جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

جان استوارت میل در کتاب «نظام منطق» ایده‌ای از تکوین علوم اخلاقی و اجتماعی را پی‌ریزی کرد که لوازم روش‌شناختی ویژه را به‌همراه داشت. وی بر اساس منطق عام تجربه‌گرایی، مسیر تکوین علوم اخلاقی و اجتماعی مبتنی‌بر علم قواعد عام ذهن یا با کمی تسامح روان‌شناسی محض ترسیم نمود. قواعد عام ذهن برای توضیح پدیده‌های انسانی و اجتماعی به‌تنهایی کفایت نمی‌کردند و ازاین‌رو مسیر تبیین علمی برای اتصال میان این دانش بالادستی و پدیده‌های انسانی و اجتماعی نیازمند به یک میانجی و حدوسط بود. میل دانشی به نام اتولوژی را به‌مثابۀ میانجی علم بالادستی شناخت ذهن انسان و پدیده‌های سیال اجتماعی و انسانی وارد الگوی منطق تبیینی خود کرد. حضور اتولوژی در مرکز ایدۀ علوم اخلاقی میل ملازم با پیامدهای منطقی و روش‌شناختی است. وی روش منطقی استنتاج در علوم اخلاقی را روش تاریخی یا قیاسی معکوس نامید. صدرالمتألهین نیز با ارتقای مسئلۀ علم‌النفس از طبیعیات به هستی‌شناسی، شرایط تحقق نحوۀ خاصی از علم اجتماعی را ممکن نمود. مبانی هستی‌شناسی حکمت متعالیه نیز منطق ویژه‌ای را برای این علم اجتماعی به‌همراه خواهند داشت. در این مقاله با مقایسه‌ای تحلیلی ـ انتقادی ایدۀ جان استوارت میل را به‌عنوان منشأ علم اجتماعی پوزیتیویستی بر بنیان علم‌النفس فلسفی حکمت صدرایی نقد خواهیم کرد.

موضوع اصلی نوشتار حاضر، گذار از مدارای دینی به مدارای اخلاقی_سیاسی است که مطابق پیش‌فرض‌های نگارنده با اندیشه‌ی جان استوارت میل محقق گردیده است. در بررسی این موضوع لازم بود که نخست مدارا اصطلاح‌شناسی گردد و جایگاه مفهومی آن در قرون شانزدهم تا نوزدهم موردبررسی واقع شود. در این بررسی تلاش شده است تا نشان داده شود جنس استدلال‌های حامی مدارا تا پیش از میل، الهیاتی است و قلمروی که در آن از رفتار توأم با مدارا حمایت می‌شود، دایره‌ی دینداران است. در بررسی اندیشه‌ی میل، ضمن تقریر استدلال‌های میل در حمایت از مدارا، نشان داده می‌شود که مبنای استدلال‌های میل، فایده‌باوری اخلاقی، تجربه‌گرایی و استقراگرایی است و دایره‌ی مورد تأکید او برای رفتار توأم با مدارا همه‌ی افراد جامعه را در بر می‌گیرد. در خلال بیان گذار مورد ادعا، مواضع میل در حوزه‌های دین، اخلاق و سیاست نیز مورد بررسی قرارگرفته است و تلاش شده تأثیر بخش‌های مختلف منظومه‌ی فکری میل بر اندیشه‌ی او در باب مدارا، بیان گردد. در پایان پژوهش پس از بررسی نقدهایی که بر جان استوارت میل رفته است، نتیجه‌گیری پژوهش حکایتگر آن است که می‌توان فرضیه‌های اولیه‌ی پژوهش را پذیرفت و عنوان داشت که گذار از مدارای دینی به مدارای اخلاقی_سیاسی با اندیشه‌ی میل محقق گردیده است.