جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله «استغاثه» از غیر خداوند و ارتباط آن با اصل بنیادین «توحید عبادی»، از دیرباز کانون مباحث کلامی بوده و به یکی از نقاط افتراق چالش‌برانگیز میان جریان سلفیه و جمهور مسلمانان، با پیامدهای عملی گسترده، تبدیل شده است. از این رو، تبیین دقیق مبانی قرآنی این بحث برای رفع سوءبرداشت‌ها امری ضروری است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، به نقد و بررسی استدلال جریان سلفیه در تحریم استغاثه با استناد به آیه ۱۸ سوره جن Pوَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَاتَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًاO و با تکیه بر تفاسیر فریقین و مکتب اهل‌‌بیتD می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که استدلال سلفیه از تفسیر گزینشی «المساجد» به طور کلی به اماکن عبادی و تعمیم نهی «فَلَاتدْعُوا» به هر گونه خواندن غیرعبادی رنج می‌برد؛ درحالی‌که معانی متعدّد «المساجد» (مانند اعضای سجود) و انصراف نهی به «دعای عبادی» و «شرک در الوهیت» نزد جمهور مفسّران و با توجّه به شأن نزول، این تفسیر موسع را برنمی‌تابد. افزون بر این، استنباط سلفی با آیات دیگری از قرآن (مانند آیه 64 سوره نسا و 97 سوره یوسف) که بر جواز توسّل دلالت دارند، در تعارض است. در مقابل، تفسیری منسجم‌تر، با الهام از مکتب اهل‌‌بیتD و عموم مفسّران، آیه را تأکیدی بر توحید در عبادت و نهی از شرک در الوهیّت دانسته و میان آن با استغاثه و توسّل مشروع ـ خواندن اولیای الهی به‌عنوان واسطه فیض و نه شریک خداوند ـ تفکیک قائل می‌شود. بدین ترتیب، مرز توحید و شرک در نیّت و اعتقاد به جایگاه واسطه‌ها نهفته است.

سورۀ جن بافت زبانی ویژه‌ای دارد که در قالب کنش‌های گفتاری مواجهه جنیان با قرآن، آوردنده قرآن و نیز منبع اصلی قرآن یعنی خداوند را مطرح می‌کند. از این رو در نوشتار حاضر براساس الگوی تحلیل گفتمان انتقادی ون دایک، از طریق تشکیل مربع ایدئولوژیک به بررسی این سوره پرداخته شد. سنجش کارایی مربع ایدئولوژیک ون دایک در تحلیل کاربست راهبردهای گفتمانی در سوره جن نشان داد قطب‌بندی نظام گفتمانی سوره جن بر محور ایمان و کفر جن و انس به قرآن و رسالت پیامبر(ص) صورت‌بندی شده است و گفتمان سوره جن بر بستری از تقابل‌های ایدئولوژیک جریان می‌یابد. دو قطبی محوری در سوره جن میان گروه مؤمن و کافر از جن شکل می‌گیرد. در این میان گروه جنیان مؤمن تلاش می‌کند تا با استفاده از مؤلفه‌های گفتمانی تقابل خود با دیگری را نمایان سازد. آنچه در گفتمان سوره جن آمده، جریان‌سازی است که توسط گروهی از جنیان مؤمن که قرآن را شنیده‌اند رقم می‌خورد. در واقع «دیگری» (جنیان کافر) توسط مؤمنان از جن، بازنمایی شده و باورهایشان مطرح می‌شود. جنیان مؤمن به الله، رسول و قرآن از راهبردهای گفتمانی‌ای چون «بیان هنجارها» و «گواه‌نمایی» برای «برجسته‌سازی خودی» و از مؤلفه‌هایی نظیر «توصیف کنشگر»، «دسته‌بندی»، «فاصله‌گذاری»، «تکذیب کننده‌ها» و «بازنمایی منفی دیگری و مثبت خودی» در به «حاشیه‌رانی دیگری» استفاده می‌کنند. در نیمه دوم سوره جن، کنشگر اصلی گفتمان، مناسبات قدرت را تثبیت می‌کند. نقطه نهایی در تعیین مناسبات قدرت توصیف خداوند به عنوان «عالم غیب» است.

سوره جن، با 28 آیه شریفه در شهر مقدس مکه نازل شده است. در این سوره، از آنجا که در باره مخلوق خاص و ناپیدایی با نام «جن» سخن به میان آمده است حائز اهمیت است. در ذیل آیات سوره مذکور، روایاتی از اهل بیت وارد شده که می‌توانند ابعادی پنهان از احوال جن‌ها را آشکار نمایند. نوشتار کنونی، با روش توصیفی تحلیلی و بر پایه اسناد کتابخانه‌ای و با مراجعه به نرم افزارهای یارانه‌ای، به این برداشت رسیده است که در کلام اهل بیت (علیهم‌السلام)، به مضامین سوره جن در زمینه عقاید، اخلاق و رفتار توجه ویژه‌ای شده است. به عنوان مثال، اهل بیت (ع) در تفسیر آیات سوره جن، بر توحید خالص و نفی هرگونه شرک در طائفه‌ای از جن‌ها تأکید دارند. همچنین، بر لزوم ایمان به نبوت پیامبر اسلام (ص) و پذیرش ولایت اهل بیت (ع) در بخشی از جن‌ها اشاره کرده‌اند. در بحث معاد هم، بر حسابرسی اعمال جن و انس تأکید کرده و بیان داشته‌اند که همه مخلوقات، از آن جمله جن‌ها در پیشگاه خداوند پاسخگوی اعمال خود خواهند بود. هم چنین، اهل بیت (ع)، بر تقوا و پرهیزگاری به عنوان اساس اخلاق اسلامی و بر احسان و نیکوکاری به دیگران تأکید دارند. اهل بیت (ع) با تفسیر آیات این سوره، به تبیین اصول و ارزش‌های اسلامی پرداخته و راه سعادت و کمال را برای جن و انس روشن کرده‌اند. از سوی دیگر، اهل بیت (ع) طبق آیات سوره مذکور، بر رفتار نیک به عنوان راهی برای تقرب به خداوند تأکید دارند.

یکی از مسائل بحث‌برانگیز در قرآن کریم، موضوع «علم غیب» است که در آیه ۱۷۹ سوره آل‌عمران و آیات ۲۶-۲۷ سوره جن، برای پیامبران برگزیده و پسندیده بیان شده است. ضرورت بررسی این موضوع در تبیین حدود و ثغور مغیبات و تحلیل آراء گوناگون مفسران فریقین در این زمینه است. هدف مقاله حاضر، ارائه دریافتی روشن و صحیح از علم غیب رسولان مجتبی و مرتضی است. این پژوهش با روش تحلیلی ـ توصیفی، به تبیین، تطبیق و تحلیل دیدگاه مفسران مشهور فریقین در این دو دسته از آیات می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از این است که مفسران نظرات «احوالات شخصی مردم»، «قیامت»، «رسالت»، «مسائل اقتضائی به حکمت خداوند» و «همه مغیبات» را در این آیات ذکر کرده‌اند. نتایج برجسته تحقیق نشان می‌دهد که گرچه هر یک از این موارد مصداقی از غیب محسوب می‌شوند؛ اما در آیه ۱۷۹ سوره آل‌عمران، بحث بر روی «طریق دست‌یابی به غیب» یعنی «ارسال رسولان» با قلمرو «وحی رسالی» است و در آیات ۲۶-۲۷ سوره جن، بحث بر روی تعیین «قلمرو علم غیب» یعنی «آشکارسازی همه مغیبات (بجز مغیبات مخصوص به خداوند)» است.

در دیدگاه عناصر وهابی، دعا از اهم عبادات و به معنای درخواست همراه با تذلل است. آنان با استناد به آیه «فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدا»، خواندن غیرخدا را باطل و یا شرک دانسته و آن را فقط در امور عادی و مخاطب حاضر و زنده جایز می‌شمارند. در حالی که بررسی مفهوم «دعا» در قرآن با تکیه بر دیدگاه برخی علمای شیعه، نشان می‌دهد که اولاً آیه فوق ربطی به حرمت درخواست از غیرخدا ندارد و راجع به نفی پرستش غیرخداست. ثانیاً باید دانست که دعا به طور کلی، معانی دیگری نیز دارد و در موارد متعددی دیده می‌شود که این واژه در معنایی غیر از دعای عبادت آمده و در آن نیز شرک شمرده نشده است. همچنین در این آیه دعا به معنای عبادت است. یعنی کسی غیر از خدا نباید مورد عبادت قرار گیرد؛ ولی درصدد تحریم هر گونه دعای غیرخدا نبوده است. دیگر اینکه وهابیان ادعا می‌کنند هر گونه خواندن مردگان، به نوعی تسلط بخشی آنان بر امور الاهی است. در حالی که مواردی در طلب امور غیرعادی و غیرمقدور نیز در قرآن و سنت، برخلاف رأی آنان آمده است. این نوشتار درصدد نقد دیدگاه وهابیان و خطای فهم آنها و تعیین مصادیق اشتباه آن‌هاست.

مهم ‌ترین کتاب ثعالبی، الجواهرالحسان فی تفسیرالقرآن، تفسیر کاملی از قرآن کریم و در اصل خلاصه‌ای از تفسیر المحرر الوجیز فی تفسیرالکتاب العزیز، اثر ابن عطیه اندلسی (متوفی ۵۴۶)، است که ثعالبی نکاتی را به آن افزوده است؛ چنانکه غزی این تفسیر را اختصار تفسیر ابن عطیه نامیده و ذهبی آن را گردآوری آرای پیشینیان دانسته است.ثعالبی، به گفته خودش در مقدمه کتاب، برای نگارش این تفسیر از حدود صد کتاب بهره برده است. التفسیرالکبیر فخررازی در زمره این کتابها است اما ثعالبی در مقدمه، به استفاده از آن تصریح نکرده، گرچه در کتاب بارها سخنان فخررازی را ذکر کرده است. ثعالبی برای پرهیز از خطا در نقل قولها، عین سخنان نویسندگان را آورده و برای برخی کتابها علامت اختصاری به کار برده است.او پس از ذکر هر آیه، نکات دستوری و لغوی آن را آورده و در این زمینه عموماً از آرای صفاقسی (متوفی ۷۴۳)،ابوحیان نحوی (متوفی ۷۴۵) و ابوالبقاء عکبری (متوفی ۶۱۶) بهره گرفته است.سپس به بیان معنای آیه و تفسیر آن پرداخته و روایات متعلق به آیه را ذکر کرده است. منابع ثعالبی در این زمینه عموماً تفسیر طبری، کتب صحاح و سنن و مستدرک حاکم نیشابوری است.او روایات را بدون ذکر سلسله سند آورده با این همه، در آوردن روایات معتبر دقت فراوان کرده و پس از ذکر احادیث ضعیف، از بی اعتمادی خود به آن‌ها سخن گفته است. ثعالبی در تفسیر خود به اختلاف قرائات نیز پرداخته و منبع اساسی وی در این باره، تفسیر ابن عطیه بوده است.علاوه بر این به مسائل کلامی، فقهی و اصولی نیز پرداخته است.روش وی در تفسیر آیات اختصار و ایجاز است، به طوری که از تفسیر بخشهایی از آیات که ضروری نمی‌دانسته، صرف نظر کرده و مسائل بحث انگیز و مورد نزاع را نیز به میان نیاورده است. تألیف این تفسیر در ۱۵ ربیع الاول ۸۳۳ به پایان رسیده است. الجواهرالحسان فی تفسیرالقران نخستین بار در ۱۳۲۳ق./ ۱۹۰۵م. به کوشش و تحقیق محمد بن مصطفی بن خوجه در الجزایر چاپ شد.

روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني اثر محمود بن عبدالله آلوسى به زبان عربى است. روح المعانى گسترده‌ترين و جامع‌ترين تفسير در نوع خود، ميان اهل سنت مى‌باشد. جامع آراء گذشتگان از روايت و درايت بوده، اقوال آنان را با كمال امانت و عنايت، بيان داشته است. كتاب خلاصه‌اى از تفاسير پيش از خود محسوب مى‌گردد، تفاسيرى همچون تفسير ابن‌عطيه، ابوحيان، كشاف، ابوالسعود، بيضاوى، فخر رازى و ديگران. آلوسى ضمن نقل نظرات متفاوت مفسرين برخى از آنها را به نقادى پرداخته است. بيش از همه از تفسير فخر رازى بهره برده و احيانا بخش‌هايى از منقولات رازى به‌ويژه مسائل فقهى آن را نقد كرده است. اين تفسير، تفسيرى است عقلى و اجتهادى كه روش بلاغى، بيانى و ادبى را پيش مى‌گيرد. آلوسى در تفسيرش دربارۀ مسائل اصول و فروع، نسبت به مذهب سلف تعصّب ورزيده و آشكارا آن را بيان مى‌دارد، به همين علت در بسيارى از موارد، ادب نويسندگى را رعايت ننموده است، به معتزله و شيعه بسيار مى‌تازد از جمله ذيل آيۀ 15 سورۀ بقره ج1 ص148 كه به زمخشرى مى‌تازد. وى شيوۀ بدبينى به شيعه و تهمت‌هاى نارواى سلف خويش را دنبال كرده، در هر مناسبت، تهمتهايى بيان نموده كه در كلام گذشتگان نبوده است. مانند، سورۀ ساختگى «الولاية» كه نويسندۀ زردشتى «دبستان المذاهب» بى جهت آن را به شيعه نسبت داده و در هيچ‌يك از منابع شيعه يافت نشده است، آلوسى با كمال جسارت آن را به «ابن شهر آشوب» نسبت مى‌دهد و مى‌گويد: «آن را در كتاب «مثالب» آورده است» (ج 1 ص 23 فائده ششم از مقدمه). با بررسى دو نسخه خطى از كتاب «مثالب» در كتابخانه‌هاى هند اثرى از آن يافت نشد، بلكه در بخشى از كتاب، مسألۀ تحريف با انكار شديد، مطرح شده بود. وى مسائل فقهى نيز به طور گسترده بيان مى‌كند و آراى فقها و مناقشات و مجادلات آنان را يادآور مى‌شود، چنانكه از تفسير به كتاب فقه تبديل مى‌شود مانند آيه 236 سورۀ بقره. در مسائل كلامى هم سخن را به درازا مى‌كشاند و تعصب خود را نيز ابراز مى‌دارد. در تفسير آياتى كه متعلق به طبيعت و آسمانها و زمين مى‌باشد، با نقل كلام اهل حكمت و هيئت چنان كلام را بسط مى‌دهد كه از مدار تفسير خارج مى‌شود و نظر خود را به اثبات مى‌رساند، مانند آيات 38-39 و 40 از سورۀ يس، و آيه 12 سورۀ طلاق. اسرائيليات و روايات دروغ و جعلى، يكى از مشكلات برخى تفاسير پيشينيان بوده است، آلوسى در اين باب ضمن نقل آنها، به نقد و بحث مى‌پردازد و دروغ بودن آنها را آشكار مى‌سازد مانند آيه 12 سورۀ مائده و رواياتى كه بغوى در اين مورد نقل مى‌كند. آلوسى متعرض قراءات نيز مى‌گردد، امّا مقيد به متواتر بودن آنها نيست. همچنانكه مناسبات بين سور و آيات را نيز بيان مى‌دارد. در روح المعانى، اسباب النزول آيات، مورد توجه قرار مى‌گيرد. در بحث‌هاى نحوى نيز آلوسى سخن را به دراز مى‌كشاند و جاى جاى تفسير آشكار است. وى از تفسير رمزى و عرفانى نيز چشم نمى‌پوشد و پس از تفسير ظاهرى آيات، در حدّ توان به آن مى‌پردازد، در اين مورد از تفاسير نيشابورى، قشيرى، ابن عربى و مانند آن، بهره مى‌گيرد و گاهى نيز در وادى خيال و وهم سرگردان مى‌ماند. خلاصه اينكه، روح المعانى، دايرةالمعارف تفسيرى طولانى و مفصل است كه تقريبا از حجم و حدود تفسيرى خارج شده است. مى‌توان گفت: تفسير آلوسى، گسترده‌ترين تفسيرى است كه پس از فخر رازى به شيوۀ كهن ظهور يافته است، بلكه نسخۀ دوم تفسير رازى است ولى با اندكى تغيير. روش كلى وى در ورود به تفسير بدين‌گونه است كه: ابتدا به نام سوره، مكى، مدنى بودن و اقوال موجود در اين قسمت، مى‌پردازد، سپس به ذكر فضل سوره و خواص آن همت مى‌گمارد، بعد از آن تفسير سوره را آيه به آيه و كلمه به كلمه، بيان مى‌دارد، كه در آن به لغت، ادبيات، قرائت، مناسبت بين آيات و سور و اسباب نزول، مى‌پردازد و در مباحث لغوى و ادبى به اشعار عرب استشهاد فراوان دارد. جلد بیست و نهم به تفسیر سوره‌های ملک، قلم، حاقه، معراج، نوح، جن، مزمل، مدثر، قیامت، انسان و مرسلات می‌پردازد.

.