جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مفهوم دیگر دینی و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز با آن یکی از مهم‌ترین چالش‌هایی است که جوامع چندفرهنگی در تمامی دوران‌ها با آن روبرو هستند. این مسئله از طبیعت انسان نشأت می‌گیرد که ویژگی‌هایی چون کثرت و تفاوت دارد و از پیچیدگی‌های روابط اجتماعی و سیاسی که ناشی از این تنوع است. در این راستا، نیاز به مطالعات فلسفی انتقادی برای پرداختن به این پدیده و بررسی علل درگیری‌های ناشی از تفاوت‌های دینی و فرهنگی و ارائه راه‌حل‌های عملی مبتنی بر اصول معرفتی و اخلاقی به وضوح دیده می‌شود. این مطالعه دیدگاه‌های فیلسوف اسلامی ابوحیان توحیدی و متفکر معاصر غربی سیلا بن حبیب را در خصوص مفهوم دیگر دینی و امکان هم‌زیستی مسالمت‌آمیز در شرایط تنوع دینی و فرهنگی مورد بررسی قرار می‌دهد. پرسش مرکزی این تحقیق چنین است: چگونه دیدگاه‌های اسلامی و غربی در خصوص دیگر دینی تقاطع می‌کنند و افق‌های ممکن برای تحقق هم‌زیستی مسالمت‌آمیز میان ادیان و هویت‌های مختلف چیست؟ این مطالعه در تلاش است تا دیدگاه‌های فلسفی در تفکر توحیدی و سیلا بن حبیب را تحلیل کند، با تمرکز بر ارزش‌های اخلاقی، مفاهیم عدالت و نقش عقلانیت در تقویت گفت‌وگو میان فرهنگ‌ها. روش‌شناسی تحقیق شامل روش توصیفی تحلیلی انتقادی مقایسه‌ای است؛ روش توصیفی به منظور روشن ساختن پدیده و ابعاد فکری آن، روش تحلیلی برای شکستن مفاهیم و نظریات و فهم ریشه‌ها و اصول معرفتی آن‌ها و روش مقایسه‌ای برای مقایسه دقیق دیدگاه‌های توحیدی و بن حبیب به کار رفته است. روش انتقادی به منظور ارائه دیدگاهی فلسفی نوین که بازنگری در امکان‌پذیری به کارگیری این ایده‌ها در زمینه‌های معاصر را فراهم می‌آورد. از نظر دستاوردهای علمی، این مطالعه توانسته است دیدگاه فلسفی انتقادی جامعی درباره مفهوم ",دیگر دینی", ارائه دهد که ترکیبی از میراث فلسفی اسلامی و دیدگاه لیبرالی غربی است. این مطالعه به ارزش‌های مشترک میان توحیدی و بن حبیب مانند تسامح، احترام به تنوع و اهمیت عقلانیت در غلبه بر درگیری‌ها پرداخته و در عین حال تفاوت‌های اساسی میان آن‌ها را مشخص کرده است، به‌ویژه در زمینه رابطه فرد و جامعه و مرزهایی که میان حقوق دینی و هویت ملی وجود دارد. از جمله دستاوردهای مهم این تحقیق ارائه یک مدل فلسفی پیشنهادی است که ویژگی‌های اخلاقی فکر اسلامی و گشودگی جهانی تفکر غربی را در بر می‌گیرد و امکان نزدیک شدن به یک رویکرد جدید برای حل درگیری‌های دینی و فرهنگی در جوامع معاصر را فراهم می‌آورد. به این ترتیب، این مطالعه سهم علمی ارزشمندی در فراتر از نظریه‌پردازی سنتی دارد و تنها به تحلیل مفاهیم اکتفا نکرده بلکه در پی بازنگری در آن‌ها در یک زمینه فلسفی عملی است که با واقعیت جوامع متنوع روبرو می‌شود و به توسعه بحث فلسفی در خصوص مسائل هم‌زیستی مسالمت‌آمیز و پذیرش دیگر در دنیای پرچالش کمک می‌کند.

دین در اندیشة نیچه به‌مثابه تمامی عناصر قوام‌بخشی است که سهمی به‌سزا در وحدت سیاسی، تعالی فردی، و تعلیم و تربیت همگانی در حکومت‌های باستانی و مسیحی داشته است. نقش دین در برتری سیاسی و فرهنگی جوامعِ دوران‌های گذشته، بی‌بدیل بوده، چراکه در آن دوران‌ها، نوع فرماندهی در قالب «حکومت‌ـ‌توده» بوده است. یکی از بازوان اصلی فرماندهی در این نوع حکومت‌ها ـ‌اعم از جمهوری و پادشاهی‌ـ دین بوده که حتی نقشی به‌مراتب برتر از دیگر بازوی فرماندهی، یعنی نیروی نظامی، داشته است. نیچه در این تحلیل، خود را وامدار ماکیاولی می‌داند. او در بررسی خود، سیر تغییر نوع فرماندهی جامعه را از «حکومت‌ـ‌توده» دین‌مدار به‌سمت «دولت‌ـ‌ملت سکولار»، با حساسیتی خاص دنبال می‌کند. نیچه در پی تعین ماهیت تاریخیت دین، در نمونه فرهنگ‌های نیرومندِ دیندار و ضعیفِ بی‌دین گشته که در نتیجة آن، فرهنگ‌های والا و پست شکل گرفته است. او معتقد است پس از سپری شدن دوران سخت و چالش‌برانگیز کشاکش بین کلیسا و علم، به‌مرور زمان برای شخص و جامعة ابرانسانی، روشن خواهد شد که دین و علم، ستارگانی جدا از هم در آسمان فرهنگ انسانی هستند که هم‌شانه با هم پیش می‌روند، بی‌آنکه حتی بتوان تعارضی مابین آنها متصور شود، چرا ژکه چنین چیزی دیگر نه موضوعیت خواهد داشت و نه ممکن خواهد بود. روش این مقاله، تحلیلی و توصیفی است.

در بخش نخست این مقاله از زمینۀ تاریخی و فلسفی طرح استعاره پرسش می‌‏شود. این زمینه با طرح تقابل دو زمینه پر رنگ می‏‌شود: تقابل سازواری استعاره و فلسفه در ارسطو و ناسازواری فلسفه (به‌‏ویژه فلسفۀ کانت) و سوررئالیسم در دوران مدرن. مفهوم استعارۀ رادیکال می‏‌کوشد این ناسازواری را به سازواری برساند. کاسیرر با طرح استعارۀ رادیکال متافیزیک، متافوریک و متاباسیس را کنار یکدیگر قرار می‌‏دهد. متافیزیک حاصل متافوریکی است که خود برآمده از ارتکاب به متاباسیس، یعنی گذشتن از حد یک جنس به جنس دیگر است. این متافیزیک، متافیزیکی است که همان وجود روزمرۀ پیش‏رو را وجودی الوهی تلقی می‏‌کند. برای الوهی دیدن جهان باید جهش کرد و طفره رفت، همچنان که درست در سوررئالیسم جهش می‏‌کنیم و طفره می‏‌رویم. از این‏‌رو توجه به اصل لایب‏نیستی طبیعت دچار طفره نمی‌‏شود، سرنخ ما در این بحث است. استعاره‏‌های ارسطو مبتنی بر مماثلت بودند و لذا اصل لایب‏نیتسی را برآور‌ده می‏‌ساختند. اما سوررئالیسم با استعاره‌‏های خود از این اصل تخطی می‏‌کند. کاسیرر برای حل این ناسازواری، استعارۀ رادیکال را درون پارادایم گشت کپرنیکی طرح می‌‏کند. ما از آن رو که در استعارۀ رادیکال از جزء به کل جهش می‌‏کنیم، و خود کل را در خود جزء می‏‌بینیم، همواره گشوده به کل هستیم و این بدان سبب ممکن است که زبان گزاف‏کار درون فرهنگ استعاره‏‌های رادیکال می‌‏سازد و این استعاره‏‌ها خود، مقوله‏‌ها را می‌‏آفرینند و هستی را در چشم‌‏اندازی برای ما گرد می‌‏آورند. سنجۀ این چشم‏‌اندازها در خود آنهاست. این مقاله با طرح دو معنا از واژۀ رادیکال: یعنی«رادیکال به‌‏مثابه بنیادین» و «رادیکال به‌‏مثابه کاملاً مباین» این بحث را پیش می‌‏برد.

بر اساس تفسیر شایع، ویتگنشتاین در «اشاراتی در باب شاخه زرین فریزر» رویکردی بیانگرایانه به آیین‌های دینی و رفتارهای فرهنگی دارد، و دیدگاه فریزر را با همین رویکرد مورد انتقاد قرار می‌دهد. مویال شاروک، بر مبنای همین تفسیر، ویتگنشتاین را حامی روایتی از نسبی‌گرایی فرهنگی می‌داند. اما نسبی‌گرایی فرهنگی در معرض اعتراض‌هایی از منظر طبیعی‌گرایی و نظریه تکامل است. در این مقاله تفسیر کِلَک از ویتگنشتاین را مرور خواهیم کرد که نگاه ویتگنشتاین به اعمال آیینی را سازگار با طبیعی‌گرایی و نگرش تکاملی به سیر تحول حیات اجتماعی و فرهنگی بشر می‌داند. سپس روایت هکل را از نسبی‌گرایی فرهنگی در تأملات ویتگنشتاین در باب آیین‌های دینی و اعمال فرهنگی مورد بررسی قرار می‌دهیم و نشان می‌دهیم که چگونه هکل در عین دفاع از وجود نسبی‌گرایی فرهنگی در تأملات ویتگنشتاین، انتقادهای بعضی از حامیان طبیعی‌گرایی و نظریه تکامل را به نسبی‌گرایی فرهنگی ویتگنشتاین وارد نمی‌داند. نهایتاً از این موضع دفاع می‌کنیم که اولاً ویتگنشتاین مدافع نسبی‌گرایی فرهنگیِ معرفت‌شناختی نیست، در ثانی از نگاه ویتگنشتاین آیین‌های فرهنگی و دینی بدیلی برای علم نیستند، بلکه در تمامی فرهنگ‌ها -از جمله فرهنگ مدرن- در کنار علم حضور دارند، ثالثاً ویتگنشتاین از نسبی‌گرایی معناشناختی در باب آیین‌های فرهنگی حمایت می‌کند، و رابعاً دفاع ویتگنشتاین از جایگاه آیین‌ها در حیات اجتماعی بشر تعارضی با طبیعی‌گرایی در مطالعه در باب انسان، زبان و فرهنگ ندارد و می‌توان از منظر طبیعی‌گرایانه از موضع ویتگنشتاین در باب آیین‌ها دفاع کرد.

موضوع این تحقیق، بررسی و تحلیل صلح بنیادین است که در پرتو مواجهه با «دیگری» در نهاد سوژه امپریالیست رخ می‌دهد. لویناس سوژه‌ای را به نمایش می‌گذارد که در راستای بنیان بهشتی زمینی خواسته‌هایش را بر جهان تحمیل نموده و به بلعیدن اغیار و فروکاستن آنها به خویش سرگرم است. سوژه خودکامه که هویتش را با خشونت و در ارتباط با اغیار شکل داده، با «دیگری» مواجه می­شود که در برابر تمامیت‌خواهی او مقاومت می‌کند. ایده لویناس جهت پایان خشونت، ریشه در سوبژکتیویته‌ای دارد که غیرقابل فروکاست به آگاهی است و مسئولیتی نامتناهی بر سوژه تحمیل می­‌کند. مواجهه با چهره «دیگری» از ابتدا صلح‌آمیز است. چهره، با متنبه ساختن سوژه برای صلح و همبستگی، او را بر انجام وظیفه‌ بر می‌انگیزد و پیش از هر پرسش و انتخاب، سوژه را شخصا مسئول صلح با «دیگری» می­‌کند؛ مسئولیتی که پیش از این در آن مستقر شده‌ است و نمی­تواند خود را از آن کنار بکشد. صلح موردنظر لویناس صلح بنیادین، اصیل و فراتر از صلح و جنگ متعارف است.