جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

برترین روشی که پس از وحی قادر است جهان را برای ما تبیین کند، روش شهود عارفانه است. حال، معیار کشف و شهود عارفانه چگونه باید باشد تا انسان در درستی آن به اضطراب فکری دچار نشود؟ گویا شهود، حقیقتی دست‌یافتنی است و آدمی در پرتو آن تمام حقایق را با حضور نامحدود خود می‌یابد، چنین انسانی قادر است حقیقت اسمای الهی را بیابد، حقیقتی که با دریافت اسم اعظم و به‌تبع آن همه حقایق اسمای حسنا نزد انسان کامل حاصل می‌گردد. آیت‌الله جوادی در این خصوص روش و مراتبی را مطرح می‌کنند که بازنگری آن، تحلیل نوینی را ارائه خواهد داد. حال، باید دید که آیا شهود عرفانی با علمِ امام معصوم یکسان است، یا تفاوت اساسی دارد، یا این مهم دارای مراتبی است که مرتبۀ عالی آن به امام اختصاص دارد.

این پژوهش به مقایسه و تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های متافیزیکی آرتور شوپنهاور و آیت‌الله جوادی آملی در زمینه جنسیت می‌پردازد. شوپنهاور، متأثر از فرهنگ مردسالارانه و جبرگرایی زیستی قرن نوزدهم اروپا، جنسیت را به نقش‌های زیستی محدود کرده، زنان را موجوداتی ناقص می‌داند. درمقابل جوادی آملی، با تکیه بر انسان‌شناسی اسلامی و آموزه‌های قرآنی، بر کرامت ذاتی و برابری معنوی زن و مرد تأکید دارد و کمال انسانی را در بندگی خدا می‌بیند. این مطالعه با روشی تحلیلی-تطبیقی، متون اصلی این دو متفکر را بررسی و تفاوت‌های آنها را در بسترهای فرهنگی-فلسفی‌شان تحلیل می‌کند. مقایسه این دو دیدگاه که برای اولین بار انجام شده، نشان‌دهنده تأثیر عمیق پیشینه‌های فلسفی بر نگرش‌های جنسیتی است. نقد دیدگاه شوپنهاور از منظر عرفان اسلامی به‌ویژه تأکید بر زنان به عنوان مظهر صفات الهی، نوآوری کلیدی پژوهش است. یافته‌ها بر ضرورت بازنگری مفاهیم سنتی جنسیت و جایگزینی آنها با رویکردهای مبتنی بر برابری معنوی و عدالت جنسیتی تأکید دارند و راهکارهایی برای ارتقای برابری جنسیتی در جوامع معاصر پیشنهاد می‌دهند.

هدف: این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی دیدگاه های سهروردی و آیت اهلل جوادی آملی در مسئله ی کارکردهای دین انجام شده است. تمرکز پژوهش بر این است که چگونه نوع نگاه به کارکرد دین، جایگاه آن را در زندگی انسان، چه در بُعد فردی و چه در بُعد اجتماعی، تعیین میکند. روششناسی پژوهش: روش این پژوهش توصیفی تحلیلی است و با مطالعه و تحلیل منابع اصلی دو متفکر، دیدگاه های ایشان درباره ی کارکردهای فردی و اجتماعی دین استخراج و مقایسه شده است. یافتهها: آیتاهلل جوادی آملی دین را برنامه ای کامل برای هدایت فرد و جامعه میداند و به نقش حداکثری دین در همه ی ابعاد زندگی انسان باور دارد. در مقابل، سهروردی بیشتر بر کارکرد فردی دین، همچون تهذیب نفس، اخالق و شناخت عالم غیب تأکید دارد؛ هرچند به کارکرد اجتماعی دین نیز اشاره هایی هرچند محدود داشته است. اشتراک هر دو اندیشمند، پذیرش کارکرد معرفتی و فردی دین است و تفاوت اصلی در حدود و عمق توجه به کارکرد اجتماعی آن دیده میشود. نتیجه گیری: هر دو متفکر بر اهمیت دین در ساماندهی زندگی فردی تأکید دارند، اما آیت اهلل جوادی آملی نگاه گسترده تری به نقش اجتماعی دین ارائه میدهد، در حالی که سهروردی بیشتر بر جنبه های فردی تمرکز دارد. این مقایسه، روند تحول نگرش به کارکرد دین از تفکر فلسفی کالسیک تا معاصر را آشکار میسازد،. فردی، اجتماعی

بررسی آیات قرآن‌ و تفاسیر‌، بیانگر‌ آن است که برخی از آیات دربردارنده مفاهیمی عمیق‌تر و گسترده‌تر و محل بحث بیشتر در تفسیر‌ است. از جمله آیات مورد بحث مفسران آیات 1 تا 5 سوره نسا می باشد. هدف از انجام پژوهش حاضر بررسی بررسی تطبیقی 5 آیه اول سوره نساء از منظر علامه طباطبایی، جوادی آملی، آلوسی، تفسیر المنار، ابن عاشور، سید عبدالحسین طیب با روش توصیفی-تحلیلی است. یافته های این پژوهش نشان می دهد؛ آیه اول سوره نساء با خطاب عموم مردم بر لزوم تقوای الهی هم رابطه انسان با خدا را تنظیم می‌کند و هم پیوند آنان با یکدیگر را در آیه اشاره به خلقت همه انسان‌ها از نفس واحد شده که همه مردان و زنان حتی آدم و حوا از یک حقیقتند تا همگان را به عظمت قدرت پروردگار توجه دهد و مقدمه‌ای برای تاکید مجدد بر تقوای الهی و نیز تقوای ارحام باشد. آیات دوم تا پنجم نیز در حقیقت زمینه‌سازی برای بیان احکام ارث و احکام ازدواج است و این دو موضوع بیشترین تاثیر را در شکل‌گیری جوامع انسانی و بقای آن دارد، زیرا احکام ازدواج مبین نظام خانواده تولید مثل و تداوم نسل اند که اجزای تشکیل دهنده جامعه‌اند و احکام ارث بیانگر توزیع بخشی از ثروت است که بنیان و بقای جامعه بدان وابسته است. از خطوط اصلی اسلام رعایت مسائل حقوقی عاطفی و امور شخصی یتیمان است. بر همین اساس این آیات روش جاهلی در سودجویی از یتیمان محروم کردن آنان از ارث تهاجم به مال یتیم و اتلاف آن و سوء استفاده از آن را باطل دانسته و همه اعم از اولیا و اوصیای یتیم و دیگران را از خوردن مال یتیم و خیانت در پرداخت آن نهی می‌کند.

با بررسی و مطالعه تفسیر ارزشمند تسنیم ، متوجه شدیم که مفسر این تسنیم (آیت الله جوادی آملی ) با اینکه از شاگردان مکتب تفسیری علامه طباطبایی (قدس سره) می باشند ، اختلاف نظرهایی در بعضی موارد با استاد خویش دارند و نقدهایی به تفسیر المیزان وارد کرده اند، لذا اهمیت این موضوع و کم نظیر بودن آن، باعث شد که این رساله به این موضوع اختصاص یابد. روش کار در این پژوهش توصیفی تحلیلی بوده‌است، بدین گونه است که ابتدا نظر علامه طباطبایی در موارد مورد اختلاف بیان شده و سپس نقد وارد شده از مفسر تسنیم نیز بیان گردیده و در انتهای هر کدام از موارد اختلاف به تقسیم بندی موضوعی آن از جهت اعتقادی یا غیراعتقادی بودن نقد وارد شده پرداخته شده است. برخی از مواردی که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته درباره غرر آیات است که بعد از بیان روش و نظر هر دو مفسر در باره غرر آیات نظر هر دو مفسر بزرگوار درباره غرر آیات این سوره بیان شده است،همچنین مباحثی چون اهمیت علم و دانش که در آن درباره پیروی از علم از نگاه دو مفسر بیان شده، درباره مراد از قریه در آیه ای از این سوره صحبت شده و دیدگاهها و استدلالها بیان شده است،به مفهوم وعد الآخره و مراد از آن در آیه ای دیگر از سوره پرداخته شده است،مبحث مرجع ضمایر درمسئول و مسئولٌ عنه،بحث روح و منظور واقعی آیه از این کلمه،درباره مبحث تناسب آیات در تعدادی از آیات پیوسته این سوره، مبحث جهر و اخفات و همچنین آگاهی خداوند به ابزار ادراک مشرکان و انگیزه آنان از جمله موضوعاتی است که در این پژوهش به آن پرداخته شده است.این نقدها و اختلاف نظرها در دو فصل متفاوت تحت عنوان نقدهای اعتقادی و نقدهای غیر اعتقادی دسته بندی گردیده است و در انتهای هر نقد و اختلاف نظر تحلیل و بررسی آن نوشته شده است و در آخر هم نتیجه کلی پژوهش عنوان شده است.

مسئله رابطه عقل و دین از جمله موضوعات چالش‌برانگیزی است که در فلسفه، کلام و اندیشه دینی پیشینه‌ای کهن دارد. این دیرپایی بحث‌برانگیزانه از آن رو است که نسبت عقل و دین، نقش اثرگذاری در پهنه معرفت دینی بجا می‌نهد و همین امر موجب آن شده که حکیمان مسلمان نیز درتأملاتشان اهتمام خاصی به تبیین نوع تعامل عقل و دین روا دارند. در این میان فارابی فیلسوف پرآوازه قرن چهارم و آیت الله جوادی آملی حکیم برجسته معاصر در آثار خویش کوشیده‌اند با خوانشی همگرایانه، سازواری عقل و نقل را به اثبات رسانند. از نظرگاه این دو حکیم بلند مرتبه تاریخ فلسفه، معرفت عقلانی نه تنها از معرفت دینی گسسته نیست بلکه در قلمرو معرفت دینی قرار می‌گیرد و هیچ یک از دیگری در رسیدن به حقایق بی‌نیاز نیست. هر چند که این دو فیلسوف در نگاه کلی راجع به عدم تعارض عقل و دین هم‌نظرند، اما در چگونگی تبیین رابطه آن دو و نیز در روش بهره‌مندی از عقل در تبیین آموزه‌های دینی و محدودیت فهم عقل اختلاف نظر دارند.

اصطلاح «اولوالالباب» تعبیری پر بسامد در قرآن و روایات اسلامی است. حضرت امام علی‌بن‌موسی الرضا (ع) درباره ایشان می‌فرمایند: «قَدْ عَلِمَ ذَوُوالْأَلْبَابِ أَنَّ الإسْتِدْلَالَ عَلَى مَا هُنَاک لَا یکونُ إِلَّا بِمَا هَاهُنَا». اندیشمندان مسلمان در معنایابی این سخن، سه احتمال بیان نمودند: 1. شناخت صفات خداوند از طریق وحی 2. کسب معرفت خدا از راه معرفت نفس 3. شناخت امور اخروی از طریق شناخت امور دنیوی. در کنار روش‌های متعارف فقه‌الحدیث، توجه ویژه به مفاد آیات و نیز برخی روایات، جهت کشف معنای درست این سخن سودمند است. نوشتار حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با تمرکز بر دیدگاه علامه جوادی آملی می‌کوشد تا وجه صحیح‌تر این سخن را دریابد. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد. احتمال سوم از مؤیدات افزونتری برخوردار است، زیرا بر اساس نگرش قرآنی، تنها حیثیت پدیده‌های مادی، «نشانه‌ای» بودن آن‌ها و پیوند وثیقشان با حقائق نهانی است. «اولواالالباب» با تأمل در وجه آشکار این نشانه‌ها به ساحت نهان آن راه می‌یابند. معارف باطنی قرآن نیز به عنوان مصداقی از حقایق غیبی و نهانی در این دایره قرار می‌گیرد. استاد جوادی آملی در برخی از آثار خود، اشاراتی به روایت مورد بحث داشته و در مواضع متعدد آثارش، همین مسیر را پیموده و راه‌یابی به معارف نهان قرآن را ممکن و نمونه‌های فراوانی از آن را عرضه نموده است.

تربیت دینی یکی از ارکان اساسی در شکل‌گیری شخصیت فردی و اجتماعی انسان‌هاست و اصول و مبانی آن نقش حیاتی در رشد و تعالی فرد و جامعه ایفا می‌کند. در این راستا، فهم صحیح از مبانی و اصول تربیت دینی در بستر اسلام، می‌تواند مسیر رسیدن به اهداف عالی انسانی و اسلامی را هموار سازد. از این رو، بررسی دیدگاه‌های دو تن از اندیشمندان برجسته دینی معاصر، آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله جوادی آملی، در زمینه تربیت دینی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مبانی تربیت دینی از منظر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله جوادی آملی به‌طور مشترک بر اهمیت تربیت انسان به‌عنوان موجودی متعالی و معنادار تأکید دارند. از دیدگاه این دو اندیشمند، تربیت دینی نه‌تنها به آگاهی‌های دینی، بلکه به پرورش معنوی و اخلاقی انسان‌ها نیز توجه دارد. آیت‌الله خامنه‌ای به نقش تربیت در تقویت ایمان، معرفت دینی و عمل صالح تأکید دارند و معتقدند که تربیت دینی باید انسان را به مرحله‌ای برساند که هم در زندگی فردی و هم در ارتباط با جامعه، اصول اسلامی را عملی کند. آیت‌الله جوادی آملی نیز به مبانی فلسفی و معرفتی تربیت دینی پرداخته و بر تأثیر عقل و معرفت در تربیت انسان تأکید دارند. ایشان اعتقاد دارند که تربیت دینی باید بر اساس شناخت دقیق از حقیقت و نیازهای انسان باشد تا فرد بتواند به کمال حقیقی خود برسد. در مجموع، هر دو اندیشمند بر ضرورت تبیین اصول تربیت دینی از منظر قرآن و سنت و تأثیر آن در ساختار شخصیت فرد و جامعه تأکید دارند.

از نظر زیست‌شناسان انسان جانداری دارای نطق و بیان است و به همین علت او را به عنوان حیوان ناطق می‌شناسند. از نظر استاد جوادی آملی قرآن کریم این تعریف را لایق انسان ندانسته و از وی به «حیّ متألّه» تعبیر نموده است و تفاوتش را با حیوان در عدم نابودی آن می‌داند. یعنی جنس روح آدمی که جنبه اصلی وجود وی را تشکیل می‌دهد «حیّ» است که هرگز نابود نمی‌شود. گرچه جسم آدمی، که جنبه فرعی وجود اوست، به مرور زمان از بین می‌رود و فصل ممیّز او از حیوان ناشی از «تألّه» او یعنی خداخواهی مسبوق به خدا شناسی او است. انسان وجودی حرفی دارد و قرآن کریم به فقر ذاتی و وجود حرفی انسان از یک سو و وجود مستقل و بی‌نیاز خدا از طرفی دیگر اشاره کرده است. درهای دوزخ و بهشت و طبقات آن ریشه در اخلاق و ملکات انسان دارد، یعنی انسان هر قدر بیشتر به ارزش‌های الهی و معنوی پای‌‌بند باشد، در طبقه برتری از بهشت قرار خواهد گرفت و هر قدر بیشتر از ارزش‌های الهی و معنوی تهی شود در مرتبه سخت‌تری از عذاب قرار خواهد گرفت. نعمت‌هایی که تحت عنوان بهشت در اختیار انسان مؤمن قرار می‌گیرد ارتباطی مستقیم با ظرفیتی دارد که به واسطه ایمان و عمل صالح برای بهشتی شدن ایجاد گردیده است. جهنم تجسم محرومیت انسان از نعمت‌های الهی است که محصول از دست دادن کمالات است. بهشت و جهنّم تجلی و تجسم اعمال جوانحی و جوارحی انسان است و از آنجا که درجه و رتبه انسان‌ها در کمال و نقص یکسان نیست، بهشت و جهنم نیز مراتب متعدد و متفاوتی دارد.