جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر تحت عنوان بررسی فقهی و حقوقی عنصر روانی جرم با نگاهی به حقوق جزای ایران و با هدف تبیین جایگاه عنوان «عنصر معنوی جرم» در آیات و روایات و متون فقهی و دیدگاه مشترک و متمایز فقها و حقوقدانان در خصوص عنصر روانی جرم انجام گردیده است. یافته‌های این مطالعه نشان می دهد که به لحاظ حقوقی برای آنکه فعل انسانی جرم به شمار آید باید؛ نخست، قانون گذار این فعل را جرم شناخته و کیفری برای آن مقرر کرده باشد (عنصر قانونی)؛ دوم، عمل یا ترک عمل مشخص به منصه ظهور و بروز یا کمینه به مرحله فعلیت برسد (عنصر مادی)؛ سوم، با علم و اختیار ارتکاب یافته باشد (عنصر روانی یا معنوی)؛ این عناصر که در تمامی جرایم مشتر کند عناصر عمومی نام دارند. در حقوق جزای اسلام عنصر روانی از سوی شارع مقدس لحاظ گردیده، بدین صورت که: عمل مرتکب در صورتی جرم محسوب می شود که اولاً: شخص مرتکب، اراده ارتکاب عمل را داشته باشد ثانیاً: این عمل را با قصد مجرمانه (سوء نیت) یا با خطای جزایی یعنی بی مبالاتی یا بی احتیاطی یا عدم رعایت مقررات و ضوابطی که فاعل اینگونه اعمال باید آن را رعایت کند انجام دهد. در حقوق جزایی ایران قانون گذار در خصوص شرطیت علم به موضوع تا تصویب قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲ جز با عباراتی همچون «عالماً و عامداً» و «از روی علم و آگاهی» و نیز تصریح علم به موضوع و حکم در برخی جرایم عمدی، نص صریحی نداشت؛ اما در قانون اخیر الذکر موضع خود را در مورد اختلاف نظر های حقوقدانان در این که از ارکان و شرایط جرم عمدی است تعیین کرد. در این راستا، ماده ۱۴۴ از قانون مذکور می گوید: در تحقق جرایم عمدی علاوه بر علم مرتکب به موضوع جرم، باید قصد او در ارتکاب رفتار مجرمانه احراز گردد. قانونگذار در ماده ۱۵۵ قانون مجازات اسلامی ۹۲ مقرر داشته است: «جهل به حکم، مانع از مجازات مرتکب نیست مگر اینکه تحصیل علم عادتاً برای وی ممکن نباشد یا جهل به حکم شرعاً عذر محسوب شود».