جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتابی است که به بررسی جامع مفهوم زیبایی و هنر از ابعاد علمی، فلسفی و اسلامی می‌پردازد و جایگاه آن‌ها را در زندگی انسان و کمال‌گرایی تبیین می‌کند.

: این پژوهش به بررسی نقش عقل ودین در تکامل انسان از دیدگاه علامه جعفری می‌پردازد عقل یکی از شریف‌ترین قوای انسانی است که توانایی درک کلیات را دارد و انسان را از سایر موجودات متمایز می‌سازد. دین نیز یکی از منابع معرفت‌بخش محسوب می‌شود. علامه جعفری در نظریه حیات معقول، عقل را نه صرفاً به‌عنوان یک قوه جزئی‌نگر و ابزاری، بلکه در پیوند با عقل عملی و در تعامل با دین مورد توجه قرار می‌دهد. از دیدگاه ایشان، دین نه تنها در تعارض با عقل نیست، بلکه به تکامل عقل کمک می‌کند و آن را از خطا مصون می‌دارد. عقل در شناخت دین نقش مهمی دارد و یکی از منابع معتبر معرفت دینی است. از دیدگاه علامه جعفری، تکامل انسان در گرو تعامل و هماهنگی میان عقل و دین است. عقل، پیامبر درونی انسان است که او را به سوی حقیقت هدایت می‌کند، اما به تنهایی قادر به درک تمام ابعاد هستی نیست. دین، که شامل عقاید، اخلاق و احکام الهی است، در حکم پیامبر بیرونی، عقل را تکمیل کرده و آن را به سوی درک عمیق‌تر هدایت می‌کند. در نظریه حیات معقول، تکامل حقیقی انسان در گرو استفاده صحیح از عقل و بهره‌گیری از تعالیم دینی است. این تکامل، تنها به رشد علمی و فناورانه محدود نمی‌شود، بلکه ابعاد اخلاقی، روحی و معنوی را نیز در بر می‌گیرد. علامه جعفری تأکید دارد که عقل و دین در تضاد با یکدیگر نیستند، بلکه دین با ارائه نظام ارزشی و هدفمندی به عقل، مسیر صحیح رشد و تکامل انسان را هموار می‌سازد. در مجموع، از دیدگاه علامه جعفری، عقل و دین دو عنصر مکمل‌اند که در کنار یکدیگر، انسان را به سوی کمال و سعادت واقعی سوق می‌دهند. این پژوهش به روش کتابخانه‌ای، توصیفی و تحلیلی انجام شده است

مسأله شر یکی از چالش‌های اصلی الهیات و کلام جدید و نیز یکی از موضوعات محوری فلسفه دین در شمرده می شود. این مسأله عموماً با دو تقریر اصلی «برهان منطقی شر» و «برهان استقرایی شر» اقامه می شود و بر ناسازگاری شرور با وجود خداوند عالم مطلق، قادر مطلق و خیرخواه مطلق تأکید می کند. پاسخ های مسأله شر نیز با توجه به پذیرش و عدم پذیرش وجود شرور به «ردیه های کلی» و «دفاعیه ها» و «تئودیسه ها» تقسیم می شوند. علامه جعفری هیچ‌کدام از پاسخ‌های داده شده در سنت فلسفی و کلامی اسلام برای مسأله شر را کافی نمی‌داند و معتقد است برای پاسخ باید به شناخت انسان، خدا و هستی، و رابطه انسان با این دو همت گماشت. ایشان ادراک شروری همچون دردها و رنج‌ها را منحصر به حیات مادی یا «حیات معمول» انسان می-داند و معتقد است تا زمانی که انسان موفق به تعدیل غرایزِ بُعد حیوانی نشود و به «حیات معقول» و «درک مجرد» نرسد، انتخاب‌های او از سطح غریزه بالاتر نخواهد رفت و تکاملی در روح انسان حاصل نخواهد شد و بالتبع در رنج خواهد بود. با بررسی پاسخ علامه روشن می‌گردد که این پاسخ، علاوه بر داشتن مؤلفه هایی از پاسخ های پیشین، دارای دو جنبه اصلی است: جنبه نخست مربوط به مسأله عملی شر است که ناظر به این پرسش است که در هنگام مواجهه با شرور چگونه ایمان خود را حفظ کنیم؟ جنبه دوم پاسخ علامه را می‌توان در ارتباط با مسأله نظری شر مورد توجه قرارداد. ما در این پژوهش نشان می دهیم که این جنبه از پاسخ ایشان را می‌توان با تئودیسه «پرورش روح» جان هیک مقایسه نمود.

مسئله «جبر و اختیار» به عنوان یکی از پایدارترین منازعات تاریخ اندیشه، همواره در کانون توجه فلاسفه و متکلمان قرار داشته است. در این میان، علامه محمدتقی جعفری (ره)، فیلسوف انسان‌گرای معاصر، با تمرکز بر مفهوم بنیادین «حیات معقول»، یکی از سرسخت‌ترین دفاعیه‌ها را از اختیار انسان ارائه داده است. این پژوهش، با هدف ارزیابی و تحلیل دیدگاه علامه جعفری در باب «ناسازگارگرایی جبر و اختیار» سامان یافته است. موضع ناسازگارگرایی بر این باور است که وجود اختیار، به لحاظ منطقی با هرگونه جبرگرایی (علمی، فلسفی یا کلامی) ناسازگار بوده و پذیرش یکی مستلزم نفی قطعی دیگری است. این تحقیق با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی، در گام نخست به بازسازی و تبیین دقیق منظومه فکری علامه جعفری بر اساس مجموعه آثار ایشان، به‌ویژه کتاب «جبر و اختیار» پرداخته است. یافته‌های این بخش نشان می‌دهد که علامه، یک موضع اختیارگرایانه ناسازگارگرا (Libertarian Incompatibilism) را اتخاذ می‌کند که بر دو بنیان استوار است: 1. برهان وجدان، به مثابه شهود بی‌واسطه و انکارناپذیر انسان از قدرت انتخاب‌گری خود، و 2. برهان مسئولیت، که بر اساس آن، تمام نظام‌های اخلاقی، حقوقی و دینی بدون پیش‌فرض گرفتن اختیار، بی‌معنا و پوچ خواهند بود. اختیار از منظر ایشان، یک «اراده معقول» و هدفمند است که شرط لازم برای تحقق «حیات معقول» می‌باشد. در گام بعدی، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که این اعتقاد بنیادین، به مثابه یک «اصل هرمنوتیکی»، خوانش علامه از متون کلاسیک را نیز سامان می‌دهد. تحلیل شروح مفصل ایشان بر نهج‌البلاغه و مثنوی معنوی آشکار می‌سازد که او همواره تفسیری از این متون را برمی‌گزیند که با فاعلیت اصیل، کرامت و مسئولیت انسان سازگار باشد و هرگونه خوانش جبرگرایانه از مفاهیمی چون «قضا و قدر»، «تقوا» و «توکل» را قاطعانه رد می‌کند. همچنین، این پژوهش پیامدهای این دیدگاه محوری را در دیگر ساحات اندیشه ایشان، از جمله فلسفه حقوق، فلسفه هنر و فلسفه دین، ردیابی کرده و نشان می‌دهد که «اختیار» به مثابه ستون فقرات، کل بنای انسان‌شناسی ایشان را استوار نگه می‌دارد. در نهایت، این رساله به ارزیابی انتقادی این دیدگاه پرداخته و نتیجه می‌گیرد که نظریه علامه جعفری، از یک تنش بنیادین میان قوت عملی و چالش‌های نظری برخوردار است. این دیدگاه در تبیین معنای زندگی، کرامت و مسئولیت انسان بسیار قدرتمند است، اما در مواجهه با چالش‌های برخاسته از علم معاصر (عصب‌شناسی)، کلام (معمای علم پیشین الهی) و روش‌شناسی فلسفی (اتکای بر شهود)، با پرسش‌های جدی و حل‌نشده‌ای روبروست. دستاورد اصلی این تحقیق، معرفی «اولویت اصل انسان‌گرایانه» به عنوان شاه‌کلید فهم منظومه فکری علامه است؛ اصلی که بر اساس آن، هر نظریه‌ای باید در وهله نخست، مبانی یک حیات انسانی معنادار را حفظ کند. این اصل، همزمان منشأ نقاط قوت شکوهمند و ضعف‌های نظری دیدگاه ایشان است.

بحث از آزادی در تاریخ تفکر بشر پیشینه‌ای کهن دارد. در یونان باستان در آثار فیلسوفانی چون فیثاغورس، سقراط، افلاطون، ارسطو و دیگران درباره آزادی بحث شده است. در عصر جدید نیز در جهان غرب مسئله آزادی از جنبه‌های مختلف مورد بحث‌های جدی قرار گرفته است. اندیشوران اسلامی نیز در آثار فلسفی، اخلاقی و اجتماعی خود درباره آزادی بحث‌های مهمی مطرح کرده‌اند. از دیدگاه کلام اسلامی، آزادی از ارکان و ارزش‌های حیات انسان است، تا جایی که برای انسان ارزشی مافوق ارزش‌های مادی دارد. اسلام آزادی را واقعیت مقدس، امر مقدس و یک اصل مهم اسلامی می‌داند. اما اسلام برای آزادی در ابعاد مختلف آن حدودی قائل است، یکی از این ابعاد آزادی در اندیشه است که ما در این تحقیق برآنیم با تأکید بر اندیشه های علامه جعفری اثبات کنیم که اگر اندیشه در واقعیات عالم هستی آزاد نبود خداوند متعال آن همه دستورهای اکید به اندیشه، بدون تعیین محتوا و تعیین چارچوب صادر نمی فرمود، اما این آزادی از دیدگاه علامه جعفری باید به دستیابی به حقیقت و تأمین حیات معقول کمک کند و انسان را به کمال لایق برساند. ما با روش کتابخانه ای، توصیفی و تحلیلی به بیان مبانی کلامی آزادی اندیشه و شرایط آن خواهیم پرداخت.

علامه جعفری یکی از شخصیت‌های تأثیرگذار در فلسفه اسلامی معاصر است که در مسائل مختلف دارای آرای درخور توجهی است. مسأله جاودانگی و حیات متعالی یکی از این مسائل است که این پژوهش با هدف بررسی مسأله جاودانگی در اندیشه علامه محمد تقی جعفری صورت پذیرفته است. این تحقیق از نوع نظری و با روش توصیفی- تحلیلی است که با بهره‌گیری از مطالعات کتابخانه‌ای تدوین شده است. یافته‌ها و نتایج نشان می‌دهد که علامه جعفری جاودانگی را در برخورداری انسان از حیاتی معقول و متعالی براساس موازین اسلامی می‌داند. از دیدگاه جعفری انسان با برخورداری از فطرت ناب و با به کار انداختن وجدان آگاه و عقل سلیم در پرتو تعالیم انبیا، آمادگی تکامل، اعتلا و انتقال از حیات طبیعی محض به سوی حیات معقول را دارد و می‌تواند مراحل ناخودساخته و خودساخته را طی کرده و به مرحله والای خدا ساختگی که در تعین سوم مراحل تعالی آدمی محقق می‌شود، دست یابد.