جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب حاضر حاصل طرح پژوهشى است که با حمایت المعهد العالمى للفکر الاسلامى انجام و منتشر گشته است و هدف از انجام دادن آن تهیه کتاب درسى دانشگاهى در حوزه اصول تربیت اسلامى بوده است.

کتاب حاضر موقعیت اسلام و مسیحیت را در دنیای معاصر و دیدگاه های دو مکتب را در باب خداوند و اسما و صفات او, وحی و نبوت و انسان مورد تحقیق و تتبع قرار داده است. مباحث این اثر برای مطالعه دانشجویان رشته های فلسفه و الهیات فراهم آمده است. مترجم در مقدمه کتاب به جایگاه نویسنده در میان اسلامشناسان و خطمشی فکری و نگرش او به موضوعات اعتقادی و کلامی اشاراتی مینماید. نگارنده در فصل اول راجع به رویکردهای سنّتی اندیشمندان و متکلمان مسلمان و مسیحی نسبت به یکدیگر بحث کرده و بر گفتگوی میان عالمان این دو مکتب با توجه به اوضاع و احوال عصر کنونی تأکید میورزد. وی در مبحث بعدی به تبیین اثبات حقانیت باورهای دینی در مقابل ایرادات و شبهات معاصر پرداخته و استدلالهای خود را در قالب این عناوین: ساخت اجتماعی واقعیت, واقعیت و صدوق, عملمداری, توجیه صورت زبانی حقیقت دینی و نقد پیشفرضهای علمزدگی طرح مینماید. مؤلف در گفتار بعدی اسماء و صفات خداوند را از دیدگاه اسلام و مسیحیت و تعبیرهایی که این دو مکتب درباره خدا ارایه کرده اند, بررسی کرده و همانندیهای آنان را با یکدیگر نشان داده است. یکتایی یا وحدت, تعالی و حلول, محبت و نیکی و اراده و غرض بعضی از صفات خداوند هستند که نظرگاه های این دو مکتب در عین شباهت از وجوه و جنبه هایی با یکدیگر اختلافاتی دارند. نویسنده درباره وحی و نبوت, عنصر بشری در وحی, پذیرش وحی, محتوای متن دینی و ارتباط آن با عقاید و دستورهای خدا برای جامعه بشری ذیل عنوان کتاب آسمانی کلام خدا سخن میگوید. وحی و شناخت جهان, جهانشناسی فلسفی موقت, گزارشهای متون دینی درباره آفرینش, فرایند جهانی و خداوند متون مقدس و مشکلات تفسیر متون دینی که خود از مباحث فرعی دیگری تشکیل شده ذیل موضوع محوری خدای خالق در صفحات بعد از نظر خوانندگان میگذرد. وی در دنباله مطالب خود مخاطبان را با مقوله های تاریخ مقدس در مسیحیت و اسلام, تدبیر الهی رخدادهای تاریخی, تاریخ دینی و تاریخ دنیوی و حقانیت تاریخ دینی آشنا میسازد. نگارنده در پایان رابطه انسان با خدا را از دیدگاه قرآن و دیگر کتب آسمانی مورد شرح و بحث قرار داده و تصویری هم از موقعیت فکری اسلام و مسیحیت در عصر حاضر ترسیم میکند.

اسلام انقلابی و انقلاب اسلامی، نوشته ابوالفضل عزتی، با هدف بررسی علمی مبانی اسلام و ارزش‌های انقلابی اسلامی، به رشته تحریر درآمده است؛ چراکه زیربنای انقلاب اسلامی، اسلام انقلابی است که تمام ابعاد آن باید شناخته شود، تا ارزش انقلاب اسلامی نیز آشکار گردد. در بخش اول کتاب بیان شده که با توجه به مفهوم انقلاب در اصطلاحات غربی، که سیر تکاملی حکومت را یک سیر دایره‌وار و دورانی می‌دانند، مفهوم اسلامی انقلاب با تغییر و تحول دورانی تطابق ندارد. زیرا در اسلام حکومت و قدرت در خدا منحصر است و سیر دورانی ندارد و مسیر تاریخ یک سیر تکاملی است. بنابراین، انقلاب اسلامی نیز یک انقلاب تکاملی است، نه انقلاب بسته و دایره‌وار. انقلاب اسلامی یک پدیده مستقل و مجزا از اسلام نیست و دارای سه شرط اصلی: انقلاب فکری، انقلاب در عامه و ناس، و انقلاب در درون افراد از راه تزکیه است. وی اصول کلی انقلاب اسلامی و مشخصات انقلاب اسلامی را در ده ویژگی توصیف نموده، می‌گوید که مشروعیت انقلاب اسلامی از خود اسلام به دست می‌آید. نویسنده قرآن، سنت، اجتماع و عقل در نزید شیعه و قیاس را از منابع حقوق سیاسی اسلام برشمرده است. او عقیده دارد که داوری‌ها و عهدنامه‌ها و قول و فعل خلفای راشدین و سایر امور، در صورتی که مورد تأیید منابع چهارگانه باشند، از منابع حقوق سیاسی به شمار می‌آیند. انحصار حاکمیت به الله، مسئولیت فردی، اجتماعی و دولتی، از انواع مسئولیت‌های سیاسی برشمرده شده، که در طبیعت سیاسی اسلام انقلابی وجود دارد و آن اسلامی متعادل است که در آن جنگ و صلح، تکامل و تغییر، عقل و احساس وجود دارد. نویسنده در قسمتی از کتاب خویش، اصول کلی سیاست در اسلام را با ده ویژگی توصیف کرده و در بحث از عوامل سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دخیل در انقلاب، آنها را به عنوان عناصری تأثیرگذار در انقلاب توصیف کرده است. ماهیت انقلاب، همانا اسلامی بودن آن است و ارزش‌های معنوی و اخلاقی اسلام، انقلاب اسلامی را به پیروزی رساند. در فصول بعدی، این ارزش‌های اخلاقی و معنوی به تفصیل بررسی شده است، که در آن به توحید، معاد، ارزش‌ها و اصول جهانی و بین‌‎المللی اسلام و نظام سیاسی آن را به عنوان اصول انقلاب اسلامی و اسلام انقلابی شمرده شده، و به همین جهت، از امت جهانی اسلام، اقلیت و اکثریت و مفاهیمی نظیر دارالفکر و دارالاسلام بحث کرده است. عزتی در فصول هشتم و نهم کتاب خود، به بحث از خودجوشی و پویایی اسلام پرداخته و آن را یکی از اصول اساسی اسلام دانسته است. به گفته او، اعتقاد به مفهوم و اهمیت تاریخ، یکی از اصول و سنت‌های انقلابی – اسلامی است؛ زیرا مسلمانان هدف تاریخ را استقرار حاکمیت الله و حکومت عدل و استقرار امت اسلامی می‌دانند و اعتقاد به مهدویت یکی از مفاهیم و موضوعات اساسی مکتب شیعه است. نویسنده در بخش دوم کتاب، امامت و رهبری را در تشیع بررسی کرده است. اعتقاد به امامت، بر اساس اصل وحدت دین و سیاست استوار است و مسئله ولایت فقیه نیز تداوم آن اساس مذهبی است. وی خلافت را بر اساس تجزیه سیاست از دین و جدایی رهبری دینی از رهبری سیاسی، و انحصار مسئولیت سیاسی در خلافت و خلفا ارزیابی نموده است و لذا ویژگی مکتب تشیع، پویایی و تلاش و اجتهاد است. فقه و مجتهدان امنای امت و جانشینان پیامبر(ص) و مسئول استقرار حکوم اسلام و امت اسلامی هستند. لذا مؤلف بحثی تفصیلی در باب ولایت فقیه و دیدگاه‌های مطرح شده درباره آن ارائه کرده است. نویسنده دخالت بیگانگان در ایران و رهبری علما و مبارزه آنها علیه بیگانگان، و وقوع انقلاب اسلامی را از این بعد بررسی کرده است. پیامدها و تأثیر انقلاب اسلامی ایران، آخرین موضوعی است که در کتاب بدان پرداخته شده و دیدگاه‌های منفی و مثبت درباره اسلام و انقلاب اسلامی تجزیه و تحلیل شده است.

اسرار غدير: گزارش تحليلی از واقعه غدير خم، متن کامل و مقابله شده خطبه غدير تألیف محمدباقر انصاری، پژوهش و تحلیلی است از واقعه غدیر و اسرار آن. نویسنده، با روش تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع تاریخی بر این باور است که پیش نیاز بررسی عمیق واقعه غدیر، باید همراه شناخت دقیق از اوضاع اجتماعی، اعتقادی و اخلاقی آن زمان باشد، تا بتوان اعتقاد و شعور مسلمانان آن زمان را به دست آورد. بر این اساس، نویسنده با جمع‌آوری حلقات پراکنده تاریخ و تنظیم آن‌ها، تلاش کرده است تا نقبی به تاریخ بزند و به سر اصلی ماجرای غدیر خم، که ولایت و امامت علی(ع) است، دست یابد. کتاب از ده بخش تشکیل شده است. در بخش نخست مؤلف به بررسی وضعیت مسلمانان قبل از هجرت و قبل از فتح مکه پرداخته است. مراسم سه روزه غدیر و وجود منافقان در این حادثه، از دیگر محورهایی است که در بخش دوم کتاب مورد بحث قرار گرفته است. بررسی خطبه غدیر از جهت محتوا و سند و متن عربی و فارسی آن، بخش‌های چهارم تا هفتم کتاب است. اهداف پیامبر از بیان خطبه غدیر خم و اهتمام امامان معصوم(ع) و یاران آنان به غدیر به عنوان عید ولایت، بخش پایانی کتاب است که فشرده و نتیجه آن است. نویسنده به احتجاج امامان معصوم و یارانشان به این حادثه در اثبات امامت امیر مؤمنان(ع) پرداخته و در پایان، حادثه غدیر در کتاب‌ها و اشعار بررسی شده و قصایدی از اشعار به زبان عربی، فارسی، ترکی و هندی را در مدح و ثنای غدیر نقل کرده است. پایان بخش کتاب، نقل زیارت غدیر است.

اصول دين يا اصول خمسه و خوف و رجاء تألیف ميرزا حسن لاهيجى یکی از شش رساله فارسی با نام رسائل فارسی به چاپ رسیده است. این كتاب در اثبات اصول خمسۀ شيعه؛ يعنى توحيد، عدل، نبوت، امامت و معاد مى‌باشد. در این كتاب مؤلف با استفاده از براهین عقلى و دلائل نقلى و اخبار اهل‌بيت اصول پنج‌گانۀ شيعه را اثبات مى‌نمايد. اين كتاب از پنج فصل تشكيل يافته كه عبارتند از: توحيد: در این فصل مؤلف توحيد را تعريف نموده و وجود حضرت حق جل جلاله را روشن‌تر از آن دانسته كه نياز به اقامۀ دليل باشد. عدل: در این فصل عدل را تعريف نموده و مراد شيعه را از عدل الهى بيان مى‌نمايد. نبوت: در این فصل نبوت را تعريف نموده، خاتميت پيامبر(ص) را بيان و به معجزات آن حضرت اشاره نموده است. امامت: در این فصل مؤلف ابتداء امامت را تعريف كرده، سپس مفصل‌تر از فصول قبل به اثبات امامت ائمۀ اثنی‌عشر مى‌پردازد. معاد: در این فصل مؤلف معاد را تعريف نموده و از سكرات موت، قبور، برزخ تا قيامت، روز قيامت، صفات دوزخ، احوال اهل دوزخ، صفات بهشت و حال اهل بهشت بحث مى‌كند. اين كتاب برای عموم مردم نوشته شده است و در بحث‌هاى توحيد، عدل و نبوت اختصار فقط این اصول را تعريف نموده و براهینى در اثبات آنها ذكر نكرده است.تنها در بحث امامت به چند دليل نقلى جهت اثبات امامت امیرالمؤمنین(ع) اشاره نموده است. قسمت پنجم كتاب؛ يعنى فصل معاد، از لحاظ حجم برابر است با چهار فصل قبل. مؤلف در این فصل مطالب را مفصل‌تر از فصل‌هاى قبل بيان نموده است.

أصول العقيدة الإسلامية مجموعه‌ای است از اصول عقاید اسلامی که توسط احمد بن محمد طحاوی (239-321ق)، تقریر گردیده و توسط عبدالمنعم صالح علی عزی (1357- 1446ق) جمع‌آوری و به همراه منتخباتی از شرح علی بن ابی‌العز اذرعی (علی بن علی ابن ابی‌العز) (731- 792ق) بر این اصول عقاید، منتشر شده است. نقطه شروع در روند کنونی اصلاحات اسلامی، تعریف صحیح آموزه‌های توحیدی و عاری ساختن آن از آلودگی‌ها و بدعت‌هاست. همین امر، انگیزه اصلاح و عرضه اثر حاضر به شکل کنونی، توسط عبدالمنعم صالح بوده است. از آنجایی که علما و فقهای بسیاری متفق‌القولند که مجموعه عقاید امام طحاوی، بر اساس اصول عقاید اهل سنت، عقایدی صحیح و پایبند به برداشت‌های سلف صالح و به دور از تأویل، تمثیل و تعطیل است و از طرفی شرحی که قاضی ابن ابی‌العز اذرعی (ابن ابی‌العز، علی بن علی) بر این عقاید نوشته، معنای مدنظر طحاوی را به درستی درک کرده و در آن اهتمام کامل به تقرب به نصوص قرآن و حدیث وجود داشته و در موارد اخلاف نظر، به دور از اعمال سلیقه‌ها و علایق شخصی، نظر اکثریت فقها اولویت داده شده است، بدین‌جهت در اثر حاضر، این اصول عقاید و شرح آن، در یک مجموعه، در اختیار خواننده قرار گرفته است. «ألعقيدة الطحاوية» که همراه با منتخباتی از شرح آن در اثر حاضر، عرضه گردیده، آنچنان که در مقدمه بدان اشاره شده، اثر ارزشمندی است که علی‌رغم حجم کم و کوچک آن، فواید و اهمیت فراوانی داشته و بر اساس روش سلف و بدون انحراف از اصول و عقاید اهل سنت، تدوین شده است. آنچه در این شرح ارزشمند قابل ملاحظه بوده و جلب توجه می‌کند، اعتماد و تکیه مکرر ابن ابی‌العز بر سخنان و اقوال امام ابن قیم جوزیه است، بدون اینکه صریحا به این موضوع، اشاره‌ای داشته باشد، تا جایی که گاهی صفحاتی از آثار او را نقل می‌کند که ماهیت شخصیت وی را آشکار می‌سازد؛ شخصیتی که از تقلید مبرا و وابسته به جریان ابن تیمه است. روش تدوین مطالب کتاب، بدین صورت است که قسمت‌هایی از شرح، ذیل عبارات «قال الامام الطحاوي...»، «قال الطحاوی» و «قال»، انتخاب و در اختیار خواننده قرار گرفته است.

أشراط الساعة و ذهاب الأخيار و بقاء الأشرار، نوشته ابومروان عبدالملک بن حبیب بن سلیمان سلمى (238 یا 239-174ق)، عالم اندلسى مالکی‌مذهب است که نشانه‌های روز رستاخیر را در احادیث یافته و برشمرده است. این کتاب با پژوهش «عبدالله عبدالمؤمن غماری حسنی» و تقریظ محمد ادریسی تمسمانی عرضه شده است. نویسنده، نشانه‌های روز رستاخیز را دسته‌بندی نموده و با عباراتی همچون: «رفتن آدمیان نیک‌کردار»، «پدید آمدن شرایط گوناگونی که رستاخیز را شکل می‌دهند»؛ «بیرون‌شدن دابّة الأرض»، «فرود آمدن عیسی بن مریم(ع)» و «بیرون ‌شدن دجّال» عنوان داده است. ‏این کتاب، تک‌نوشته‌ای است که با این نام و با این اسلوب نگارش، در آثار پیشینیان دیده نمی‌شود. البته مطالب سُست و برخی اسرائیلیات در آن به چشم می‌آید. ‏همچنین، این نسخه، تحریف و تصحیف بسیاری را در بر دارد که اینها یا از کوتاهی نسخه‌نویسان و یا ناشی از حافظه ضعیف و فزونی غلط مؤلف است. محقق در بخش نخست کتاب، مباحثی را در شرح حال نویسنده و داوری‌هایی که در باره نقاط قوت و ضعف او در شناخت حدیث درست از سقیم داشته‌اند، بازنمایی موضوع و اهمیت کتاب، بررسی انتساب کتاب به عبدالملک بن حبیب، دستیابی و بهره‌جویی از نسخه عکس‌برداری‌شده‌ای از روی نسخه اصلی که در گنجینه کُتب محمد بوخبزه حسنی بوده است و وانمایی میراث نویسندگان مغرب اسلامی درباره فتنه‌ها و رخدادهای بزرگ و سهمگین نوشته است‏. شیوه نویسنده با توجه به عصری که می‌زیسته است، شناخته می‌شود؛ او نویسنده‌ای در قرن طلایی اسلام است. البته در این قرن، میان دو دانش حدیث و فقه جدایی افکنده شد؛ بدین‌گونه که محدّث، ماده حدیث را فراهم می‌آورد و فقیه آن را در جای ویژه آن می‌نشاند. ازاین‌رو، گروهی از راویان پدید آمدند که از محتوا و اسناد حدیث (مانند درجه درستی و متصل و مرسل‌ بودن آن) شناخت کافی نداشتند. عبدالملک بن حبیب محدثی بود که در کار حدیث، از روش پیشینیان و شیوه محدثان بهره جست؛ ازاین‌رو، هر حدیثی را با اسنادش (یعنی به طریق تحدیث و اِسناد) در کتابش آورده، اما فراتر از آن نرفته است؛ زیرا در همه و یا بیشتر اِسنادها، سندهای میان راوی و رسول‌الله(ص) منقطع شده‌ است. پس، گاهی در رأس و میانه سند افتادگی دیده می‌شود و گاهی، مؤلف روایت را به‌طور مستقیم از پیامبر(ص) روایت کرده است. البته، با این روش روایی، جنبه تفسیری برخی آیه‌های قرآنی فزونی گرفته و همراهی تعلیقه‌های مؤلف را بر آنچه در احادیث باب آمده است و نیز شرح او را بر برخی اصطلاح‌های متن در پی داشته است. محقق در این اثر، به‌رغم فزونی تحریف و تصحیف متن، صواب‌دیدهای شیخ بوخُبزه را درج نموده است. البته به دلیل فزونی آن‌ها به ارزیابی‌اشان نپرداخته است و به‌جای آن، به تصویبات دیگران اشاره نموده است. او چنانچه برای واژه‌های متن در کتاب‌های روایی یا رجالی و مانند اینها، مخرَّجی یافت شود، درستِ آن‌ها را ثبت نموده است و چنانچه به مخرَّجی دست نیافته باشد، واژه را بر همان اصل خود وانهاده است. البته، این کارها را با مشورت با دو استاد (شیخ حسن علمی و شیخ بوخُبزه) انجام داده است. ‏محقق، کتاب را با درج فهرست‌هایی از آیه‌ها، حدیث‌های نبوی(ص)، مصدرها و منابع به پایان برده است.

موضوع مورد بحث در این کتاب عبارت است از الهيات به معناى اخص شامل بخش‌هاى واجب و صفات و افعال او و نبوّت و معاد.