جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش به تحلیل تطبیقیِ رابطه نفس و قوای آن از منظر ابن‌سینا و ابن‌عربی می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد که چگونه تفاوت در مبانی متافیزیکی، به تفاوت در انسان‌شناسی و فهم ساختار نفس انجامیده است، یافته‌ها نشان می‌دهد که در نظام فلسفی ابن‌سینا، بر پایه اصالت وجود، تجرد نفس و ساختار علّی طولیِ عالم، نفس انسانی به عنوان «جوهر مجرد» و «مدبّر بدن» فهم می‌شود. قوای نباتی، حیوانی و ناطقه در این دستگاه فکری، مراتب مشکّک یک حقیقت واحدند؛ یعنی هر یک شأنی ضعیف‌تر یا کامل‌تر از وجود نفس است و به صورت سلسله‌مراتبی از آن صادر می‌شود؛ از این‌رو، رابطه نفس و قوا، رابطه‌ای علّی، طولی و وجودی است که در آن نفس اصل است و قوا فرع؛ در مقابل، ابن‌عربی با تکیه بر مبانی وحدت وجودی و نگاه شهودی به هستی، نفس انسانی را «مظهر تامّ اسمای الهی و آیینه‌ای برای تجلی حق می‌داند، قوای نفس در این نگرش، نه مراتب صادرشده از جوهری مستقل، بلکه ظهورات متنوّعِ یک حقیقت یگانه‌اند؛ بنابراین رابطه نفس و قوا، نه علّی _معلولی، بلکه «ظاهر و مظهر» است، این اختلاف بنیادین در هستی‌شناسی، منجر به تفاوت در تبیین فرایند کمال انسانی نیز می‌شود: ابن‌سینا کمال انسانی را در ارتباط با عقل فعال می‌داند، در حالی‌که ابن‌عربی غایت انسان را در تحقق فنای فی‌الله و بقای بالله تبیین می‌کند. در نهایت، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که چگونه تمایزهای متافیزیکی، چارچوب‌های متفاوتی برای فهم حقیقت انسان می‌آفرینند و تصویر هر متفکر از نفس و قوا، ریشه در مبانی وجودشناختی او دارد.

قصه حي بن یقظان و قصه سلامان و ابسال، تألیف سید ضیاء‎الدین سجادی، تحقیق و بررسی سه قصه رمزی و تمثیلی فلسفی و عرفانی حى بن یقظان، سلامان و اَبسال و غربة الغربیة است «قصه حي بن یقظان»، به روایت ابوعلى سینا، سهروردى، ابن طفیل، «قصه سلامان و ابسال»، به روایت ابن سینا، ابن طفیل، خواجه نصیر، محمود بن میرزا علی، عبدالرحمن جامی و «قصة غربة الغربیة»، به قلم سهروردی است.

بررسی آراء حکما و فلاسفه اسلامی، از جمله سهروردی و ابن‌سینا، نشان می‌دهد که در فلسفه نیز ـ‌همانند عرفان‌ـ موضوع عشق و زیبایی و نسبت آنها با یکدیگر، مورد توجه و تأمل بوده است. در این راستا می‌توان از سهروردی و ابن‌سینا به‌عنوان مهم‌ترین اندیشمندانی نام برد که به‌طور خاص به این موضوع پرداخته‌اند. مطالعه و تحقیق در آراء این‌دو حکیم و متفکر مشهور تاریخ فلسفه، درباره جایگاه و نسبت عشق و زیبایی، نتایجی مهم را فراپیش ما قرار می‌دهد؛ از جمله اینکه به‌رغم وجود اختلافات جدی موجود در مبانی فکری آنها و حتی نحوه توضیح و تبیین خود موضوع، شباهت‌هایی در خور تأمل در نتایج پژوهش پدیدار می‌شود و آنگاه که این دیدگاه‌ها از منظر افلاطون در رساله مهمانی مورد مداقه قرار می‌گیرد، این واقعیت آشکار می‌گردد که گویا حقیقت عشق و زیبایی، در همه زبان‌ها و بیان‌ها، ناظر به امری یگانه است. پژوهش حاضر می‌کوشد با ابتناء به منابع اصلی این فلاسفه، نشان دهد که صرف نظر از اختلافات گاه بنیادین که بین نظرات فلسفی این اندیشمندان وجود دارد، آنگاه که پای عشق و زیبایی به‌میان می‌آید، اختلافات کاهش می‌یابد و مشابهت‌ها ظاهر می‌شوند؛ به‌ویژه این حقیقت کتمان‌ناپذیر که عشق همانند نور و وجود، از منشأ عالم که واجب‌الوجود (ابن‌سینا) و نور الانوار (سهروردی) است، در سرتاسر هستی ساری و جاری است و پیوندی جاودانه با جمال و زیبایی دارد؛ همان‌گونه که در نگاه افلاطون، خیر که همان زیبایی و حقیقت است، خود را در زیبایی‌های جهان محسوس هویدا می‌کند و عشق که همواره عشق به زیبایی است، مسیر تقرب به زیبایی مطلق را می‌گشاید.

چکیده ماشینی تأثیر عوامل غیرمعرفتی بر فرآیند شکل‌گیری دانش یکی از مبرم‌ترین پرسش‌هایی است که معرفت‌شناسان با آن دست و پنجه نرم می‌کنند. منظور از عوامل غیرمعرفتی، تأثیرات روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و سایر تأثیرات مشابه است که می‌توانند بر فرآیند دانش تأثیر بگذارند. آیا می‌توانیم از تأثیر عوامل غیرمعرفتی بر دانش در روانشناسی ابن‌سینا صحبت کنیم؟ بله، در اندیشه ابن‌سینا، دانش در درجه اول تحت تأثیر عوامل روان‌شناختی است. او مفهوم «میل» (شوق) را معرفی می‌کند و می‌کوشد رابطه آن را با آگاهی توضیح دهد و نوعی معرفت‌شناسی روان‌شناختی-هستی‌شناختی را پیشنهاد می‌دهد، زیرا او به طور مداوم عوامل روان‌شناختی مؤثر بر دانش را از نظر هستی‌شناختی تحلیل می‌کند. ابن‌سینا به «میل مؤثر بر آگاهی» به عنوان یکی دیگر از عوامل مهم غیرمعرفتی اشاره می‌کند و توضیحی هستی‌شناختی از ارتباط بین «میل» و «ادراک» ارائه می‌دهد که به ماهیت هر دو بستگی دارد. در این مقاله، رویکرد ابن‌سینا به عوامل غیرمعرفتی مؤثر بر دانش از نظر پدیدارشناختی بررسی می‌شود. مشخص شد که: (1) عوامل غیرمعرفتی بر جهت آگاهی و فرآیند شکل‌گیری دانش تأثیر می‌گذارند. (2) بدون ظهور میل یا مواجهه با چیزی که میل را برمی‌انگیزد، حرکت تحقق نمی‌یابد؛ یعنی حرکت از میل پیروی می‌کند. معرفت‌شناسی ابن سینا خالی از جنبه‌های طبیعت‌گرایانه نیست؛ با این حال، در این مطالعه، با در نظر گرفتن ابعاد طبیعی، عوامل روانشناختی صرفاً از منظر هستی‌شناختی بررسی می‌شوند و تفسیری پدیدارشناختی از گفته‌های ابن سینا ارائه می‌شود. تفسیر انتخاب شده بر کیفیت ظهور دانش و ارتباط آن با عوامل روانشناختی تمرکز دارد. با اثبات تقدم نیروی محرک بر نیروی ادراکی، مدلی از معرفت‌شناسی هستی‌شناختی-روان‌شناختی ابن سینا استنباط می‌شود.

ابن‌سینا و ملاصدرا، هر دو برنامه‌ای منسجم برای ریاضت ارائه می‌دهند که در ظاهر اهداف مشابهی را دنبال می‌کند، اما در پسِ این شباهت‌های ظاهری، تمایزی بنیادین نهفته است که از اختلاف در مبانی انسان‌شناسی (جوهر ثابت نفس در برابر وجود سیّال و در حال صیرورت) برمی‌خیزد. این مقاله با رویکردی تحلیلی-تطبیقی، ابتدا مبانی پنج‌گانۀ انسان‌شناسی دو حکیم (خاستگاه نفس، کمال نفس، نقش بدن، مراتب نفس، و رابطه با عقل فعال) را واکاوی کرده و سپس نشان می‌دهد که این تمایزات چگونه بر آسیب‌شناسی نفس و تجویز راهکار تأثیر می‌گذارد. در فلسفۀ سینوی، نفس جوهری ثابت است که بدن را به‌عنوان ابزاری موقت به کار می‌گیرد و مراتب نفس، حالات عارضی آن هستند؛ ازاین‌رو موانع کمال نفس (بیماری‌های نفسانی)، ماهیتی «انفعالی» داشته و به معنای مغلوب ‎شدن و آلودگی این جوهر ثابت در برابر قوای بدنی است. در مقابل، از منظر ملاصدرا نفس محصول حرکت جوهری و حقیقتی در حال صیرورت است؛ لذا موانع کمال در اینجا ماهیتی «فعال و وجودی» می‌یابند که همان اشتداد و تثبیت نفس در مراتب نازله و حیوانی است. این تفاوت مبنایی سبب می‌شود اهداف سه‌گانۀ ریاضت (تخلیه، تحلیه، و تلطیف سرّ) در حکمت متعالیه تبیینی وجودشناختی بیابند و از یک برنامۀ پالایشی به ابزاری برای تکامل جوهری تبدیل شوند. ریاضت در نگاه ابن‌سینا یک فرایند روانی برای تصفیۀ جوهر ثابت نفس است، اما در نگاه ملاصدرا، حرکتی هستی‌شناختی و وجودی برای شکوفایی و اشتداد نفس در مسیر اتحاد با عقل و عالم قدس است.