جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

سیری در اندیشه‌های اجتماعی شهید آیت‌الله مطهری تألیف علی باقی نصرآبادی، این کتاب که به بررسی اندیشه‌های اجتماعی استاد می‌پردازد، در چهار بخش تنظیم یافته است. بخش اول تحت عنوان «طرح مسأله و دیدگاه‌های تحقیق» به تعریف اندیشه اجتماعی پرداخته و اهمیت و فرضیات و روش تحقیق را یادآور شده است. در بخش دوم عوامل مؤثر و زمینه‌ساز در تکوین اندیشه اجتماعی استاد در شش فصل بیان شده است: زندگانی، مبانی اندیشه اجتماعی استاد، ارتباط مباحث وی با شرایط ایران، ویژگی روش‌شناسی استاد، ارجاع به نظام ارزش‌ها و نقش استاد در جریان روشنفکری مذهبی، مقابله استاد با جریانات فرهنگی. در بخش سوم و چهارم نیز اندیشه‌های اجتماعی استاد در زمینه‌های اصالت فرد و جامعه، تکامل اجتماعی قشر بندی و نابرابری‌های اجتماعی سنت و قانون‌مندی‌های اجتماعی با بیان توصیفی، تحلیلی و انتقادی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

فصل اول تحت عنوان «شهید مطهری آن طور که من می‌شناسم» مقاله‌ای از حجت‌الاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی است که نویسنده ضمن بیان سابقه آشنایی خود بااستاد به تبیین نقش اجتماعی و سیاسی وی در قبل و بعد از قیام ۱۵ خرداد می‌پردازد. «مکتب تشیع» وسیله آشنایی و همکاری، دوران سازندگی، عوامل مؤثر در پیشرفت نهضت و علمای مهاجر، از جمله مباحث مطرح در این فصل است. در فصل دوم تحت عنوان «سیری در زندگانی استاد مطهری» علاوه بر بیان و تحلیل وقایع زندگی استاد، از تولد تا شهادت، به ذکر خاطراتی از دوستان و نزدیکان استاد در مورد وی پرداخته شده است. برخی عناوین فصل مذکور عبارت‌اند از: مهاجرت به تهران، کناره‌گیری از حسینیه ارشاد، نقش ویژه استاد مطهری از نظر ارتباط با سایر مراجع، ارائه طرح تأمین نفت داخلی، ریشه‌های شهادت استاد مطهری، استاد مطهری و دکتر شریعتی و نامه تاریخی [و منسوب به] استاد مطهری به امام خمینی. محور نامه منسوب به استاد، خطاب به سید روح‌الله مصطفوی خمینی به شرح زير است: نفوذ افکار مارکسیستی به برخی محافل مذهبی گروه مجاهدین خلق مسأله روحانیت مسأله شریعتی‌ها در قسمت آخر نامه - مفصل‌ترین قسمت - نویسنده به شدت به دکتر علی شریعتی حمله‌ور شده و پیشنهادهایی به سید روح‌الله مصطفوی خمینی در این‌باره ارائه کرده است. گفتنی است آن چه در مورد این نامه موجب تعجب می‌باشد، وجود عبارات و الفاظ توهین‌آمیز در آن است که به دور از منطق و سیاق قلم استاد می‌باشد. مطالب نامه مذکور توسط حجت‌الاسلام حسن یوسفی اشکوری در کتاب «نقد و بررسی نامه استاد مطهری به امام خمینی درباره دکتر علی شریعتی /462» و کتاب «شریعتی و نقد سنت» - بخش سوم کتاب‌شناسی حاضر، منبع شماره ۱۴۰ - و توسط دکتر حسین رزمجو در کتاب «پوستین وارونه: نقدی بر بحث "دکتر شریعتی و تز اسلام منهای روحانیت" در کتاب "نهضت امام خمینی(ره)" - بخش سوم کتاب‌شناسی حاضر، منبع شماره ۵۳ - و نیز توسط علی‌رضا کوشش خواجویی در مقاله «نقد و بررسی نامه منتسب به شهید علامه مطهری» واقع در کتاب «مجموع مقالات همایش بازشناسی اندیشه‌های دکتر علی شریعتی (جلد سوم)» - بخش سوم کتاب‌شناسی حاضر، منبع شماره ۱۲۷ -نقد و بررسی شده است. «نامه‌های استاد دربارۀ مسایل حسینیه ارشاد» عنوان آخرین فصل کتاب می‌باشد که در آن استاد از برنامه کار حسینیه ارشاد و علل استعفای خود از آن و پیشنهادهای خود راجع به حسینیه ارشاد سخن گفته است.

کتاب حاضر دیدگاه‌های متکلم و فیلسوف معاصر، مرتضى مطهرى درباره چگونگی ارتباط بین علم و دین و حلّ مسائل مرتبط با آن را تبیین می‌کند و پاسخ‌های ایشان به موارد تعارض علم و دین را توضیح می‌دهد.

با تحولات در فضای فکری جامعه و ایجاد مسائل و شبهات جدید، نیازمند روشهای جدیدی برای مواجهه با آن هستیم. برای این کار، نیازمند نوآوری هستیم. نکته‌ای که باید توجه کنیم این است که باید قبل از نوآوری ، به بررسی آثار اندیشمندان آن علم بپردازیم تا هم دچار دوباره‌کاری نشویم، چون امکان دارد قبلا اندیشمندی آن روش را به کار برده باشد و هم با ایجاد امکانی برای نقد و بررسی روشهای آن اندیشمندان، مستحکم تر و سریع تر بتوانیم در مسیر نوآوری قدم برداریم. هدف این مقاله بازخوانی پیشگفتار و بخش اول کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران برای استخراج روش شناسی نحوه ی پاسخ دادن به شبهه توسط استاد مطهری است تا روش این اندیشمند در پاسخ به شبهات درعلم کلام مورد استفاده قرار گیرد. روش این تحقیق از نوع توصیفی- تحلیلی است. استاد مطهری در این کتاب، برای پاسخ به شبهه، درمرحله ی نخست به تبیین مسئله. و مرحله ی دوم به پاسخ مسئله می پردازد که هر مرحله دارای چندین گام است. استاد مطهری در پاسخ به شبهه، تبیین مسئله را مهم می داند و به همین دلیل به بیان ابعاد مختلف مسئله می پردازد تا مخاطب را به تأمل وا دارد و در همان مرحله ی تبیین مسئله، مخاطب بخشی از جواب خود را دریافت کند. در بخش پاسخ مسئله، نخست با منطق مخاطب وارد بحث می شود و مخاطب را گام به گام به شکل منطقی پیش می برد و در آخر منطق مخاطب را به منطق عقلی متعالی(اصالت حقیقت) تبدیل می کند.

روابط زن و مرد در اسلام، متن تنظیم‌شده 15 جلسه سخنرانی شهید آیت‌الله مرتضی مطهری در ماه مبارک رمضان 1385ق (زمستان 1344ش) در مسجد هدایت تهران است. موضوع این سخنرانی‌ها تفسیر سوره نور بوده است که به‌تناسب آیات این سوره، مسائل مربوط به روابط زن و مرد از نظر اسلام، خصوصا در مقایسه با طرح دنیای غرب در این موضوع مورد بررسی قرار گرفته و نقاط قوت طرح اسلام و نقاط ضعف عملکرد ما مسلمانان در گذشته و حال تشریح شده است. عنوان کتاب از عبارتی که خود استاد به‌کار برده است، اخذ شده است. نوارهای صوتی این سخنرانی‌ها که از ابتدا تا انتهای ماه مبارک رمضان برقرار بوده است، موجود نیست و فقط متن پیاده‌شده از نوار پانزده جلسه آن، آن‌هم نه به‌طور مسلسل، بلکه به‌صورت پراکنده، موجود است که در همان زمان در اختیار استاد شهید قرار گرفته است. علت اصلی تأخیر در انتشار این کتاب نیز امید به پیدا شدن کل نوارهای صوتی این مجموعه بوده است که پیدا نشده است. درهرحال همین مقدار باقی‌مانده از این سخنرانی‌ها از محتوایی غنی برخوردار است و در موارد نادری که در ذکر مطالب احساس نارسایی می‌شده، این امر با افزودن کلمه یا عبارتی در داخل رفع شده است. از شهید مطهری کتاب‌های زیادی درباره موضوع زن منتشر شده که این اثر یکی از آنهاست. تنظیم و ویرایش علمی این اثر توسط دکتر علی مطهری، پسر شهید مطهری و عضو هیئت علمی گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه تهران، انجام شده است. مباحثی از قبیل فلسفه حریم زن و مرد بیگانه، واقعی یا ساختگی بودن عنوان نهضت زنان، مقایسه طرح اسلام با طرح دنیای غرب درباره زن، حریم میان زن و مرد در اسلام، فکر ریاضت‌طلبی و مسئله حریم، بیان حکم نگاه و پوشش، بیان بحث استیذان درباره پوشش زنان بازنشسته از نظر ازدواج، بیان اهمیت ازدواج از منظر قرآن کریم، بردگی مدرن زن در جهان امروز، بحث درباره تعدد زوجات، بحث درباره شهادت زن و بیان وجه عاطفی او، دفع برخی شبهات، مبغوض بودن طلاق و تقدس ازدواج در اسلام و بیان نکاتی درباره آیه شریفه نور در این کتاب مطرح شده است.

خدا در زندگی انسان، عنوان شش جلسه سخنرانی استاد شهید آیت‌الله مرتضی مطهری در یکی از مساجد تهران در سال 1354ش است که در قالب کتاب پیاده‌سازی و چاپ شده است. تنظیم و تدوین و ویرایش علمی این کتاب توسط علی مطهری، فرزند آن شهید بزرگوار انجام شده است. مطالب این سخنرانی‌ها، متقن، غنی و دارای بیانی رساست. مطالعه این کتاب برای همه اقشار جامعه از نظر فکری و معنوی مفید و اثرگذار است. این مباحث بعد از سلسله مباحث دیگری با عنوان خدا در اندیشه انسان ایراد شده است و در واقع مکمل آن است؛ زیرا خدا در اندیشه انسان، توحید نظری را توضیح داده است و خدا در زندگی انسان توحید عملی را تشریح می‌کند. مباحث خدا در اندیشه انسان نیز در کتاب مستقلی هم‌زمان با این کتاب منتشر شده است. این سخنرانی‌ها در ایام فاطمیه ایراد شده است؛ لذا استاد شهید در پایان هر سخنرانی، ذکر مصیبت کرده‌اند که نوع و کیفیت این ذکر مصیبت‌ها می‌تواند برای امروز ما درس‌آموز باشد. قرائن نشان می‌دهد که مستمعین این سخنرانی‌ها بیشتر از قشر دانشجو و تحصیل‌کرده بوده‌اند، لذا سطح علمی این کتاب از مستمعین آن مشخص می‌گردد. مراتب توحید، اصالت فکر انسان، انقلاب فکری به‌عنوان ریشه سایر انقلاب‌ها، رابطه فکر و سایر شئون زندگی از نظر اسلام، ایمان به خدا به‌مثابه اساس اندیشه و اراده انسان و راه معتدل خداشناسی، از عناوین کلی مباحث این کتاب هستند. چاپ حاضر، سیزدهمین چاپ از این اثر است و در طی مسیر این تجدید چاپ‌ها، کتاب به‌لحاظ محتوایی غنی‌تر و به‌لحاظ چاپ و امور صوری نیز بهتر شده است؛ مثلا چنان‌که در مقدمه چاپ سوم کتاب آمده بوده، خوشبختانه نوار جلسه چهارم این مباحث که موجود نبوده و چاپ‌های اول و دوم این کتاب فاقد آن بوده‌اند، در میان نوارهای قدیمی پیدا شده و جلسه چهارم به آن اضافه شده و در چاپ سوم کتاب، بحث کامل شده است. علاوه بر این تکمیل، در این چاپ، فهرست‌های مختلف آخر کتاب نیز به آن افزده شده است. در این چاپ (چاپ سیزدهم)، برخی کاستی‌های جزیی چاپ‌های گذشته از قبیل علامت‌گذاری‌های دستوری رفع شده است؛ لذا این چاپ از نفاست بیشتری برخوردار است.

انسان‌شناسی اسلامی در آثار شهید مطهری تألیف محمدعلی علی‌پور؛ کتاب مشتمل بر نظرات استاد در باب انسان می‌باشد که از آثار و مکتوبات وی استخراج و به شرح زیر گردهم آمده است. نویسنده در پیش گفتار ذیل عنوان «شهید مطهری بنیانگذار علم کلام جدید» این مباحث را پی می‌گیرد. علم کلام چیست؟ وظایف علم کلام، چرا شهید مطهری متوجه کلام جدید شد؟ عالم زمان خویش باش، وضع اسلام و مسلمین در زمان شهید مطهری، تعهد و مسؤولیت شهید مطهری در برابر اسلام و مسلمین، مسائل علم کلام قدیم و مسائل علم کلام جدید. مقدمه کتاب به «انسان‌شناسی اسلامی در آثار استاد» اختصاص دارد و در آن اصول انسان‌شناسی انسان، مفهوم انسانیت، اقسام انسان، معیار انسانیت و انسان کامل مورد بررسی قرار می‌گیرد. در فصل اول کتاب در مورد «اصول انسان‌شناسی اسلامی» بحث شده و از انسان به عنوان موجودی آگاه، مرکب، مختار و مسؤول نام برده می‌شود. در فصل دوم «اقسام انسان‌ها از نظر شخصیت» تبیین می‌گردد و انسان‌ها به اوصاف دون همت، بلند همت، روح‌های بزرگوار تقسیم می‌شود. فصل سوم به «معیارهای انسانیت» اختصاص دارد. در فصل چهارم «انسان کامل» از نظرگاه‌های زیر بررسی می‌شود: عرفان، حکماء، قدرت، محبت، برخورداری و اسلام.

بردگی در اسلام، اثر شهید مرتضی مطهری (1298-‌1358ش)، کتابی است محصول پنج جلسه سخنرانی و پرسش و پاسخ شهید مطهری که در جلسات بحث و انتقاد انجمن اسلامی پزشکان در سال 1346ش، مطرح شده است. در این کتاب، مانند سایر آثار ایشان، مباحث زنده و مطرحی مورد بحث و انتقاد قرار گرفته و گویی برای امروز بیان شده است و به تعبیر امام خمینی(ره)، برای عارف و عامی سودمند و فرح‌زاست. روش ایشان در این‌گونه مباحث، بدین صورت است که از سؤالات و انتقادات - ‌گاهی تند - استقبال نموده و حتی مستمع را به سؤال و انتقاد ترغیب می‌نماید؛ به‌طوری‌که هر ناظری به‌خوبی احساس می‌کند که ایشان دنبال کشف حقیقت است؛ امری که خود آن شهید از آن به «روح علمی و انصاف در قضاوت» تعبییر می‌کند. مطالب کتاب در چهار فصل تنظیم شده است. در فصل نخست، حق پیشرفت و حق آزادی، مورد بحث قرار گرفته است. در این فصل، ابتدا، به بررسی نظر ارسطو و بوعلی درباره بردگی پرداخته شده و سپس، موجبات بردگی در اسلام مورد بحث قرار گرفته و به این نکته اشاره شده است که آنچه در اسلام مبنای بردگی و مورد قبول است و بیش از آن مورد قبول واقع نشده، در مورد اسیران جنگی است که جایز شمرده شده است که اسیران جنگی، برده گرفته شوند؛ آن‌هم با توجه به اینکه جنگ در اسلام ریشه فکری و عقیده‌ای داشته و ریشه سیاسی و اقتصادی ندارد و در این مورد هم جایز شمرده شده، نه اینکه واجب باشد.جان لاک، آزادی طبیعی را این‌گونه تعریف کرده است: انسان از هیچ قدرت زمینی فرمان نبرد و در زیر قانون یا فرمان انسانی نباشد و تنها تابع قانون طبیعت باشد. در فصل دوم، ضمن نقد نظریه وی، به بررسی نظریه منتسکیو در مخالفت با بردگی، پرداخته شده است. استرقاق در قرآن و سیره مسلمین در فصل سوم، با توجه به منشأهای بردگی در دنیا و نحوه معامله با اسرای جنگی در قرآن، مورد بحث و بررسی قرار گرفته و در آخرین فصل، نگاهی به برخی از آیات قرآن، درباره اسیران جنگی، افکنده شده است

ارزیابی مناسبات فکری شهید مطهری و دکتر شریعتی تألیف رسول جعفریان؛ در این اثر برخلاف عنوان کتاب «اختلافات فکری» استاد شهید مرتضی مطهری و دکتر علی شریعتی به جای «مناسبات فکری» آن دو ارزیابی شده و نویسنده همواره حقیقت را در دست استاد دانسته است. نویسنده در ابتدا با تأکید بر بدیهی بودن وجود اختلاف آن دو، نحوه «تربیت فکری» این دو را «زمینه اختلاف» شمرده است. در ادامه، ذیل عنوان «روحیه حاکم بر قشر جدید» از تفاوت دیدگاه شریعتی و استاد و در اصل از تفاوت علوم جامعه‌شناسی و فلسفی بحث شده است. «قالب کلی اختلاف نظر استاد با دکتر» بحث بعدی کتاب می‌باشد که در آن بیانیه استاد و مهندس مهدی بازرگان درباره شریعتی آورده شده است. بحث بعدی به بیان «اختلاف نظر در فلسفه تاریخ» در دیدگاه استاد و شریعتی اختصاص دارد و در ادامه «نظرات استاد مطهری پیرامون کتاب اسلام‌شناسی» - بر اساس نوشته‌های خصوصی و منسوب به استاد - آورده شده است. در ذیل عنوان «طرح کلی ارائه دین در آثار دکتر شریعتی» تفسیر شریعتی از دین تفسیری اجتماعی و دنیوی شمرده شده و مورد نقد قرار گرفته است.