جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

خلود در عذاب یکی از مسائل و بحث های مهم و پیچیده ای است که در قرآن کریم بدان تصدیح شده و همه اهل دیانت به خصوص مسلمانان را همواره به خود مشغول داشته است خلود اهل نار و عذاب ابدی یکی از بحث‌های مهم و پیچیده‌ای است که عالمان دیانت را مشغول کرده است و هر یک به مقتضای اصول و مبانی فکری خویش روش متفاوتی برای حل این مساله و سوالات مطرح در این باره در پیش گرفته اند؛ از جمله این که چگونه عذاب ابدی و خلود همیشگی در آتش با رحمت و عدالت خداوند سازگار است و این که چگونه ممکن است گناه محدود، عذابی نامحدود داشته باشد (زاهدی فر ، 1399) یکی از عقاید مهم و تغییرناپذیر ما مسلمین اعتقاد به اصل معاد و بازگشت به سوی خداوند است اما پیرامون جزئیات این اصل مهم میان اندیشمندان اختلافاتی وجود دارد. یکی از این اختلافات حول محور خلود، معنا و تفسیر آن است از متکلم فیلسوف، عارف مفسّر و فقیه گرفته، همگی این پرسش را از خود دارند که آیا خداوند مهربان بندگان گناهکار را برای همیشه در آتش آخرت می سوزاند و یا چنین نیست و تنها برای مدت زمانی، حال کوتاه باشد یا طولانی، گناهکاران را تأدیب و تنبیه می‌‌کند و سپس آنان را از عذاب می‌رهاند و راحتی آنان را فراهم می سازد(کرباسی نظرلو، 1399). هرچند این مسأله که عده ای از گناهکاران هم چون مؤمنین پس از تحمل عذاب به اندازه‌ی گناهانشان و نه بیشتر از عذاب رهایی خواهند یافت با اتکا به آیات قرآن کریم و نص صریح روایات قابل فهم بوده و مورد تأیید همگان باشد، اما مقابل در پیرامون برخی دیگر از گناهکاران که خداوند در قرآن کریم به آنان وعده عذاب داده است اختلاف نظر وجود دارد. عده‌ای خلود را به معنای دوام و ابدیت گرفته اند بنابراین مراد از خلود در عذاب را تعذیب جاودانه معنا کرده‌اند، از جمله این که خداوند در قرآن میفرماید: (خالدین فیها لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ یُنْظَرُونَ) (بقره، 162) از آن جا که خداوند در این آیه و آیات مشابه بسیاری وعده خلود در عذاب را بیان نموده است و امکان خلف وعده برای خداوند محقق نیست در نتیجه عذاب همیشگی خواهد بود». اما برخی دیگر خلود را به معنای مدت زمان طولانی می‌پندارند و عذاب اخروی را پایان‌پذیر تصور می‌کنند. ایشان با تکیه بر آیاتی نظیر (خَالِدِینَ فِیهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّکَ) (هود، 107) خلود در عذاب را وابسته به دوام آسمان و زمین دانسته با توجه به آیاتی که آسمان و زمین را نابود شدنی میدانند عذاب را پایان‌پذیر می‌شمرند(قرآن کریم). آن چه در این اثر خواهید دانست این است که انسانها در قیامت چند گروه‌اند (1 برخی مستقیم به بهشت می روند؛ مانند انبیاء، امامان(علیهم السلام) و 2) برخی مانند مستضعفین فکری که پیام خدا به آن ‌ها نرسیده و گناهی هم مرتکب نشده اند نه به جهنم و نه به بهشت می‌روند تفصیل این دو قسم در بحث بهشت و جهنم خواهد آمد. بعضی در جهنم برای همیشه می‌مانند؛ مانند کافران مقصر و 4) و گروهی که بعد از چشیدن عذاب در جهنم و پاک شدن به بهشت وارد می شوند(مقضی، 1399) اهل خلود در جهنم بسیار اندک‌اند، زیرا تبهکاران شماری عذاب می‌شوند؛ اما سرانجام بسیاری از آنها به شفاعت شافعان از عذاب نجات می یابند بی و تنها کافران معاند برای همیشه در آتش می‌مانند و سایر گنهکاران پس از مدتی تعذیب با شمول رحمت الهی، از جهنم خارج می‌شوند. بنابراین این تحقیق به دنبال آن است تا به بررسی خلود در عذاب اخروی از دیدگاه مفسران شیعی با تأکید بر تفسیر تسنیم بپردازد.

این تحقیق به مطالعه تطبیقی سوره کهف در دو تفسیر مهم امامیه؛ المیزان و تسنیم، می‌پردازد. تفسیر المیزان، توسط علامه طباطبایی، به عنوان یکی از بهترین تفاسیر قرآن به قرآن شناخته می‌شود. در مقابل، تفسیر تسنیم با استفاده از منابع قرآن، سنت و عقل، سبک تفسیری جامعی را ارائه می‌دهد. هدف این پژوهش، شناسایی نقاط اشتراک و افتراق این دو تفسیر ذیل سوره کهف است. توجه ویژه‌ای به نظرات آیت الله جوادی آملی در مقابل دیدگاه‌های استادش، علامه طباطبایی، شده است. ضرورت این مطالعه از اهمیت هر دو تفسیر به عنوان منابع تفسیری مهم امامیه و فریقین نشأت می‌گیرد و می‌تواند برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به تفسیر قرآن مفید باشد.

تقدیم تاخیر الفاظ در ادبیات نقش ویژه‌ای در رساندن معنا دارد. در ادبیات عرب نیز تقدیم و تاخیر الفاظ، معانی خاصی را به مخاطب القاء می‌کند. قرآن کریم کتاب فصاحت و بلاغت است که به زبان عربی نازل گشته و هرگونه تقدیم و تاخیر در آن به حسب اینکه از سوی خداوند حکیم بیان شده است دارای حکمت است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل حکمت‌های تقدیم و تأخیر آیات قرآن در دو کتاب تفسیری برجسته، «المیزان» و «تسنیم»، انجام شده است. مسئله اصلی تحقیق، تبیین حکمتهای تقدیم و تاخیر در قرآن کریم از دیدگاه دو مفسر بزرگ قرآن یعنی علامه طباطبائی(ره) و آیت الله جوادی آملی(دام عزه) می باشد. این پژوهش، به‌عنوان مطالعه‌ای تطبیقی، زمینه را برای تعمیق فهم مفاهیم قرآن از رهگذر تبیین حکمتهای تقدیم و تاخیر فراهم می آورد. ضرورت انجام این مطالعه ناشی از اهمیت شناخت دقیق این شیوه بیانی در قرآن است که می‌تواند درک بهتر مفاهیم وحیانی و نیز کاربرد آن‌ها در تفسیر، تعلیم و تربیت دینی را فراهم سازد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد هر دو تفسیر ضمن تأکید بر جنبه‌های بلاغی و ساختاری تقدیم و تأخیر، حکمت‌هایی در حوزه‌های اعتقادی، تربیتی، اخلاقی را برجسته می‌سازند.

این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی است که به بررسی روش‌شناختی تفسیر موضوعی آیات اخلاقی در تفاسیر المیزان و تسنیم می‌پردازد. هدف از این نوع تحقیق، تحلیل عمیق اصول، روش‌ها و ابزارهای به‌کاررفته در تفسیر موضوعی است تا از این طریق، چارچوبی نظام‌مند برای فهم بهتر آیات اخلاقی ارائه شود. این رویکرد به پژوهشگر امکان می‌دهد تا با استفاده از تحلیل‌های کیفی، به شناسایی نقاط قوت و ضعف روش‌های تفسیری مفسران معاصر بپردازد و پیشنهادهایی برای بهبود این روش‌ها ارائه دهد. داده‌ها از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و بررسی منابع اولیه مانند تفاسیر مفسران معاصر (علامه طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی) و منابع ثانویه مانند مقالات و پژوهش‌های مرتبط جمع‌آوری می‌شود. ابزار گردآوری شامل فیش‌برداری از متون تفسیری و تحلیل محتوای آثار است. جامعه آماری این پژوهش، آثار مفسران معاصری است که به تفسیر موضوعی آیات اخلاقی پرداخته‌اند و نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند انجام می‌شود. روش تحلیل این پژوهش، تحلیل محتوا با رویکرد نقادانه است. ابتدا، اصول و روش‌های تفسیر موضوعی آیات اخلاقی در آثار مفسران استخراج می‌شود. سپس، این روش‌ها از نظر نقاط قوت و ضعف مورد نقد قرار می‌گیرند. همچنین، از روش مقایسه تطبیقی برای تحلیل تفاوت‌ها و شباهت‌های رویکردهای مفسران استفاده می‌شود. این روش‌ها به پژوهشگر کمک می‌کند تا درک جامعی از روش‌شناسی تفسیر موضوعی به‌دست آورد و پیشنهادهایی برای کاربرد بهتر این روش در مواجهه با چالش‌های معاصر ارائه دهد.

مفسران قرآن کریم از زمان پیامبر اکرم حضرت محمد مصطفی (ص)، با توجه به علم وتوانایی خویش، کتب تفسیری متنوعی با روش های مختلف تفسیری تدوین نموده اند. مفسران برجسته شیعه همچون شیخ طوسی، ملا فتح الله کاشانی و علامه طباطبایی ازروش عقلی برای تفسیر آیات قرآن کریم بهره جسته اند . درقرن معاصر نیز، مفسر شاخص و برجسته ای همچون علامه جوادی تفسیر تسنیم را با روش عقلی تدوین نموده اند . تفسیر تسنیم آیت الله جوادی آملی ویژگی منحصر به فردی دارد و آن اینکه فرایند تفسیر قرآن درآن با روش عقلی منسجم انجام شده است. عقل به عنوان ابزار اصلی درکنار نقل معتبر معصومین علیهم السلام، برای کشف مراد خداوند می باشد و نیز به عنوان منبع مهم برای تفسیر و فهم حقایق قرآن کریم شناخته می شود. بدیهی است تفسیر تسنیم آیت الله جوادی آملی، جز مهمترین تفسیر شیعی به زبان فارسی و به سبک ترتیبی در قرن معاصر می باشد. آیت الله جوادی آملی تفسیر تسنیم را طی چهل سال و در هشتاد جلد در حوزه علمیه قم تدوین نمودند. روند تالیف این تفسیر با آغاز درس تفسیر ایشان درسال 1361 درمدرسه سعادت قم شروع شد. با افزایش جلسات تفسیری آیت الله جوادی آملی، گروه تفسیر درسال 1369 تشکیل شد تا محتوای درس های تفسیری را به صورت کتاب تفسیری با عنوان تفسیر تسنیم تدوین کنند. بعد از تاسیس مرکز تحقیقاتی اسرا درقم درسال 1372؛ نخستین جلد تفسیر تسنیم در سال 1375 منتشر شد و آخرین جلد آن درسال 1403 به چاپ رسید . با توجه به اینکه آیت الله جوادی آملی در زمینه های مختلف علوم اسلامی مثل فقه ، فلسفه ، عرفان ، کلام ، حدیث و علوم قرآنی تخصص داشته اند درکتاب تفسیر تسنیم شاهد این هستیم که از اصطلاحات مربوط به علم فلسفه ، منطق ، کلام ، حدیث ، فقه ، اخلاق ، و مباحث علوم قرآنی درحین تفسیر آیات قرآن کریم استفاده کرده اند. به همین دلیل تفسیر تسنیم آیت الله جوادی آملی طولانی ترین و تخصصی ترین تفسیر قرآن کریم در قرن معاصر محسوب می شود که تاکنون بیش از پانصد پایان نامه و صد ها مقاله در موضوعات متنوع قرآنی وتفسیری با توجه به تفسیر تسنیم آیت الله جوادی آملی نگاشته شده است .( سایت اسرا ) لازم به ذکر است عقل به عنوان یکی از منابع مهم تفسیر در کنار روایات معتبر شناخته می شود . آیت الله جوادی آملی در زمان تفسیر آیات قرآن کریم از عباراتی مثل عقل نظری ، عقل عملی ،عقل تجربی ، عقل ناب ، عقل تجریدی ، عقل برهانی ، عقل منبع، عقل مصباح استفاده نموده اند. از نظر آیت الله جوادی آملی عقل در بیان تفسیر آیات قرآن و فهم حقایق دینی از منزلت خاصی برخوردار است به گونه ای که عقل همتای روایات معتبر معصومین علیه السلام و ابزاری برای فهم مباحث تخصصی علوم فلسفی ، کلامی ، عرفانی ، حدیثی وعلوم قرآنی محسوب می شود. ( جوادی آملی، عبدالله ، منزلت عقل درهندسه معرفت دینی ، صص 35 -120 ) امتیاز ویژه تفسیر تسنیم جوادی آملی نسبت به تفاسیر ما قبل از آن این است که به روش عقلی در علوم مختلف ذیل آیات قرآن کریم توجه کرده است لذا با استفاده از روش عقلی آیات مرتبط با علوم اسلامی ( فلسفه و منطق ، فقه واصول ، کلام وعرفان ،حدیث وعلوم قرآنی ) را تفسیر و تبیین نموده اند . کارکرد عقل در علم فلسفه و منطق متفاوت از کارکرد عقل در علم فقه و کلام و عرفان بوده است. ایشان پس از بررسی سندی و متنی روایات منابع اسلامی و با استفاده از روش عقلی دیدگاه خداوند را تفسیر و تبیین نموده اند تا اثبات کنند عقل و نقل معتبر هماهنگی کامل دارد. مقصود از روش عقلی در تفسیر تسنیم آن است که آیت الله جوادی آملی با استفاده از روش عقلی در رفع تعارض بین آیات قرآن ، تفسیر آیات متشابه ، فهم مراد خداوند از آیات قرآن کریم، دست یابی به حقایق ومعارف قرآنی، همتایی و هماهنگی عقل و نقل معتبر معصومین علیه السلام را بیش از پیش اثبات کرده اند. ( جوادی آملی ، عبدالله ، ادب فنای مقربان ، ص 383) دراین تحقیق برآنیم تا پس از تعریف عقل، به اقسام و ارتباط انواع عقل و تمایز بین انواع عقل از نظر آیت اله جوادی آملی بپردازیم و روش عقلی را در آیات متشابه، رفع تعارض آیات ، فهم مراد خداوند ، استفاده از روش عقلی برای دست یابی به حقایق ومعارف قرآنی ، کاربست عقل درتفسیر آیات همچون (یدالله ، وجه الله ، الله نور السموات والارض ، الرحمن استوی علی العرش ) بررسی کنیم. ودر پی پاسخ به این پرسش هستیم که چگونه آیت الله جوادی آملی درتفسیر تسنیم ازروش عقلی استفاده نموده است ؟ آیت الله جوادی آملی درتفسیر تسنیم خویش از روش عقلی به عنوان منبع تفسیر آیات قرآن کریم استفاده می کند که این روش تفسیرمصطلح عقلی نام دارد و زمانی که مفسر استدلال را بیاورد عقل برهانی نام دارد و زمانی که از عقل مصباح استفاده کند ، عقل بر بقیه مباحث آیات قرآن کریم پرتو می اندازد وعقل را تحت تاثیر قرار می دهد و سپس تفسیر آیات را ذکر می کند و نکات فقهی ، اجتماعی سیاسی آیه را تبیین می کند و این یک تفسیر عقلی برهانی نام دارد . سوال این تحقیق این است که چگونه آیت الله جوادی آملی درتفسیر تسنیم روش عقلی منبع ،عقل مصباح، عقل برهانی را استفاده کرده است ؟ بدیهی است آیت‌الله جوادی آملی به عنوان شاگرد علامه طباطبایی ازروش عقلی اجتهادی ایشان از تفسیر المیزان تاثیر پذیرفته اند وسوال در اینجا این است که آیا آیت الله جوادی آملی درتفسیر تسنیم موافق روش عقلی علامه طباطبایی است؟

با توجه به نقش بنیادین انسان در نظام هستی و تاکید قرآن بر کرامت ذاتی اون،تحلیل مسئولیت های اجتماعی از دیدگاه اندیشمندان دینی،ضروری است.در عصری که فردگرایی و بی تفاوتی اجتماعی رو به گسترش است،بازخوانی دیدگاه های متفکران دینی مانند آیت الله جوادی آملی با تکیه بر منابع انسانی (مانند تفسیر تسنیم)میتواند چارچوبی الهام بخش برای بازسازی روابط انسانی ارائه دهد.ایشان به عنوان مفسر و عالمی که در علوم مختلف اجتهاد دارد در تفسیر تسنیم به فراوانی به این موضوع پرداخته است.ایشان مسئولیت های انسان ها نسبت به یکدیگر را شامل سه حوزه:مسئولیت فردی،خانوادگی و اجتماعی می دانند.به عنوان نمونه ایشان در زمینه مسئولیت های فردی در ذیل آیه 36 سوره قیامت به مسئولیت انسان نسبت به خود و در آیات 21 و 106 سوره نحل و 46 عنکبوت به مسئولیت انسان نسبت به اعضاء و جوارح و... می پردازد.در زمینه مسئولیت های خانوادگی در ذیل آیه 21 سوره روم به مسئولیت زن در تامین سکینت و آرامش و در آیه 33 سوره احزاب به تفاوت مسئولیت زن و مرد و... را بیان می نماید و در مورد مسئولیت های اجتماعی انسان ها نسبت به یکدیگر ذیل آیه 113 سوره توبه و 47 سوره مریم و 40 سوره هود به مسئولیت انسان نسبت به بستگان و در آیه 15 و 16 سوره فجر به مسئولیت انسان در حمایت از یکدیگر در جامعه اسلامی و در آیه 105 سوره مائده به مسئولیت انسان ها در امر به معروف و نهی از منکر و... پرداخته است.پرسش اصلی در این پایان نامه،آن است که از منظر آیت الله جوادی آملی در تفسیر تسنیم،مسئولیت های اجتماعی انسان ها نسبت به یکدیکر ( در قالب فردی،خانواده و اجتماعی) چگونه است؟

«غرر آیات» آیاتی کلیدی و راهگشا در تفسیر قرآن که در روشن‌سازی ابهامات و کشف مراد خداوند متعال در دیگر آیات نقش مهمی ایفا می‌کنند. این روش تفسیری، با تأکید بر تفسیر قرآن به قرآن، از روش‌های مؤثر علامه طباطبایی و علامه جوادی است که در آن، آیاتی که محتوای توحیدی، اصلی و برجسته دارند، مورد استفاده قرار می‌گیرند. اگرچه علامه طباطبایی در منابع خود به طور مستقیم به ملاک‌های شناسایی «غرر آیات» اشاره نکرده است، علامه جوادی در مقدمه المیزان، ملاک اصلی را دارا بودن محتوای توحیدی و شاخص بودن آیاتی خاص برای استنباط فروع اعتقادی و اخلاقی ذکر کرده است. آیه ۲۱ حجر، به دلیل دارا بودن اصل توحیدی و نقش کلیدی آن در تبیین خلقت و تقدیر، در تفسیر المیزان و تسنیم بسیار برجسته است و کارکردهای متنوعی، از جمله تبیین روایات شأن نزول و تفسیر معنا، در هر دو تفسیر داشته و در تفسیر تسنیم فراوانی بیشتری دارد.

قاعده « وضع الفاظ برای روح معنا » از مهمترین مبانی تفاسیر عرفانی است. بر اساس این قاعده، معنای یک واژه، روح واحدی تلقی می شود که به صورت حقیقی اما با حفظ مراتب در تمام مصادیق آن، جریان دارد. فهم روح معنا در راهیابی به بطن بسیار موثر است چه این که در سایه آن، ضمن حفظ معنای ظاهر ، امکان اطلاق معنا بر مصادیق متعدد فراهم است. پژوهش حاضر می کوشد با تکیه بر روش توصیفی - تحلیلی، جایگاه قاعده «وضع الفاظ برای روح معنا» در راهیابی به معانی باطنی قرآن را از دیدگاه تفسیر تسنیم به بحث نشیند. نتایج نشان می دهد نویسنده تفسیر تسنیم به این قاعده توجه ویژه دارد و ضمن پرداخت به مباحث نظری مرتبط با این قاعده – مانند تعریف و ذکر مبانی- به صورت گسترده از آن بهره می برد. به باور صاحب تسنیم، قاعده مذکور، مهم ترین مبنا برای فهم لایه های باطنی آیات قرآن است و به مفسر کمک می کند تا همان شیوه اهل بیت ( علیهم السلام و الصلوه ) را در فهم عمیق قرآن به کار بگیرد. نتیجه این پژوهش در زمینه مطالعات تفسیر عرفانی سودمند است همان گونه که در عرصه مطالعات تسنیم پژوهی کارآیی دارد

مسئله حقوق بشر یکی از بنیادین‌ترین دغدغه‌های بشری در عصر معاصر است و به‌عنوان موضوعی فراگیر، همه ملت‌ها، فرهنگ‌ها و تمدن‌ها به‌گونه‌ای با آن درگیر بوده‌اند. اهدافی چون ارتقای کرامت انسانی، صلح، عدالت، آرامش اجتماعی و رفع تبعیض، همگی ذیل مفهوم حقوق بشر مورد توجه قرار گرفته‌اند. اعلامیه جهانی حقوق بشر (1948) به‌عنوان سندی بین‌المللی، بر مبانی انسان‌محور و برداشت‌های اومانیستی استوار شده که ریشه در جهان‌بینی لیبرال-سکولار غربی دارد. در مقابل، آموزه‌های اسلامی نیز منظومه‌ای از حقوق فطری، الهی و وحیانی را برای انسان ترسیم کرده‌اند که از سوی اندیشمندان و متفکران مسلمان، تبیین و توسعه یافته است. در این میان، آیت‌الله عبدالله جوادی آملی به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین فلاسفه، مفسران و اندیشمندان معاصر جهان اسلام، با تسلط بر حوزه‌های مختلف عقلی و نقلی، دیدگاه‌هایی عمیق و نظام‌مند در زمینه حقوق بشر ارائه داده است. بررسی و تحلیل نقدهای ایشان بر مبانی انسان‌محور اعلامیه جهانی حقوق بشر، به‌ویژه با اتکا بر تفسیر قرآن‌محور ایشان در «تسنیم»، می‌تواند افق‌های تازه‌ای در نسبت میان حقوق بشر جهانی و دیدگاه وحیانی اسلام بگشاید. از سوی دیگر، یکی از چالش‌های مهم گفتمان جهانی، مسئله ناسازگاری یا نقدهایی است که نسبت به دیدگاه اسلامیِ حقوق بشر مطرح می‌شود. تحلیل نظام‌مند و عالمانه دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی، می‌تواند ضمن ارائه مدلی بی بدیل و منسجم، به پاسخ‌گویی به این نقدها و روشن‌سازی ظرفیت‌های تمدنی اسلام در این عرصه یاری رساند. از این‌رو، پرداختن به این موضوع، از منظر معرفت‌شناسی و تمدنی، حائز اهمیت فراوان است. پرسش محوری این پژوهش آن است که: تحلیل و نقد آیت‌الله جوادی آملی ـ به‌عنوان فیلسوف، متکلم و مفسر نوآور قرآن ـ در خصوص مبانی انسان‌محورِ اعلامیه جهانی حقوق بشر چیست و این تحلیل چه پیامدهایی در فهم نسبت میان حقوق بشر و دین دربردارد؟ اعلامیه جهانی حقوق بشر، مبتنی بر منظومه‌ای از مبانی نظری و فلسفی شکل گرفته که شامل مبانی انسان‌شناختی، اخلاقی، فلسفی، اجتماعی و معرفت‌شناختی است. بررسی این مبانی از منظر اندیشه اسلامی، به‌ویژه در چارچوب دیدگاه‌های آیت‌الله جوادی آملی با تأکید بر تفسیر تسنیم، می‌تواند فهمی عمیق‌تر از نقاط افتراق و اشتراک این دو نظام فکری به دست دهد. در این راستا، پژوهش حاضر بر آن است تا با تمرکز بر مبانی کلیدی اعلامیه جهانی حقوق بشر، پنج محور اساسی را مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهد. برای هر محور، نمونه‌هایی از آیات قرآن نیز جهت استناد آورده می‌شود: 1. نقد و تحلیل مفهوم کرامت ذاتی انسان به‌صورت مستقل از باورهای الهی (وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ) (اسراء: 70) «و به‌راستی ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم.» (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ) (حجرات: 13) «همانا گرامی‌ترین شما نزد خدا، پرهیزگارترین شماست.» 2. تحلیل و نقد عقل‌گرایی مطلق (خودآیینی انسان) با تأکید بر نگاه آیت الله جوادی آملی در تفسیر تسنیم (وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا) (شمس: 7-8) «سوگند به نفس و آن‌که آن را درست کرد؛ سپس بدکاری و پرهیزکاری‌اش را به آن الهام کرد.» (إِنَّ هُدَی اللَّهِ هُوَ الْهُدَی) (بقره: 120) «در حقیقت، هدایت، تنها هدایت خداوند است.» 3. تحلیل و نقد فردگرایی افراطی انسان در اعلامیه جهانی حقوق بشر از نظر آیت الله جوادی آملی با تاکید بر تفسیر تسنیم (وَالَّذِینَ فِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ * لِّلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ) (معارج: 24-25) «و آنان‌که در اموالشان حقی معلوم است، برای سائل و محروم.» (تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی) (مائده: 2) «در کارهای نیک و تقوا با یکدیگر همکاری کنید.» 4. نقد و تحلیل ادعای جهان‌شمولی حقوق انسان در حقوق بشر جهانی با تاکید بر دیدگاه آیت الله جوادی آملی در تفسیر تسنیم (فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا) (روم: 30) «[روی آور] به فطرتی که خدا مردم را بر آن آفریده است.» (وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّهً لِلنَّاسِ) (سبأ: 28) «و ما تو را جز برای همه مردم نفرستادیم.» 5. تحلیل و نقد نسبی‌گرایی اخلاقی با تأکید بر نگاه آیت الله جوادی آملی از منظر تفسیر تسنیم (وَاللَّهُ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ) (نحل: 90) «همانا خدا به عدالت و نیکی فرمان می‌دهد.» (قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا) (شمس: 9) «به‌راستی کسی که نفس خود را پاک ساخت، رستگار شد.» ضرورت تحقیق: حقوق بشر از مسائل بنیادین و کلان جهانی است که مورد توجه همه فرهنگ‌ها، تمدن‌ها و نظام‌های اجتماعی قرار گرفته است؛ از جمله فرهنگ غرب، اسلام و نظام‌های سوسیالیستی و کمونیستی. هر یک از این نظام‌ها، رویکردها و نظریه‌های خاص خود را درباره حقوق بشر ارائه نموده‌اند. اسلام نیز به‌عنوان یکی از مکاتب فکری و تمدنی مهم، دارای دیدگاهی مستقل و متمایز در این حوزه است. با توجه به نقدهای اساسی و چالش‌های نظری و عملی که در عرصه جهانی نسبت به مبانی و مصادیق حقوق بشر مطرح می‌شود، ضرورت دارد تا دیدگاه دقیق و مبتنی بر مبانی اسلامی در این زمینه به‌طور علمی و نظام‌مند مورد بررسی قرار گیرد. این مهم می‌تواند زمینه‌ساز ارائه پاسخی معتبر و جامع به مسائل و دغدغه‌های معاصر حقوق بشری باشد. در این راستا، آیت‌الله جوادی آملی به‌عنوان فیلسوف، مفسر و پژوهشگر برجسته اسلامی، دارای اندیشه‌ها و تحلیل‌های متقن و نوآورانه‌ای است که بررسی و استخراج آن‌ها می‌تواند نقش مهمی در تعمیق فهم نسبت میان حقوق بشر و آموزه‌های دینی ایفا نماید. بنابراین، پرداختن به تحلیل و نقد مبانی حقوق بشر جهانی از منظر دیدگاه‌های ایشان، ضرورت علمی و معرفتی انکارناپذیری دارد

پژوهش حاضر بررسی اجمالی آیاتی است که تفسیر تسنیم در ذیل آنها، موضوعات مختلف مهدویت را مطرح کرده است. با این هدف که نظر و روش تفسیری (قرآن به قرآن، قرآن به سنت ، قرآن به عقل) آیت الله جوادی آملی در ذیل آیات مرتبط با مهدویت از خلال تفسیر تسنیم استخراج شود و آیات دسته بندی موضوعی شود (مثلاً: آیات بشارت، آیات مربوط به غیبت و انتظار، آیات عصر ظهور، آیات ویژگی های امام و یاران، آیات فرجام جهان ، رجعت) این تحقیق با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و الکترونیکی انجام خواهد شد.