جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تحقیق در حوزه منابع اخلاق اسلامی از جمله مسائل ضروری است در همین راستا بررسی عقل به عنوان یک منبع و رابطه آن با احکام اخلاقی دین از دیدگاه آیت‎الله جوادی‎آملی مسئله پژوهش پیش‎رو قرار گرفت و با روش توصیفی ـ تحلیلی بررسی گردید و یافته‎ها و نتایج پژوهش نشان داده شد: از جمله مبنای مسئله تحقیق حاضر این است که عقل بدون نیاز به چیز دیگر از خارج گزاره اخلاقی و مبانی حسن عدل و قبح ظلم و قضایای اخلاقی دیگر که از آن متفرع می‎شود را ادراک می‎کند و شرع مقدس نیز اذعان دارد که انسان بالوجدان حسن و قبح بسیاری از امور اخلاقی را ادراک می‎کند. بعد از اثبات مبنای ادراک اخلاقیات توسط عقل، مسئله رابطه شرع و عقل در تعیین احکام اخلاقی مطرح است که به دو صورت کلی تطابق و تعارض بیان می‎شود: به عنوان مثال بر مبنای دیدگاه آیت‎الله جوادی آملی در تطابق عقل با شرع، عقل معیاری برای احکام اخلاقی است و احکامی که به نحو کلی مخالف عقل هستند، کنار گذاشته می‎شوند، همچنین عقل با نقش مصباحی خود در دریافت احکام اخلاقی به عنوان یک راهنما مسیر تخلق به اخلاق را تشخیص می‎دهد. در فرض تعارض عقل با حکم اخلاقی شرع، به عنوان نمونه گاهی تعارض عقل با ظاهر ادله نقلی است که به دلیل عقلی قطعی عمل می‎شود.

انسان موجودی پرانرژی است که در طول زندگی خود به دنبال مقام است، از این رو برای شکوفایی استعدادها سنگ تمام نمی گذارد و سعی می کند از توان خود برای به کارگیری بهترین تلاش خود استفاده کند رسیدن به این هدف او با تحلیل اهداف تربیت اسلامی، روشن می شود که «بزرگترین نیاز هر جامعه خدایی، تربیت متدینانی است که با اتکا به نیروی ایمان، اندیشه، موفقیت را مهار کنند.» «دین» در فارسی به معنای « آداب و مذهب» است (دهخدا، 1335: کتاب 23/ ذیل کلمه «دین»)، و در عربی نیز به معنای اطاعت، دین و قانون است (آذربایجانی، 1392: در تعریف دین عبارت است از: «مجموعه ای از توصیه های معتبر از سوی مراجع مذکور در مورد مسائل مربوط به دین، که در هر صورت ممکن است در متون خاص (قرآن، تورات، انجیل) آمده باشد. دین در واقع متناسب با این گزاره خاص است که مجموعه ای از عقاید و اعمال خاص برای قائلین به آن تلقی می شود» (همان، 33) طبق تعریف دین: «تربیت دینی» عبارت است از: مجموعه ای از اقدامات آگاهانه برای آموزش توصیه های دینی خوب به دیگران با تفکر و عمل به روش آن افراد. در همه جا «در تعالیم دینی، پیشرفت و تحول منحصر به امور زمینی و طبیعی نیست، بلکه شامل ماده و اشیا نیز می شود، علاوه بر حوادث طبیعی قابل مشاهده، چیزهای متعالی و غیر مادی نیز وجود دارد که در خور توجه است و به آنها معنای خاصی می دهد. زندگی و نگاه کردن به دنیای امروزی مردم از یک منظر، یعنی معیار دنیای مادی، بدون استثنا نمی تواند دستاوردهای بشری را مشروعیت بخشد و هر چیزی را که معنادار و تجربه شده است، اشتباه می داند، اما سنت دینی، معرفت علمی را می پذیرد که با نیازها و رفتارهای اخلاقی و تربیتی انسان همخوانی دارد و به ذات انسان و اعتقادات او لطمه ای وارد نمی کند، لذا اسلام، تمدن را حلال مشکلات انسان می داند و می گوید: «باید بیندیشیم و حرف بزنیم در مورد طبیعت و آنچه بهتر از طبیعت است" و داشتن طبیعت هدف اصلی نیست. تمام ایده های موجود در جهان و ایده هایی که جهان را اشغال می کنند، حداقل بر اساس اعتقادات آنها، ایده های مدرن نیستند بلکه از آنها نشات گرفته اند. از نظر اسلام اهداف آنها یکی نیست، اما از ضروریات دور است: «دو نوع توسعه داریم: یکی مبتنی بر توحید خدا و دیگری مبتنی بر حب سرمایه داری، مبدأ جهان. و نظریه اعتقاد دینی» (ازغدی، 1389: 17). وقتی مفهوم و جهت زندگی تغییر می کند، پیشرفت و تمدن بر اساس این باور و تجدید نظر در زندگی اخروی است، زندگی اخروی، تعادل و ارزش ها بر اساس امور دنیوی و پیشرفت است. و در دنیای مدرن انواع هرج و مرج به وجود خواهد آمد که در بیشتر موارد نتیجه غفلت از مادیات، غفلت از آخرت و زندگی است: «اگر انسان نه تنها در کرامت و کرامتش دیده نشود. در واقع‌گرایی او، نتیجه این است که امروز، دو قرن بعد، به سمت یک ایدئولوژی غلط، یک نگاه واحد به پیشرفت، نادیده گرفتن جنبه‌های دیگر، ناباوری به پیشرفت، قهقرایی و هر چیز دیگری رفته‌ایم. این دوران نهیلیسم و حماقت در مورد همه چیز است. ” (مطهری 1379:123). با توجه به اهمیت معارف و ایدئولوژی دینی در دنیای امروز، بررسی افکار و اندیشه های بزرگان دین بسیار مهم و ضروری است. ملا محمد امین استرآبادی از جمله دانشمندانی است که کمتر مورد توجه محققان قرار گرفته است. محمد امین بن محمد شریف معروف به امین استرآبادی، فقیه، متکلم، حدیث پژوه، از مشهورترین علمای امامیه در اوایل قرن یازدهم، مکتب اخباری یکی از بنیانگذاران (متوفی 1036 پس از جنگ هجری) زیر نظر معلمان تحصیل کرد. به عنوان مثال: سید محمد العاملی، شیخ حسن صاحب معالم، حسن بن زین الدین عاملی، به رهبری میرزا محمد الاسترآبادی نویسنده کتاب های بسیاری از جمله «الفوائد المدنی» و «مسئله طلاق» ". الکلامیه، شرح الاستبصار، شرح تحذیب الاحکام و دانش شاهی (انجمن نویسندگان ع.، 1392: جلد 1) او درباره مبانی تربیت علمی و دینی نظراتی داشت، از جمله: استرابادی معتقد بود که تمام احکام شرعی در قرآن و روایات آمده است. در مورد اولین حکم قانونی بودن قرآن و نیز بر اساس حدیث امام صادق (علیه السلام) بر این امر اصرار ورزیده است: «هر چه بین دو نفر اختلاف نظر باشد، تردیدی نیست که در میان آنها. اختلافاتی وجود دارد، به همین دلیل در کتاب خدا وجود دارد، اما در قلب مردم نیست (استرآبادی، 1443: 106). وی تفسیر قرآن با استفاده از اندیشه ها و دیدگاه های بشری را بی اثر می دانست و تفسیر اهل بیت علیهم السلام را کاملاً صحیح می دانست (همان: 47 و 116). اما فقط برای افراد معصوم اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که شنوندگان واقعی قرآن هستند جایز است (همان: 135 و 248). وی بر این باور بود که مطالعه تصمیمات قضایی به منظور تعلیم از طریق مصالح و افکار عمومی، جایز نیست، زیرا این گونه بحث ها به تناقضات اساسی و حقوقی منجر می شود و در ارسال پیامبران و کار کردن بی فایده است. نزول کتب نقض می شود (همان: 90-91). وی همچنین بر این باور بود که اتکا به این علم بر اساس دلایل حسی و عقلی در رویکرد کلامی او اشتباه بوده است (الصدر، 1394: 43-44). استرابادی در محافل امامیه سعی داشت جریان استقلال طلبی را به عنوان یک خطر معرفی کند و با استناد به داستان هایی امیدوار بود که مذهب سلفی را احیا کند. از طریق پیدایش اندیشه امین استرآبادی می توان دریافت که اندیشه دینی عصر صفوی و نقش عالمانی چون محقق جیلکی و نظام اتحاد او در این امر مؤثر بوده است. به هر حال، در الفائده می توان نگرش انتقادی امین سترآبادی را نسبت به نظام محقق کرکی اجتهاد و گاه نسبت به افراطیون به طور کلی مشاهده کرد (همان: 49 و 92).

آموزه‏های دین مبین اسلام، سرشار از علوم و معارفی است که بسان حلقه‏های یک زنجیر، مأموریت نجات و هدایت انسان‏ها در دنیای مادی را دارند؛‌ و بر اساس آن علوم مختلف در بخش­های متفاوت تدوین شده است دو بخش از آن، متضمّن ارائه‏ی «فقه» و «اخلاق» هستند پژوهش حاضر با روش تحلیلی توصیفی در صدد پاسخ به این سوال است که نقش گزاره‏های اخلاقی دین در بررسی دلالت آیه یا روایت فقهی چیست؟ و بعد از تحلیلهای انجام شده باید گفت اخلاق بسان یک ابزار تعالی‏بخش در کنار فقه قرار دارد و در تمامی مراحل تفقه و استظهار، بر مباحث و ادله‏ی فقهی تأثیر می‏گذارد؛که از جمله مهمترین این مراحل در هنگام بررسی دلالت ادله‏ی احکام فقهی است که چهار حالت متصور دارند؛ یا ادله‏ی گزاره‏های اخلاقی از ادله‏ی احکام فقهی قوی‏تر باشد، گزاره‏های اخلاقی مانع انعقاد اطلاق ادله‏ی احکام فقهی شده ونیز باعث انصراف، تقیید و یا برداشت متفاوت از آن ادله می‏شوند.و یا گزاره‏های اخلاقی با احکام فقهی تکافؤ داشته باشند، و شاهد جمع عقلی یا نقلی وجود دارد که در این صورت باید موردی را بر أساس شاهد جمع ـ به جهت این که با حکم عقل یا نقل ضدیّت پیدا کرده است را ـ کنار گذاشت و به دیگر عمل نمود. و یا دو حکم فقهی با یکدیگر در تعارض هستند، گزاره‏های اخلاقی نقش مرحّج بر یکی از آن دو را إیفاء می‏کنند و در فرض چهارم گاهی مؤلفه‏های فقهی بر گزاره‏های اخلاقی تأثیر می‏گذارند و این تأثیر به چند صورت است؛ گاهی موجب تفاوت برداشت از ادله‏ی آموزه‏های اخلاقی می‏شوند؛

پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی اخلاق حرفه‌ای حسابداری مبتنی بر آراء خواجه نصیرالدین طوسی انجام شده است. اصول اخلاقی خواجه نصیرالدین طوسی که در آثار مختلف خود به‌ویژه در زمینه عدالت، صداقت، امانت‌داری و مسئولیت‌پذیری تأکید کرده، مبنای این پژوهش قرار گرفت و به تحلیل این اصول و ارتباط آن‌ها با حرفه حسابداری پرداخته شد. این پژوهش با استفاده از روش تحلیل محتوا انجام شد. بدین منظور نشریات منتشره در سه گروه فلسفه و کلام- علوم تربیتی و اخلاق از ابتدای انتشار تا پایان سال 1402 بررسی شد و در نهایت پس‌از بررسی 263 مقاله، از یافته‌های 9 مقاله مرتبط با دیدگاه‌های اخلاقی خواجه نصیرالدین طوسی جهت ارائه الگوی اخلاق حرفه‌ای حسابداری مبتنی بر دیدگاه وی استفاده شده است. تحلیل‌ها نشان داد که اصول اخلاقی خواجه نصیرالدین طوسی شامل چهار اصل کلیدی است. الگوی سه‌سطحی اخلاق حرفه‌ای حسابداری از نظریات وی عبارت است از: سطح مبانی فلسفی، سطح اصول اخلاقی و سطح احکام و راهبردها. نتایج اخلاقی این الگو شامل افزایش اعتماد عمومی، کاهش تخلفات مالی و بحران‌های مالی و توسعه مسئولیت اجتماعی در حسابداری است و پیاده‌سازی این الگو می‌تواند به بهبود رفتارهای اخلاقی حسابداران و ارتقاء و اعتماد در حرفه حسابداری منجر شود.

مساله ی اصلی این پژوهش مقایسه تطبیقی جدول فضایل و رذایل در اخلاق توحیدی علامه طباطبایی و اخلاق فلسفی جلال الدین دوانی می باشد. در واقع این پژوهش قصد دارد ابتدا فضایل و رذایل در اخلاق توحیدی علامه طباطبایی و همچنین در اخلاق فلسفی جلال الدین دوانی را در قالب جدولی ارائه دهد و سپس به مقایسه ی آنها بر مبنای اشتراکات و اختلافات بپردازد. از طرفی به دنبال مقایسه ی نقاط قوت و ضعف و ارتباط بین موارد حاصل می باشد. در رویکرد فلسفی، جلال الدین دوانی مورد توجه است، به این دلیل که به ندرت مورد بررسی قرار گرفته است. کتاب " اخلاق جلالی " بسیار متأثر از اخلاق ناصری است، تا حدی که می توان آن را از آثار وابسته به اثر خواجه به شمار آورد. اگرچه احاطه علمی و دقت های فنی مصنف که قطعا بر غنا و زیبایی متن افزوده است را نیز نباید از نظر دور داشت، به علاوه دقت مؤلف در حذف برخی مباحث و جداکردن مباحث مربوط به تهذیب اخلاق از مباحث اصلی و ذکر آنها در مقدمه کتاب شایان توجه است، البته طبیعتا اشکالاتی هم وجود دارد.

«حیا»، به عنوان یک اصل بنیادین در نظام تربیت اسلامی و یکی از مهم‌ترین فضایل اخلاقی مورد توجه در قرآن و روایات است. این مقوله در متون دینی، به معنای داشتن شرم نسبت به: ارتکاب کارهای زشت، بی‌احترامی به انسان‌ها، تجاوز به حقوق دیگران و به‌طورکلی نسبت به کارهایی است که آبرو و شرافت فرد را تضعیف می‌کند؛ لذا وجود حیا در انسان، نشان‌دهنده درون پاک و احترام به خداوند، خود و دیگران است. این فضیلت تربیتی و اخلاقی، مورد تأکید تعالیم دین مبین اسلام و نیز از بایسته‌های سازنده معنویت انسان‌ها و دارای نقش فردی و اجتماعی بسیار مهمی است؛ با این وجود، حیا یکی از ارزش‌های فراموش‌شده در جوامع بشری حتی جوامع اسلامی است. ارزشی مغفول میان زرق‌وبرق زندگی مدرن در بسیاری از جوامع انسانی که از اصلی‌ترین عوامل بسترساز تربیت فردی، خانوادگی و اجتماعی محسوب می‌شود. این امر گرچه در دستورات اکید قرآن و سنت اولیای دین به چشم می‌خورد اما زوایای گوناگون جنبه‌های وجودی آن به نحو شایسته و کاربردی به ویژه با رویکرد فوق الذکر مورد واکاوی و تحلیل قرار نگرفته و به گونه‌ی بایسته تنقیح نشده است تا بتوان از حیا به عنوان یک اصل تربیتی در جهت تقویت شخصیت اجتماعی و عفت فردی استفاده کرد و بتوان این فضیلت را در برابر تهدیدات مدرنیته حفظ و تقویت نمود.