جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

حکیم نزاری قهستانی از جمله شاعران بلندآوازه در قهستان است که در قرن هفتم و هشتم از ممتازی والایی برخوردار بوده است. نزاری باتوجه‌به زمینه‌های زندگی شخصی خود و اوضاع نابسامان جامعه خویش، دارای افکار و اندیشه‌هایی بوده که در اختیار مخاطبان قرار داده و عرفانیات را در غزلیات خود آورده است. این مقاله نیز به بررسی آموزه‌ها و مضامین عرفانی نزاری می پردازد و مسائلی چون معرفت، عبادت، رضا و غیره مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. روش پژوهش حاضر از نوع توصیفی - تحلیلی و اسنادی - کتابخانه‌ای است. بدین‌گونه که ابتدا کتب، پایان‌نامه و مقالاتی که در باب زندگی و شرح احوال و افکار و اندیشه‌های حکیم نزاری که شامل خانواده، تولد، اوضاع اجتماعی، تعلیم‌وتربیت، مسافرت‌های وی، آثار و غیره را بررسی و بعد از مطالعه این موارد، فیش‌برداری از نکات و مفاهیم لازم انجام شد. بر اساس نتایج و یافته‌های تحقیق، می‌توان به این نتیجه رسید که باتوجه‌به آثار و مضامین استفاده شده در دیوان نزاری، وی را جزو شاعران بزرگ قرن هفتم می‌دانند. وی در آثارش به‌خوبی وقایع روزگارش را به تصویر کشیده است. او همچنین در موضوعات عرفانی از آیات الهی نیز به‌خوبی بهره برد و با استناد به آیات و احادیث سندی محکم بر سخنان خود داشت و این نشان‌دهنده زیرکی، ظرافت و اشراف کامل و سنجیده نزاری بر این مباحث را نشان می‌دهد.

آزادگان به مدد جنون­نمایی؛ حیاتی جاودانه در ادبیات عرفانی یافته­اند. مولانا و بالاخص عطار در پیِ نشان دادن سیمای شاهان بی­نشان و عقلای مجانین، در قالب حکایات و تمثیل­های پرمعنا در آثار خود بوده­اند. جنون­نمایی این آزادگان، امکان رهایی از عقالِ عقل جزوی، زدودنِ تارهای نفس و خودبینی و آزادی از اسارت­های پست دنیوی را برای­شان فراهم می­کند؛ تا هوشیاری به عالم والا و بی‌خبری را به این عالم پیوند زنند. در این پژوهش انواع آزادی­های درونی و بیرونیِ این شوریده­سران را از نظرگاه مولانا و عطار به اجمال برشمرده‌ایم و در ادامه ثمراتِ جنون­نمایی­شان از قبیل گستاخی و آزادگی در مقابل معبود و برخوداری از روحیه قدرت ستیزی با عاملان جور و در نهایت، آگاهیشان بر اسرار و معارف الهی که لازمه­اش پنهان­کردن یوسف جانشان در چاه غربت و دم­خورشدنشان با کودکان می­باشد؛ به استناد حکایات بررسی نموده و اذعان نموده­ایم که عشق این جنون در دل مولانا و عطار موج می­زند:

گزینش واژگان و ساختارهای نحوی در قرآن، نظامی دقیق و هدفمند است. با این حال، کارکردهای پیچیدۀ اداتی چون «حتی» آن را به کانون مناقشات دیرین نحوی و تفسیری بدل کرده است. تحلیل‌های نحوی کلاسیک، با وجود اهمیت بنیادین، اغلب در سطح توصیفی باقی مانده و فاقد قدرت تبیینی برای چرایی این گزینش‌ها هستند. به همین ترتیب، پژوهش‌های زبان‌شناختی معاصر نیز هرچند شبکۀ معنایی این ادات را ترسیم کرده‌اند، اما راهکاری نظام‌مند برای حل مشخص این مناقشات دیرین ارائه نکرده‌اند. پژوهش حاضر با هدف پر کردن همین خلأ روش‌شناختی، و با به‌کارگیری ابزارهای نظری هدفمند از معناشناسی شناختی و تحلیل گفتمان، دو چالش اصلی را واکاوی می‌کند: نخست، تمایز کارکردی «حتی» و «إلی»؛ و دوم، تحلیل ساختار «حَتَّى إِذَا». یافته‌ها نشان می‌دهد که تمایز این دو ادات، مبتنی بر سازوکار شناختی «برجسته‌سازی» است؛ «إلی» صرفاً «مقصد» را برجسته می‌سازد، در حالی که «حتی» کل «پیوستار مسیر» را برجسته می‌کند و بدین ترتیب بر مفاهیمی چون استمرار و فرآیند به جای صرفاً نقطۀ پایانی تأکید می‌ورزد. در تحلیل ساختار دوم، این پژوهش «حتی» را به مثابه یک «نشانگر گفتمان» تحلیل می‌کند که گذار از یک فرآیند مستمر به یک «نقطۀ عطف» روایی را مدیریت می‌کند. این رویکرد، تبیینی منسجم‌تر از تحلیل‌های سنتی ارائه می‌دهد که اغلب متکی بر تقدیرهای پیچیده و مورد مناقشه هستند. در نهایت، این پژوهش نه تنها الگویی نظام‌مند برای حل مناقشات نحوی کلاسیک ارائه می‌دهد، بلکه با پیوند زدن فیلولوژی سنتی با نظریۀ زبان‌شناسی نوین، ابزاری دقیق‌تر برای فهم و ترجمۀ ظرایف معنایی کلام الهی فراهم می‌آورد.

روایت «مُضمَر» به گزارشی گفته می‌شود که در آن، راوی از گویندۀ سخن با ضمیر غایب یاد می‌کند. در دانش حدیث، «روایت مضمر» را در شمار احادیث ضعیف و نامعتبر آورده‌اند؛ زیرا اتصال سند آن به معصومان(ع) روشن نیست. بررسی دیدگاه‌های محدثان و عملکرد فقیهان در مواجهه با این دسته از اخبار نشان می‌دهد که در بسیاری از موارد، اضمار را سبب بی‌اعتباری خبر ندانسته‌‌ اند؛ بنابراین، پرسش اصلی آن است که آیا می‌توان چنین روایاتی را معتبر دانست؟ با مطالعۀ آثار اندیشمندان شیعه، می‌توان سه دیدگاه کلی ردّ، پذیرش و پذیرش مشروط مضمرات را بازشناخت. برخی با توجه به جایگاه راویِ خبر مضمر، برخی با دقت در منبع نقل حدیث و گروهی نیز با توجه به فضای صدور احادیث شیعه، به پذیرش حداکثری یا پذیرش تفصیلی مضمرات گرایش یافته‌اند. در پژوهش‌های ارزشمند موجود در این باره، دو کاستی مهم دیده می‌شود. نخست، کاوش ناقص دیدگاه‌ها و دوم فقدان تحلیل و نقد جامع آنها. این نوشتار می‌کوشد تا با روش کتابخانه‌ای در گردآوری داده‌ها و با تحلیل و نقد دیدگاه عالمان شیعه پیرامون پدیدۀ اضمار، به نتایجی پذیرفتنی در این باره دست یابد. براساس یافته‌های این پژوهش، اضمار را نباید در همۀ موارد عیبی زیان‌بار انگاشت؛ همچنان‌که نباید با سهل‌انگاری، همۀ مضمرات را تنها به دلیل گزارش آنها در منابع معتبر یا از سوی راویان شناخته‌شده، پذیرفت. به‌نظر می‌رسد پذیرش مضمرات با توجه منشاء تاریخی پیدایش آنها در آثار مکتوب راویان پدیدآورنده و معاصر با ائمه(علیهم‌السلام) می‌تواند راه‌حلی مناسبت برای حل مشکل اضمار باشد.

عبارت «فَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ» در قرآن کریم، یکی از ساختارهای زبانی پرمفهوم و پرتکرار است که لایه‌های معنایی گوناگونی را در خود جای داده است. این عبارت که از ترکیب دو عنصر کلیدی تسبیح و حمد تشکیل شده، به‌ویژه در مواردی که مخاطب پیامبر(ص) است، با اهمیت و تأکید ویژه‌ای همراه است. مقاله حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که: آیا امر به «تسبیح بحمد» در آیات مورد بحث، صرفاً ناظر به ذکر زبانی است یا در بافت قرآنی به عبادتی عینی همچون نماز دلالت دارد؟ این پژوهش با رویکرد زبانی-تفسیری و روش توصیفی-تحلیلی، با بهره‌گیری از روابط همنشینی و جانشینی، جایگاه معنایی این ترکیب را در ساختار آیات قرآن بررسی کرده و آن را با داده‌های روایی تفسیری تطبیق داده است. تحلیل آیات قرآنی نشان می‌دهد که «تسبیح بحمد» و نماز، به‌مثابه دو رفتار عبادی مرتبط، در بافت معنایی آیات در کنار مفاهیمی چون صبر، قیام، سجده، عبادت، ذکر، توکل و خشوع قرار گرفته‌اند و به‌لحاظ زمانی نیز دارای تطابق و هم‌پوشانی کامل‌اند. همچنین در روایات تفسیری شیعه و اهل سنت، این ترکیب گاه به‌صراحت به نماز تفسیر شده است. یافته‌ها نشان می‌دهند که در بافت مفهومی، زمانی و معنایی قرآن منظور از «تسبیح بحمد» ذکری لفظی و زبانی نیست، بلکه رفتاری عبادی است که نماز، مصداق تام و کامل آن است.

هدف این پژوهش، استفاده از ابزارهای‌های هوش مصنوعی برای مدلسازی معنایی و طراحی هستی‌شناسی مضامین اجتماعی سوره حجرات است. این پژوهش کاربردی، با رویکرد کیفی انجام شد. در این پژوهش برای استخراج مفاهیم و روابط میان آن‌ها، از گزاره‌های اجتماعی شناسایی‌شده در پژوهش‌های تحلیل محتوای پیشین، در حوزه مضامین اجتماعی سوره حجرات استفاده شد. فرآیند مفهوم‌سازی و شناسایی موجودیت‌های هستی‌شناسی مضامین اجتماعی سوره حجرات، با بهره‌گیری از ابزارهای هوش مصنوعی شامل ChatGPT، Gemini و Copilot و مبتنی بر متون پژوهشی مرتبط با این سوره انجام شد. در این پژوهش پس از مفهوم‌سازی سوره حجرات، تعداد 14 کلاس و زیرکلاس، 36 رابطه «شیء»، 14 رابطه «نوع داده»، و 60 نمونه/مصداق، توسط ابزار‌های هوش مصنوعی برای طراحی هستی‌شناسی مضامین اجتماعی سوره حجرات شناسایی شد. مرحله بعد به تحلیل و بررسی موجودیت‌های شناسایی شده و اصلاح و پالایش آن‌ها توسط پژوهشگر و تدوین یک سیاهه وارسی به‌عنوان پیش‌نیاز طراحی هستی‌شناسی اختصاص داشت. سپس طراحی هستی‌شناسی سوره حجرات با استفاده از نرم‌افزارProtégé نسخه 5.5 انجام شد و گراف‌های RDF آن، ترسیم و نتایج آن تحلیل گردید. نتایج این پژوهش از یک‌سو بیانگر کاربرد ابزار‌های هوش مصنوعی در کشف مفاهیم و روابط میان آن‌ها در سوره حجرات، و از سوی دیگر نشان‌دهنده قابلیت‌های نرم‌افزار Protégé در زمینه طراحی هستی‌شناسی سوره حجرات بود. روش ارائه شده در این پژوهش می‌تواند برای سایر سوره‌های قرآنی و متون دینی و مذهبی مورد استفاده قرار گیرد. نتایج این پژوهش همچنین بیانگر قابلیت‌های هوش مصنوعی در تحلیل قرآن کریم و کشف و شناسایی ارتباطات میان مفاهیم در سوره‌های قرآن است.

مفاهیم نظری، به عنوان یکی از ارکان اصلی هر پژوهش، نقش اساسی در ساختار و اعتبار آن دارد. صاحب‌ نظران روش تحقیق برای نگارش مقاله علمی، معیارهای مشخصی را ضروری می‌دانند؛ با این حال، تاکنون پژوهش مستقلی در خصوص وضعیت این بخش در مقالات انجام نشده است. هدف اصلی این پژوهش، ترسیم تصویری واضح از وضعیت کنونی بخش مفاهیم نظری در مقالات علمی در حوزه علوم قرآن و حدیث است. این تحقیق قصد دارد با شناسایی نقاط قوت و ضعف، راهکارهای عملی برای بهبود کیفیت و افزایش اعتبار علمی این بخش ارائه دهد. این بررسی با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کمّی و کیفی، ۵۶ مقاله برگزیده از دو مجله «مطالعات علوم قرآن» و «آرایه‌های ادبی» را مورد واکاوی قرار داده است. ارزیابی رعایت معیارهای روش‌شناختی از طریق تحلیل‌های آماری و ارجاع به نمونه‌های عینی صورت گرفته است. یافته‌ها حاکی از آن است که در بخش مفاهیم نظری مقالات مورد بررسی، کمترین میزان التزام به معیارهای ضروری و ارجح مشاهده می‌شود. این وضعیت نشان‌دهنده کم‌توجهی یا عدم آگاهی کافی نویسندگان و داوران است. این پژوهش با ارائه پیشنهادهای کاربردی برای بهبود نگارش بخش مفاهیم نظری، گامی مؤثر در راستای استانداردسازی و ارتقای سطح علمی مقالات علوم قرآن و حدیث برمی‌دارد.

این پژوهش، مبانی روایی نظریه «عصمت امت» به عنوان منبعی معصوم در کلام اهل سنت را واکاوی و نقد می‌کند. با روش توصیفی-تحلیلی، ابتدا استنادات عبدالجبار معتزلی در «المغنی» به عنوان مدافع اصلی این نظریه بررسی شده و سپس پاسخ‌های نقادانه سید مرتضی در «الشافی» تحلیل می‌گردد.یافته‌ها نشان می‌دهد عبدالجبار برای جبران ضعف سندی روایات آحاد، به «تواتر پیشین» مبتنی بر عمل صحابه متوسل می‌شود و برای تقویت دلالت، بر قرائن لفظی تکیه می‌کند. در مقابل، سید مرتضی هر دو محور را نقد می‌کند: ادعای تواتر را با اشاره به اختلافات تاریخی صحابه رد کرده و با نشان دادن اجمال در الفاظی مانند «امت»، دلالت روایات بر عصمت جمعی را ناتمام می‌داند.همچنین، اختلاف اصلی این دو متکلم به «ماهیت عصمت» بازمی‌گردد: عبدالجبار با دلایل نقلی از «عصمت بیرونی» امت دفاع می‌کند، حال آنکه سید مرتضی با استدلال عقلی، قائل به «عصمت درونی» امام است. در نهایت، این پژوهش نشان می‌دهد اختلاف مذکور صرفاً مجادله‌ای مذهبی نیست، بلکه تقابل دو پارادایم «امت‌محوری» و «امام‌محوری» با پیشینه‌ها و کارکردهای اجتماعی متفاوت است. عبدالجبار درصدد تأمین پشتوانه‌ای نقلی برای پر کردن خلأ امامت در منظومه فکری اهل سنت بود، در حالی که سید مرتضی با باور به استمرار امامت، به نقد بنیادین همان پشتوانه‌ها پرداخت. بنابراین، نقد مبانی روایی اجماع، در واقع نقد پروژه‌ای کلامی برای مشروعیت‌بخشی به جایگزینی امامت با اجماع است

اعتبارسنجی روایات، خاصه در مواردی که محتوای حدیث، با برخی از اصول عقلی و نقلی در تعارض قرار می‌گیرد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. یکی از روایاتی که در جوامع روایی شیعه نقل شده و در ظاهر احتیاج به بازخوانی دارد، حدیثی است که دارای مضمونی مناقشه‌برانگیز بوده و مطابق مدلول آن، مؤمنان از معامله با «اصحاب‌العاهات» نهی شده‌اند. در همین راستا هدف پژوهش حاضر، بررسی جامع سند و دلالت این روایت است تا میزان اعتبار آن در ترازوی عقل و نقل سنجیده شود. پژوهش حاضر که به روش توصیفی‌تحلیلی و با بهره‌گیری از داده‌های کتابخانه‌ای انجام شده است، در تحلیل سندی روایت معتقد است که اگرچه خبر مزبور توسط مشایخ ثلاثه حدیثی نقل شده است؛ لکن ارزیابی روایت، حکایت از وجود راویان ضعیف و پاره‌ای از مجاهیل دارد که اعتبار سندی این اخبار را با مناقشه مواجه می‌سازد. در این میان، مهم‌تر از اشکالات سندی، چالش‌های دلالی روایت است که اگر واژه «عاهات» در معنایی مضیق و خاص تفسیر شود، مضمون آن با آموزه‌های قرآنی، اصل عدالت، قواعد عقلانی و موازین اخلاقی در تعارض جدی قرار دارد. از این حیث نگارنده احتمال «قضیةفی‌واقعه» بودن روایت را، به‌عنوان راهکاری در جهت عدم طرد خبر و در راستای محدودسازی دلالت آن، مطرح نموده است که مطابق آن، روایت مزبور باید در چارچوب تدابیر احتیاطی معقول برای حفظ سلامت عمومی در یک جامعه فاقد امکانات پزشکی مورد تحلیل قرار گیرد.

بسام الجمل در کتاب «اسباب النزول» با رویکردی التقاطی به نقد رویکردهای سنتی به اسباب نزول می‌پردازد. او با ترکیب روش‌های قاره‌ای و تحلیلی، به بررسی انتقادی این حوزه پرداخته و از عناصری چون زمینه‌گرایی، تاریخ‌گرایی و پوزیتیویسم بهره می‌گیرد. این رویکرد، امکان بررسی دقیق‌تر روایت‌های اسباب نزول را از جنبه‌های تاریخی، اجتماعی و زبانی فراهم می‌کند و پیچیدگی‌های متون دینی را در بستر واقعی‌شان تحلیل می‌نماید. به این ترتیب، تفسیر متون دینی از حالت ایستا به تفسیری پویا و چندبعدی تغییر می‌یابد. انعطاف‌پذیری، جامعیت و توانایی پاسخگویی به مسائل پیچیده، از مزایای اصلی این روش است. این رویکرد با تطبیق دیدگاه‌های مختلف، به فهم عمیق‌تر متون دینی کمک می‌کند. با این وجود، چالش‌هایی نظیر ناسازگاری میان روش‌های مختلف و پیچیدگی‌های مفهومی نیز وجود دارد. این پژوهش نشان می‌دهد که بسام الجمل با استفاده از معرفت‌شناسی التقاطی، به دنبال بازنگری در اسباب نزول و ارائه تفسیری معاصر و علمی بوده است. او با این رویکرد، سعی در تفسیر متون دینی از زاویه‌ای نو و با در نظر گرفتن زمینه‌های تاریخی و اجتماعی دارد. این روش در عین داشتن نقاط قوت، قابل نقد است و نیازمند بررسی بیشتر است. هدف اصلی این پژوهش، تبیین ابعاد مختلف رویکرد بسام الجمل و ارزیابی آن در فهم و تفسیر متون دینی است.