جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

(فرآیند تفسیر وحی) کتاب «هرمنوتیک، کتاب و سنت » توسط حجه الاسلام والمسلمین محمد مجتهد شبستری در سال ۱۳۷۵ به رشته تحریر در آمده است. ناشر آن طرح نو می باشد و در همان سال به چاپ دوم رسید. کتاب از دو بخش و دو پیوست تشکیل شده است. بخش اول کتاب، « پیش فهم ها، علائق، انتظارات مفسران وحی » نام دارد و بخش دوم به « نقد، اصلاح و بازسازی اندیشه دینی » می پردازد. البته عمده مضامین و مطالب آن، قبلا تحت عناوین مختلف در مجلات به چاپ رسیده بود. در پیشگفتار می خوانیم: «موضوع کتاب این است که مفسران وحی اسلامی همیشه بر اساس پیش فهم ها، علائق و انتظارات خود از کتاب و نت به تفسیر آن پرداخته اند». پشت جلد کتاب نیز موضوع آن را چنین معرفی کرده است: «موضوع کتاب این است که مفسران وحی اسلامی همیشه بر اساس پیش فهم ها، علائق و انتظارات خود از کتاب و نت به تفسیر آن پرداخته اند. بدین جهت کتاب حاضر، هرمنوتیک، کتاب و سنت نامیده شده است ». نویسنده تلاش می کند تا نشان دهد که تفسیر و اجتهاد عالمان دین اسلام نیز مشمول اصل کلی دانش هرمنوتیک یعنی استناد تفسیر و فهم متون بر پیش فهم ها و علائق و انتظارات مفسر بوده است و استثنایی در کار نیست. در عین حال در مقام تجویز، این کتاب عالمان دین را بدین نکته دعوت می کند که تنقیح تمام عیار پیش فهم ها در هر عصر شرط اساسی و اصلی هرگونه تفسیر و افتاء صحیح دینی است و تکامل دانش دین بدون این بازنگری میسر نیست. برون شدن جهان اسلام از مشکلات نظری و عملی که تمدن پیچیده امروز برای آن بوجود آورده، تنها با این بصیرت و توجه ممکن می شود».

مسئله این پژوهش نقد کتاب هرمنوتیک، کتاب و سنت مجتهد شبستری است. نقد دیدگاه‌های وی به روش توصیفی ـ تحلیلی به دو بخش تقسیم می‌شود: نقد پیش‌فرض‌های برون‌دینی او با نگاه کلی به مقوله دین و نقد آرای خاص درون‌دینی او به‌ویژه مرتبط با قرآن و سنت. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آرای مجتهد شبستری به سبب خوش‌بینی به نظرهای هرمنوتسین‌های غربی و درمقابل، بدبینی به جامعه سنتیِ دینی، توأم با دغدغه کشاندنِ دین به عرصه زندگی، شاذ و گاهی التقاطی به نظر می‌آید. در بخش نخست نقد مبنایی دیدگاه‌های او، نسبیت‌گرایی، محدود‌انگاری کارکردهای دین، عدم اعتقاد به فطری بودن دین، نگاه برون‌دینی او به مقوله‌های دینی را دچار چالش جدی می‌سازد. غیرمعرفت‌بخش خواندن گزاره‌های قرآن و اجتهادی دانستن تفسیر قرآن به قرآن و ظنی دانستن دلالت سنت از دیدگاه‌های خطاکارانه مجتهد شبستری در کتاب یادشده است که نقد مبنایی بر آن در این مقاله وارد شده است.

مباحث هرمنوتیک در عصر حاضر از مهم‌ترین و ضروری‌ترین مباحث در حوزة دین‌پژوهی به شمار می‌رود. کتاب حاضر که به نقد دیدگاه‌های هرمنوتیکی «محمّد مجتهد شبستری» اختصاص یافته، در دو بخش سامان‌دهی شده که بخش نخست به تبیین و نقد آرای شبستری دربارة ماهیت و مبادی فهم و تفسیر اشاره دارد. نگارنده در این بخش از مطالب مندرج در کتاب «هرمنوتیک» شبستری استفاده کرده است. بررسی و نقد مبانی نسبی‌گرایی در فهم دین، مبحث مورد مطالعه در بخش دوم کتاب است. نقدهای صورت‌گرفته در این اثر بر پایة اصول و قواعد منطقی، فلسفی و زبان‌شناختی بوده و هدف نهایی نویسنده، روشنگری اذهان و دفاع از تفکّر اصیل اسلامی عنوان شده است.

. نوشتار حاضر که حاصل کار جمعی از دین پژوهان است ضمن نقد مبانی هرمنوتیکی – روش شناختی شبستری و غیر فنی دانستن آرای او، آرای دین شناختی وی را بررسی کرده است، و فهم او از دین را با کژتابی‌ها خلط‌ها و مغالطه‌های فراوانی مواجه می‌داند. ناواقع گرایی، نسبیت، تقابل اندیشه وی با اسلوب و لسان قرآن و پیامبر (ص) خلط بین معنای پدیدارشناختی و نشانه شناختی «آیه» در قرآن، میان استعاره بودن زبان قرآن و تفسیری بودن متن قرآن، بین پیش فرض‌های فهم و پیش فرض‌های تحقق، و عدم تفکیک بین پیش فرض‌های خارج متن و پیش فرض‌های معنایی از مهمترین این اشکالات است.

هدف تحقیق: تبیین مبانی تمثیل " گوهر و صدف دین " نزد علامه سید حیدر آملی و محمد مجتهد شبستری است. پرسش های تحقیق: تمثیل گوهر و صدف دین در عبارت هریک از افراد مذکور به چه معنا و مفهومی است‭ ؟‬طرح این مسئله برای پاسخ به چه مسائلی بوده است‭ ؟‬ضمن بررسی این تمثیل به لحاظ تاریخی چه لزومی در طرح آن بوده است‭ ؟‬یافته های تحقیق: گوه رو صدف دین در عبارت شریعت طریقت حقیقت نزد سید حیدر آملی جلوه‌گر است. اگرچه باطن دین نسبت به ظاهر آن از اهمیت ویژه‌ه‌ای برخوردار است ولی احکام شریعت نیز به دلیل منشا صدور آنها و نیز عمق و معناداری آن امری صوری و بی محتوا نیست که بتوان نسبت به آن بی تفاوت بود بنابرانی اگرچه احکام فرعی تر نسبت به شرایط زمان و مکان و افراد قابلیت تغییر دارند ولی این احکام فرعی تر نسبت به شرایط زمان و مکان و افراد قابلیت تغییر دارند ولی این احکام در کلیت امری ثابت و لایتغیر است

مسأله وحی یکی از مباحث بنیادی در دین اسلام است که با دو نگرش زمینی و آسمانی مواجه می‌باشد. نگرش آسمانی، وحی را پیامی از جانب خدا برای بشر و پیامبر اسلام را واسطه‌‍‌ی ابلاغ آن می‌داند. اما نگرش زمینی که محصول دوره مدرنیته است، دارای جنبه‌ها و ابعاد مختلفی است. برخی از نواندیشان معاصر مانند مجتهد شبستری براین باورند که وحی از ضمیر ناخودآگاه پیامبر سرچشمه گرفته و در قالب الفاظ در قرآن آمده است. شبستری معتقد است اگر وحی کلام خدا باشد برای مخاطبان قابل فهم نیست. او برای اثبات این ادعا به دیدگاه‌های زبان شناسان و علمای علم اصول و تطبیق آن با قرآن استناد کرده و نتیجه می‌گیرد قرآن کلام پیامبر است. شبستری عنصر اصلی فهم را پیش‌فهم دانسته و آن را متأثر از زمان و مکان و علایق شخص می‌داند. با این دیدگاه اصولا فهم امری تاریخی است. در نتیجه فارغ از این بحث که قرآن کلام پیامبر باشد یا کلام خدا، فهم واقعی قرآن را غیرممکن می‌داند. هدف مقاله حاضر بررسی و نقد دلایل تطبیقی شبستری در رابطه با عدم امکان فهم وحی رسالی می‌باشد که وی در این زمینه به نظرات برخی فلاسفه زبانشناس و اصول فقه استناد نموده است. ایرادهای موجود در استدلال‌های وی در زمینه‌ی مورد بحث با شیوه‌ای جدید شفاف‌سازی و تبیین گردیده است. در نوشتار حاضر تعریف فلسفی زبان، امکان فهم وحی رسالی و دلالت تصدیقیه از نظر شبستری با روش تحلیلی-انتقادی مورد بررسی قرار گرفت و با معیار‌های عقلی و نقلی اثبات گردید که وی برداشت نادرستی از تعاریف زبان‌شناسان و مسأله‌ی مفاهمه و دلالت تصدیقیه ارائه داده است و با پیش‌فرض‌ها و شیوه‌ی استدلال غیرمنطقی به نتایجی باطل دست‌یافته است. بنابراین مواردی‌که شبستری به آن‌ها استناد کرده است، دلالتی بر عدم امکان فهم وحی از جانب خداوند را ندارند.