جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

الهمة في آداب اتباع الأئمة، نوشته قاضی نُعمان بن حیون تمیمی مغربی (درگذشته 363ق)، پایه‌گذار فقه اسماعیلی و بزرگ‌ترین فقیه در همه ادوار اسماعیلیه است. این کتاب، آدابی را که شایسته و بایسته است که اهل ولایت و اولیای الهی فاطمی و قاضیان و کاتبان و دیوانیان حکومتی‌ا‌شان، خود را بدان‌ها زینت بخشند، برمی‌شمرد و به‌همراه مباحثی در امامت توضیح می‌دهد. مصطفی غالب، پژوهش این اثر را انجام داده است. اصل «امامت»، موضوع کتاب است؛ اصلی که مهم‌ترین باور «فاطمیان»، بلکه همه مذهب شیعه است؛ تا جایی‌ که این باور مساوی با دین ‌داشتن انگاشته می‌شود و در حدیث نبوی «مَن ماتَ و لم يَعرف إمام زمانهِ ماتَ مِيتةً جاهلية»، جِلوه می‌نماید. قاضی نُعمان در باب امامت اثر دیگری نیز با عنوان «كتاب التوحيد و الإمامة» نوشته است. او در «الهمة» به برخی ملامت‌ها و ستیزه‌جویی‌های مخالفان فرقه فاطمی پاسخ می‌دهد؛ آنان فاطمیان را به عدم سیادت، باور به حلول، تناسخ و علم غیب متهم می‌کرده‌اند و ایشان را به مذهب اباحی‌گری نزدیک می‌دانسته‌اند؛ درحالی‌که شواهد تاریخی این ادعا را رد می‌کند. قاضی نُعمان نیز در «الهمة» این اتهام‌ها را رد کرده، می‌گوید: «ما به آنچه غالیان گمراه و باطل‌سُرایانی که راه اولیای خداوند را بسته‌اند و می‌پندارند که آن اولیا از غیب الهی و آنچه در سینه بندگان است، آگاهند، قائل نیستیم و به آن باور نداریم. هرچند خداوند هرکس از رسولانش را بخواهد، به غیب خویش آگاه می‌گرداند. همانا این فاسقان می‌خواهندکه با انتساب این پندارهای باطل به ساحت امامان(ع)، پیشوایی ایشان را دفع کنند؛ چراکه این غالیان می‌پندارند که امامان(ع) از غیب آگاهند، اما از سوی دیگر، ائمه در نگاه مردم کسانی‌اند که جز به چیزی ورای آنچه در ظاهر امر دیده می‌شود، آگاه نیستند؛ آنگاه، نبودن این صفت سبب می‌شود که این پیشوایان معصوم(ع) نزد آن فاسفان و پیروانشان امام نباشند». در این کتاب نمایه‌ای از مرتبت امامت نمود یافته است و همه اختلاف‌هایی که فاطمیان با گروهی از تاریخ‌نگاران و گمانه‌زنی‌ها و اتها‌م‌های ایشان دارند و می‌پندارند که فاطمیان به اُلوهیت امامان(ع) باور دارند، بررسی می‌شود. قاضی نعمان برای رفع این ابهامات از باور فاطمیان در مسائلی مانند جدایی مرتبت «پیامبری» از مرتبت «امامت» بسیار سخن می‌گوید و به این عقیده که پیامبران از امامان برتر‌ند و رتبه نبوت بالاتر و بزرگ‌تر از رتبه امامت است، اشاره کرده، چنین توضیح می‌دهد که «فاطمیان رتبه امامت را پس از رتبه «پیامبری» و «وصایت» جای می‌دهند». همین رتبه‌بندی است که «الهمة» را در جایگاه مصدر و منبعی برای باورهای فاطمیان می‌نشاند. قاضی نعمان در این کتاب دیدگاه‌های گوناگون بسیاری را گنجانده است که امروزه، در آثار غیر فاطمیان خوانشی به‌هم‌ریخته و آشفته و بدون چهارچوب روشنی را نشان می‌دهد. اگر این دیدگاه‌هایی که در «الهمة» و آثار فاطمیان دیگر منعکس است، نبود، به‌سختی می‌شد از اقوال مخالفان به‌درستی آگاه ‌شد؛ ازاین‌دست مسائل دقیقی که قاضی نُعمان در کتابش آورده است، یکی مسئله «سجده بر امامان» است؛ این مسئله بهانه‌ای به دست محدثان و حافظان اهل سنت داده است تا فاطمیان را به تیر شرک و کفر هدف گیرند. مسئله دیگر، مربوط به اموال بسیاری است که در دست فاطمیان بوده است و در چشم مخالفان‌ به اخاذی از پیروان متهم می‌‌شده‌اند. قاضی نعمان با گشودن باب خمس و تسری آن از موضوع «غنیمت» به همه اموال به‌دست‌آمده یک مسلمان و تأیه آن‌ها به حکومت، این اتهام را رد می‌کند. در مجموع، این کتاب اثر گران‌بهایی برای آموختن آموزه‌های فاطمیان و همچنین، تاریخشان است؛ آموزه‌هایی که در اصل امامت و آموختن آنچه را که بایسته است در پیروی امامان انجام گیرد، مطرح می‌شود و نیز آنچه را که ضروری است هر گرونده‌ای خود را با آن به مسلک فاطمیان زینت دهد و آنچه را که در اصلاح خویش پیش از آغاز به دعوت دیگران نیاز دارد. همچنین، این کتاب خواننده را با برخی آداب که در مجلس امام فاطمی به‌جا‌ آورده می‎شده است، آشنا می‌کند. آداب دیگر نیز همان آدابی است که در قرآن و مجموعه روایات نبوی به همه مسلمانان سفارش شده است که از میان آن‌ها «ادبِ تقوی» است که در همه فصل‌ها به‌ویژه در باب جهاد تکرار شده است.

جنـبش قـادیانیه که تـا حـدودی مـذهبی التقاطی بیـن اسـلام و مسیـحیت محـسوب مـی‌شود در سال 1889 م توسط میرزا غلام احمد قادیانی در ایالت پنجاب هند تکوین یافت. وی با ارائة چارچوبی ساختارشکنانه از اسلام ادعا نمود که به طور همزمان مسیح و مهدی موعود است که قصد دارد جهان را نه با زور شمشیر بلکه از طریق استدلال معقول به نفع اسلام فتح نماید. در ادامه ادعا نمود که نبوت با حضـرت محـمد (ص) خاتـمه نیافته و وی نیز پیامبری از جانب خداست که برای اصلاح امت آمده است. غلام احمد با طرح مسائلی چون بریتانیا سایة خدا روی زمین است، جهاد علیـه آنـان را جـایز نـدانست که ایـن امـر واکنـش مسلمانان را در پی داشت.

تاریخ کتابشناختی روابط اسلام و مسیحیت، پروژه‌ای جامع شامل مجموعه آثاری است که توسط طرفین از زمان ظهور اسلام تا به امروز تولید شده‌است. در مطالعات تئوریک آثار عمومی در این موضوع، یافته‌ها نشانگر الگوهای مختلفی بود که در دو دسته طبقه بندی شد؛ سپس بر اساس این یافته‌های نظری پروژه دانشگاه پیرمنگام با عنوان «روابط مسلمان مسیحی: تاریخ کتابشناختی» مطالعه و بررسی شد تا روشن شود که آیا این دو الگوی کلان را می‌توان در روند تاریخی نوشته‌ها یافت یا خیر…

ابـاضیه یکی از فرق نـخستین معتدل جهان اسلام و مذهب رسمی کشور عمان است. اباضیه معاصر با بازسازی پایه‌های نظری اعم از منابع، فقه، اصول فقه و کلام اباضی و تجدید بنای نهادهای دینی، ضمن تلاش برای گسترش صلح سیاسی ـ مذهبی و تبلیغات گسترده دینی به منظور خـروج از انـزوا، در عــرصه‌های بین‌المللی ظهور و بروز بیشتری یـافت و به جـایگاه نـقش‌آفرین راهبـردی و تـأثیرگذار در عرصـه منطقه‌ای و بین‌‌المللی بدل گردید.

کتاب حاضر پژوهشی جامع و بی‌طرفانه در بارة عهد جدید مسیحیان و سایر نوشته‌های الاهیاتی قرون آغازین مسیحیت است. مؤلف دانشمند کتاب تاریخ و محتوای آن آثار را بر اساس اصول و معیار‌هایی کاملاً علمی بررسی کرده و به نتایجی ملموس و اعجاب‌انگیر دست یافته است. مطالب سودمندی دربارة تاریخ و فرهنگ یونان و روم قدیم نیز در این نوشته به چشم می‌خورد.

مروری بر نگرش دین اسلام و سایر ادیان نسبت به زن و هم‌چنین نگاهی به اسطوره‌های موجود در ادیان در مورد زن و زندگی است. در این کتاب به بررسی تطبیقی و تحلیل دیدگاه‌های قرآن کریم و سایر متون مقدس در مورد نقش زندگی‌ساز زن پرداخته شده و تفاوت‌های نگرش دین اسلام با سایر ادیان در این زمینه و هم‌چنین نگرش‌های تبعیض‌آمیز به زن و شخصیت او در مکاتب مختلف بشری تبیین شده است. نگارنده ضمن بررسی مفهوم اسطوره و خاستگاه آن، نگاه‌های اسطوره‌ای نسبت به زن و نقش او در زندگی را مورد نقد قرار داده و نگرشی تاریخی نسبت به دیدگاه ادیان الهی از زمان نوح(ع) تا قبل از اسلام نسبت به زن و شخصیت انسانی او نموده است. آن‌گاه از منظری قرآنی به مسأله زن و نقش سازنده او در زندگی اشاره کرده و جایگاه رفیع و انسانی زن در اسلام را ترسیم نموده است

ایثار از جمله مفاهیمی است که در تمام سنت‌ها از اهمیت بسزایی برخوردار است که با نجات و رستگاری نوع بشر رابطه‌ای تنگاتنگ دارد. به معنای مقدم داشتن دیگری بر خود، بخشش بدون چشم‌داشت است. اختصاص به قوم، گروه، ملت و زمان خاصی ندارد. با نگاهی کلی می‌توان گفت که درحقیقت ایثار در سنت بودای مهایانه، مسیحیت و اسلام شیعی سبب تحقق انسانیت و موجب تجهیز آدمی به فضایل اخلاقی می‌گردد. در بودای مهایانه، تحقق ایثار موجب ذخیرۀ نکوکردهایی برای فرد می‌شود که بواسطۀ آن می‌تواند به نیروانه و یا دستگیری موجودات در رنج بپردازد. عالی‌ترین نمودش، بدهیستوه اولوکیتیشوره می‌باشد. در سنت مسیحی ایثار به شکل عمیقی با مسئلۀ نجات مرتبط است که در وجود عیسی مسیح متجلی است. در سنت اسلام شیعی نیز عالی‌ترین مصداقش در وجود سیدالشهداء ع متبلور است. دستاورد اصلی این نوشتار نشان می‌دهد آنچه در نـهایت سبب نجات، رستگاری و بقای انسان می‌شود تحقق و تقویت ایثار به عنوان یک فضیلت والای اخلاقی است.

نصیریه، فرقه غالی منسوب به محمد‌بن نصیر نمیری، در سدهٔ سوم در عراق ظهور کرد، و بعدها حسین بن حمدان خصیبی بیشترین نقش را در ترویج این کیش سرّی در شام داشت. امروزه آثار مکتوب بسیاری از این فرقه نزد علویان سوریه برجامانده که شواهد تاریخی اصالت بخشی از آن را تا سده‌های نخستین تأیید می‌کند. آثار نویافته نصیریه شاهد صحت بسیاری از داده‌های منابع فرق دربارهٔ عقاید و تاریخ غالیان زمان ائمه (ع) است، و در جای‌جای آن، تصریحات و رموزی از عقایدی مانند خداانگاری اوصیا (ع)، تناسخ و بابیت سران غلو دیده می‌شود.

کتاب “کلیسای ارتدوکس” کتابی است خواندنی و عمیقاً معتبر، که ویرایش سوم آن اینک عرضه شده است. نویسندة این اثر پدر روحانی تیموتی وئر (1934-2022) است که تا زمان بازنشستگی، به تدریس مطالعات ارتدوکس شرقی در دانشگاه آکسفورد اشتغال داشت. نویسندة محترم در این اثر، ابتدا آمــوزه‌های اعتـــقادی کلیــــسای ارتدوکس را بيان می‌کند؛ آنگاه عبادت ارتدوکس را در سه فصل مستقل مورد بحث قرار می‌دهد؛ و در نهایت، رابطة کلیسای ارتدوکس با سـایر کلیـساهای جـهان را تـرسیم می‌کند. شایان توجه است که در این ترجمه دو نوع پاورقی مهم در جهت غنای آن افزوده شده است: معادل اصطلاحات الاهیاتی و کلیسایی؛ و پاورقی‌های توضیحی.