جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عبارت «وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ ...» در آیۀ ششم سورۀ احزاب در طول تاریخ تفسیرهای گوناگونی یافته است. این پژوهش شش دیدگاه تاریخی دربارۀ دلالت این آیه را بررسی می‌کند: (۱) برخی آن را ناسخ ارث بردن به‌واسطۀ هجرت و ایمان و دال بر ارث خویشاوندان دانسته‌اند؛ (2) گروهی، بدون پذیرش نسخ، آیه را بیانگر ارث خویشاوندان و تبیین‌کننده مادر بودن همسران پیامبر تفسیر کرده‌اند؛ (3) عده‌ای بر این باور رفته‌اند که آیه بر این دلالت دارد که یکی از شرایط جانشینی پیامبر قرابت با اوست؛ ۴) دیدگاهی دیگر شرایط جانشینی را ایمان، هجرت و قرابت می‌شمارد؛ (5) برخی از آیه معنایی عام برداشت کرده‌اند که هم شامل ارث و هم شرایط جانشینی می‌شود؛ (۶) نظریه‌ای نیز آیه را، براساس دیدگاه استعمال لفظ در بیش از یک معنا، هم دال بر ارث و هم دال بر ولایت می‌داند. این پژوهش، با روش تفسیر تاریخی‌ــ‌تطبیقی، دیدگاه‌های مذکور را واکاوی کرده و با توجه به قرائن موجود، به این نتیجه رسیده دیدگاه ششم به واقعیت نزدیک‌تر است.

ماکس وبر، از یک‌سو در نقدِ کلان‌روایت‌های مطلق‌گرایانۀ مدرنی نظیر هگل، دورکیم و نظایر آنها با تمسک به نیچه، در مقالۀ علم‌به‌مثابه حرفه، صورت‌های معرفت انسانی را پدیده‌های منحصربه‌فرد تاریخی می‌داند که تحت تأثیر تجربۀ «زندگی» شکل می‌گیرند. ازسوی‌دیگر او برای گریز از نسبی‌گرایی ناشی از تاریخیت (historicity)، با طرح ایده‌هایی نظیر قرابت گزینشی، علیت تاریخی و معنای خاصی از عینیت، از ابزار روشیِ ایدئال‌تایپ برای فهم پدیده‌های اجتماعی بهره می‌گیرد. در این مقاله پس از توضیح مبسوط دیدگاه وبر دربارۀ جامعه‌شناسی معرفت، اشاره خواهیم کرد که نظریۀ وبر هرچند در توضیح منطق تحولات تاریخ علم و معرفت برای غلبه بر دوگانۀ نسبی‌گرایی-مطلق‌گرایی راهگشا است، اما در توضیح لحظۀ تاریخیِ خودِ نظریۀ وبر ناکام و بحران‌زده است. در پاسخ به این بحران، به طرح دیدگاه استاد منیرالدین حسینی در حوزۀ جامعه‌شناسی معرفت خواهیم پرداخت. در نظر حسینی، اگر چه تعینات اجتماعی-تاریخی معرفت، نقش مهمی در تکوین نظریات علمی دارد، اما او برای عبور از بحرانِ وبری، جامعه و تاریخ را واحد فاعلِ محوری دانسته که دارای ولایت تاریخی-اجتماعی است. باتوجه‌به ارتباط ولایت و قواعدِ ربوبی الهی، امکان برون‌رفت از بحران وبری ممکن خواهد شد.

یکی از مسائل چالش‌برانگیز کلامی در قرآن مسئلۀ تأثیر جادو و افسون بر خرد و پیکر پیامبر اکرم (ص)، به‌ویژه در سورۀ فلق، است که مفسران با نگرش‌های متفاوتی بدان پرداخته‌اند. طباطبایی، که پیشینۀ درخشانی در بهره‌گیری از تفسیر قرآن به قرآن دارد، اثرگذاری افسون بر پیکر پیامبر (ص) را پذیرفته است، اگرچه باور دارد که افسون مایۀ آسیب‌دیدگی خرد آن گرامی نمی‌شود، درحالی‌که صادقی تهرانی، که او نیز بر کاربست روش تفسیر قرآن به قرآن در فهم آیات تأکید دارد، تأثیر جادو بر خرد و پیکر پیامبر (ص) را یکسر رد کرده است. بررسی رویکرد مفسران یادشده در تفسیر سورۀ فلق، به‌ویژه در موضوع اثرگذاری افسون بر پیامبر اکرم (ص)، بایسته می‌نماید که در مقالۀ حاضر بدان پرداخته می‌شود. نتیجۀ این پژوهش این است که طباطبایی در تفسیر المیزان، با تأکید بر روایات اسباب نزول، تحلیلی محدودتر ارائه داده و در برخی موارد از اصول روش قرآن به قرآن فاصله گرفته است. در مقابل، صادقی تهرانی در تفسیر الفرقان، با تکیۀ کامل بر آیات قرآن و رد روایات غیرمعتبر، تفسیری جامع‌تر، و هم‌خوان‌تر با مبانی توحیدی قرآن ارائه کرده است.

روش‌شناسی از اصطلاحات پرکاربرد در حوزه فلسفه علوم و علوم انسانی است. با وجود مفهوم به‌ظاهر روشن آن، تلقی‌های مختلفی از روش‌شناسی شکل گرفته و تعاریف متنوع و بعضاً مبهمی از آن مطرح شده است. این نوشتار در صدد ابهام‌زدایی از تعاریف، دسته‌بندی و مقایسه آن‌ها و سرانجام مشخص‌کردن نسبت این تعاریف از روش‌شناسی با روش است. در انجام تحقیق و برای گردآوری داده، از روش کتابخانه‌ای و مراجعه به متون روش‌شناسانه و برای تحلیل، از روش تحلیل زبان‌شناسی و مقایسه، استفاده گردید. براساس یافته‌های تحقیق، دو تلقی کلی از روش‌شناسی مطرح است. نگاه غالب و مطرح در گفت‌وگوهای رسمی علمی، از منظر فلسفه علم یا پارادایم است و نگاه دوم، از منظر درون علمی است. مطابق نگاه اول، از مبانی و پیش‌فرض‌های علمی به‌ویژه پیش‌فرض‌های معرفت‌شناختی بحث می‌شود و آثار آن یا در کلیت و هویت علم یا در روش تحقیق علم ظاهر می‌شود. اما بر اساس نگاه دوم، بحث از مبانی علم، کنار گذاشته می‌شود و هدف از روش‌شناسی در این منظر، شناخت نظریه یا روش یک متفکر، فرایند تحقیق، روش‌های کاربردی تحقیق یا روش‌های به‌کاررفته در یک تحقیق خاص می‌باشد و در کل می‌توان از وجود نه تعریف از روش‌شناسی سخن گفت. تعاریف روش‌شناسی، معمولاً تأثیر جدی بر روش‌های کاربردی دارند اما خیلی اوقات، این تأثیر غیرمستقیم است.

مفسران دو معنا از الْجِنَّةِ در آیۀ 158 سورۀ صافات ارائه کرده‌اند. بیشتر مفسران مراد از این واژه را فرشتگان دانسته‌اند و تناسب معنای لغوی واژۀ «الْجِنَّة» با پوشیده بودن ملائکه از حواس ظاهری را دلیل این تفسیر اعلام کرده‌اند. طبق این دیدگاه، بین خدا و فرشتگان نسبت پدری و دختری برقرار است. گروه دوم مفسران ظاهر لفظ «الْجِنَّة» را در نظر گرفته و مراد از آن را جن شناسانده‌اند و گفته‌اند برخی از مشرکان نسبت همسری بین خدا و جن قائل بوده‌اند. مطالعۀ حاضر، با ارزیابی دلایل دو گروه از مفسران، قصد دارد علاوه بر واکاوی معنای «الْجِنَّة»، نوع نسب مذکور در آیۀ را تبیین کند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد دلایل گروه نخست (بیشینۀ مفسران) ضعیف است و سیاق آیات نظر گروه دوم را تأیید می‌کند. افزون بر سیاق، آیات دیگر قرآن نیز به گمان مشرکان در همسری جن و خدا اشاره کرده‌اند. وجود روایاتی از تابعین، شأن نزول آیه و فرهنگ عرب‌های پیش از اسلام شواهد دیگری هستند که معنای منتخب را تأیید می‌کند. بنابراین آیۀ مورد بحث ساحت خدا را از هر گونه نسبت، به‌ویژه نسبت همسری با جن، تنزیه کرده است.

آیات مربوط به مشیت الهی از آیات بحث‌برانگیز قرآن کریم است. تفاوت ظاهری این آیات سبب شده که مفسران دربارۀ چگونگی تعلق مشیت الهی بر افعال انسان‌ها آرای متفاوتی ارائه دهند. آیۀ 17 سورۀ انفال از این آیات است. برخی از مفسران این آیه را ناظر بر جبر و برخی دیگر آیه را شاهدی بر اختیار انسان دانسته‌اند. در این مقاله تلاش شده است تا با رویکرد تحلیلی‌ــ‌تطبیقی در دامنۀ تفاسیر شیعه و سنی به این پرسش‌ها دربارۀ آیۀ مورد بحث پاسخ داده شود: براساس ظاهر آیه، استناد مستقیم افعال به خداوند و نسبت دادن اختیار به انسان چگونه قابل‌جمع است؟ آرای مفسران در این زمینه چیست و چه نقدهایی بر آنها وارد است؟ مناسب‌ترین نظریۀ در تفسیر این آیه کدام است؟ بررسی‌ها نشان می‌دهد که برخی مفسران براساس ظاهر آیه آیه را شاهدی بر مذهب جبر دانسته‌اند. برخی دیگر دخالت مشیت خداوند در افعال اختیاری انسان را استنباط کرده‌اند. در این میان، مظهریت انسان برای افعال خداوند را می‌توان بهترین نظریه دانست.

مقایسۀ انگاره‌های ساخت‌یافتۀ امروزی نظیر معراج پیامبر (ص) با ریشه‌های آن تصویر روشن‌تری از آن را نمایان می‌سازد. به‌رغم اتفاق‌نظر مسلمانان بر اصل معراج، مرور منابع اسلامی وجود آرای متفاوت در مؤلفه‌های متعدد معراج را نشان می‌دهد که از گوناگونی نگرش‌ها به آن در گذر زمان حکایت دارد. این تحقیق درصدد است دریابد که دیدگاه‌ها به معراج پیامبر (ص) در آغاز و پس از سه قرن چگونه بوده و چه عواملی در پیدایش و تطور دیدگاه‌ها مؤثر بوده است. بدین منظور، با رویکرد تاریخ انگاره و با پیش‌فرض صحت و اصالت اقوال، پس از مقایسۀ دیدگاه‌ها در نیم قرن نخست و نیمۀ دوم قرن سوم هجری (طرفین تطبیق) ازحیث چیستی، چرایی و چگونگی (لحاظ‌های تطبیق) به وجوه اشتراک و افتراق دیدگاه‌های مطرح و تحلیل عوامل مؤثر در شکل‌گیری و تطور آن‌ها پرداخته است. نتیجه آنکه اقوال صاحب‌نظران پس از پذیرش و چگونگی امکان عروج، به چرایی و بهره‌مندی از کارکردهای آن متمرکز شده است. دیدگاه‌ها از کذب و سحر انگاشتن عروج تا تلقی آن به‌مثابۀ معجزه، وحی مشافهه‌ای، مقوم اسلام و مرجعی موثق برای رفع شبهات متحول شده است. عوامل اثرگذار بر دیدگاه‌ها باورهای کهن اعراب، پذیرش نبوت پیامبر (ص)، شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم و انگیزه‌های مذهبی بوده است.

در عقلانیت نقاد، علم مجموعه‌ای از حدس‌های ابطال‌پذیر برای حل مسئله‌ای در ارتباط با واقعیت است که هنوز ابطال نشده‌اند. معیار سنجش نظریه‌های علمی نیز صدق (به‌معنای تطابق با واقع) است. در مقابل، فناوری‌ها، برساخته‌های بشری هستند که هدف آن‌ها پاسخ به نیازهای غیرمعرفتی یا تسهیل در پاسخ به نیاز معرفتی است. در این رویکرد پیشرفت علم و فناوری از الگوی واحدی تبعیت می‌کند. فعالیت علمی و فناورانه از مواجهه با یک مسئله یا مشکل آغاز می‌شود. برای حل مسئله یا رفع مشکل، راه‌حلی پیشنهاد می‌شود. این راه‌حل نقادی شده و اشکالات آن برطرف می‌گردد تا نظریه علمی به حقیقت نزدیک‌تر شود یا فناوری کارآمدتری به‌دست آید. در این مقاله ابتدا به‌اختصار نشان داده می‌شود که چگونه نقد از سه طریق زمینه‌ساز تقرب به حقیقت می‌شود. بخش عمده مقاله به این مسئله خواهد پرداخت که چگونه نقد فناوری‌های نرم و انسانی مرتبط با علم، ازجمله نقد نهادهای متولی علم، نقد سیاست‌ها و برنامه‌های ناظر به توسعه علم، نقد دانشگاه و نقد شاخص‌های علم‌سنجی می‌تواند زمینه‌ساز تقرب به حقیقت باشد. در پایان نیز به این بحث اشاره خواهد شد که اگر بر این باوریم که جهان‌بینی حاکم بر علم غربی حقیقت‌نما نیست، و تقرب به حقیقت جز با همراهی معرفت علمی و معرفت دینی محقق نمی‌شود، باید پذیرفت که نمی‌توان با علم‌ورزی در قالب نهادهای توسعه‌یافته ذیل جهان‌بینی سکولار غربی به‌شکل مطلوب به حقیقت نزدیک شد و باید با نقد نظام‌مند، مبتنی بر مبانی فلسفی، خلاقانه، اخلاق‌مدار و دین‌مدارِ فناوری‌های نرم و انسانی ناظر به علم، زمینه را برای تقرب هرچه بیشتر به حقیقت فراهم آورد.

گفت­وگو، پیشینه­ای به تاریخ شکل­گیری جوامع بشری دارد و صلح و آرامش در بین جوامع انسانی، بازتاب گفت­وگو بین فرمان­روایان، دانشمندان، مصلحان جوامع و مردم بوده است. همان گونه که بن­بست گفت­وگوها و نداشتن درک همدلانه از یکدیگر، آغاز کشمکش­ها و جنگ­هاست. یکی از مهم­ترین عرصه­های گفت­وگو را می­توان در گفت­وگوی صاحبان، متولیان و رهبران ادیان جست­وجو نمود و شاید یکی از دلایل اهمیت یافتن چنین گفت­وگوهایی، به کاهش منازعات دینی و حتی جنگ­هایی با توجیه دینی مرتبط شود. البته گفت­وگو در عرصه­های علمی بین دانشمندان و نیز گفت­وگوهای سیاسی بین سیاستمداران و گفت­وگوهای فرهنگی، اجتماعی بین صاحبان فرهنگ یا جامعه­شناسان، هر کدام کارکردهای خود را دارد و از اهمیت لازم برخوردارند. امروزه، ادیان بزرگ جهان با مسائل مشترکی روبه­رو هستند که یکی از آنها عبارت است از به چالش کشیده شدن دین به وسیله­ی سکولاریسم و نفی مطلق دین در جوامع بشری یا محدود ساختن دین به امور شخصی، در حالی که دین، به ویژه ادیان الهی، آموزه­های راهگشا برای زندگی فردی و اجتماعی بشر دارند. این موضوع و توانمندی ادیان برای برنامه­های جامع زندگی انسان و ارائه­ی آن به افکار جهانی می­تواند ادیان را به گفت­وگوهای همدلانه دعوت نماید. گفت­وگوی ادیان نمی­تواند در فضای صریح اثبات حقانیت دین و ابطال دیگری شکل گیرد، زیرا دیگر گفت­وگوی همدلانه در حوزه­های مشترک بین­الادیان مفهومی نخواهد داشت و حتی چنین گفت­وگوهایی و با این نوع هدف بر فرض تشکیل، به هیچ نوع نتیجه­ی مثبتی منجر نخواهد شد. امروزه، ادیان اعم از الهی و بشری، با پرسش بزرگی روبه­رو هستند و آن، نقش دین در حل مشکلاتی است که بشر با دستان و اراده­ی خود ایجاد نموده و چالش­های تردید و ناکارآمدی را در حوزه­ی پاسخگویی ادیان به وجود آورده است. طبعاً یکی از راهکارهای مهم برون­رفت از این تردید و چالش، نشست­ها و گفت­وگوهای همدلانه در جهت پیدا کردن راه­حل­هایی برای حفظ دین و مشورت در یافتن راه­حل­هایی برای پاسخگویی دین به مهم­ترین معضلات و مشکلات جامعه­ی بشری خواهد بود. در این مقاله کوشیده شده است در جهت دستیابی به گفت­وگوهای همدلانه بین اسلام و آیین هندو، به زمینه­های مشترک بین اسلام و هندو پرداخته شود.

«کل‌گروی معرفت‌شناختی» یکی از خوانش‌های «انسجام‌گروی در توجیه» است. انسجام‌گروی و کل‌گروی در فضای شکاکیت، نسبیت‌گرایی و ایدئالیسم متولد شده‌اند و به تصریح پدیدآورندگان آنها، مستلزم یا ملازم با همین امور نیز هستند. بااین‌وجود، یکی از محققان مسلمان و متعهد، با غفلت از مبانی و لوازم «کل‌گروی»، در ضمن چندین اثر ازجمله در دو مقالهٔ «شبکهٔ معرفت دینی» و «معماری علم دینی» به ترویج یکی از خوانش‌های آن در فضای معرفت‌ها و علوم دینی پرداخته و نام آن را «کل‌گروی نصی» گذاشته است. بر اساس «کل‌گروی نصی»، اعتبار همهٔ معرفت‌ها و علوم دینی، تابع و وابسته و معلَّق به تغییر و تحول‌های شبکه‌ای از دانش‌های بشری و دینی است که برخی از آنها غیریقینی‌اند. ازاین‌رو، «کل‌گروی نصی» منجر به انکار اعتبار و ارزشِ یقینی و مطلق و ثابتِ همهٔ معرفت‌ها و علوم دینی، و درنهایت، محال‌شمردن دسترسی بشر عادی به خود دین می‌گردد. روشن است که اگر هیچ معرفت دینیِ یقینی و مطلق و ثابتی وجود نداشته باشد، اصل موجودیت دین حق و الهی نیز یقینی نخواهد بود. بنابراین برای دفاع از حریم دین و اثبات اعتبار و حقانیت معارف و علوم دینی لازم است «کل‌گروی نصی» نقادی و ابطال شود. ازاین‌رو، نگارنده در این مقاله، با روش تحلیلی ـ توصیفی، نظریهٔ «کل‌گروی نصی» را، با تکیه و تأکید بر آنچه در مقالهٔ «شبکهٔ معرفت دینی» مطرح شده، بررسی و بطلان آن را آشکار کرده است.