جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

امروزه موضوع «تعامل سازنده میان اقلیت‌ و اکثریت» مورد توجه جامعۀ جهانی است و در ایران نیز همزیستیِ پیروان ادیان، همواره با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده است. این پژوهش با هدف بررسی چگونگی تعامل با اقلیت‌های دینی در جمهوری اسلامی ایران سامان یافته است. در این مطالعه، با توجه به حضور ارزشمند پیروان ادیان الهی در ایران، تلاش شد چالش‌های موجود در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی، دینی و سیاسی برای تحقق تعامل مطلوب اکثریت با اقلیت‌های دینی شناسایی و راهکارهایی برای رفع آن‌ها ارائه گردد. برای دستیابی به این هدف، پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوا صورت پذیرفت. ابزار گردآوری داده‌ها، مصاحبه بود و جامعۀ نمونه، شامل ۲۶ نفر از صاحب‌نظران ادیان مختلف در جمهوری اسلامی ایران (مسلمان، زرتشتی، مسیحی و یهودی) انتخاب شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که هرچند قوانین جمهوری اسلامی ایران ظرفیت‌ها و امکانات قابل‌توجهی برای اقلیت‌های دینی فراهم کرده و در حال گسترش است؛ اما تحقق تعامل مطلوب با اقلیت‌های دینی مستلزم الزامات و عناصری است که به نگاهی عمیق، کارشناسی و متفاوت نیاز دارد. این عوامل در پژوهش حاضر در چهار بخش دسته‌بندی شد: عوامل حقوقی و قانونی، عوامل فرهنگی، عوامل اجتماعی و عوامل دینی. براساس یافته‌های پژوهش، می‌توان از راهکارهایی همچون: «تضمین حقوق دینی در قوانین و سیاست‌ها، پذیرش تنوع مذهبی در ساختار اجتماعی، تقویت گفتگوی بین ‌مذهبی و همکاری‌های دینی، حمایت از مشارکت اقلیت‌های دینی در عرصه‌های عمومی و سیاسی، تضمین امنیت و عدالت برای آنان و ارتقای آگاهی و آموزش دربارۀ حقوق اقلیت‌ها»، به تعامل مطلوب با این گروه‌ها دست یافت.

واقعه‌ی معراج پیامبر اعظم صلوات الله علیه وآله از جمله رویدادهای شگرف و اسرارآمیز سیره نبوی است که بازتاب گسترده‌ای در منابع تاریخی و حدیثی اسلامی داشته است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد مقایسه‌ای، به بررسی روایت حسین دیاربکری متوفای ۹۶۶ هجری قمری از این واقعه در کتاب تاریخ الخمیس فی أحوال أنفس نفیس در مقایسه با گزارش‌های سایر منابع مهم تاریخی مانند السیرة النبویة ابن هشام، الطبقات الکبری ابن سعد، تاریخ الأمم و الملوک طبری، الکامل فی التاریخ ابن اثیر و البدایة و النهایة ابن کثیر می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که روایت دیاربکری، به دلیل تلفیق تاریخ با گرایش‌های صوفیانه و علاقه به اهل بیت:، بسیار مفصل، داستانی، نمادین و آکنده از جزئیات عرفانی و معجزات است و در نقطه مقابل، منابع کهن‌تر مانند ابن هشام و طبری، روایاتی مختصرتر و محتاط‌تر، و منابع تحلیلی‌تر مانند ابن کثیر، رویکردی نقادانه و عقل‌گرایانه را در پیش گرفته‌اند. این پژوهش در نهایت ویژگی‌های ممیزه روایت دیاربکری را برمی‌شمارد و جایگاه آن را به عنوان روایتی تاثیرگذار در شکل‌گیری درک عمومی و عرفانی مسلمانان از واقعه معراج تبیین می‌نماید.

بازتاب باورها و آیین‌های کهن در قالب کنایه، تلمیح و نماد، یکی از ویژگی‌های برجستهٔ آثار ادبی فارسی -چه در متون کلاسیک و چه در ادبیات عامیانه- است. در میان نمادهای گوناگون، اسب جایگاهی ویژه در فرهنگ ایران باستان دارد؛ جایگاهی که هم در کارکردهای عملی آن در جنگ‌ها و مأموریت‌های مهم، و هم در نمودهای نمادین آن در ادبیات دینی (ودایی و زرتشتی) و به‌عنوان مرکب خدایان و فرشتگان، جلوه‌گر می‌شود. اهمیت اسب در آیین میترا -آیینی که بعدها به اروپا راه یافت و بر شیوهٔ زندگی شوالیه‌های رومی نیز اثر گذاشت- به‌روشنی دیده می‌شود. این پژوهش با هدف بررسی و تحلیل بار معنایی نماد اسب در آیین مهر و تبیین جایگاه آن در ایران باستان، به پرسش‌های زیر پاسخ می‌دهد: ۱. نماد اسب در آیین مهر چه معانی و دلالت‌هایی داشته است؟ ۲. اهمیت اسب در فرهنگ ایران باستان بر چه مبنایی استوار بوده است؟ این پژوهش با استناد به کهن‌ترین گزارش‌های تاریخی، منطقهٔ کیلیکیه در آسیای صغیر را به‌عنوان یکی از مراکز اصلی آیین میترا بررسی می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اسب در اسطوره‌های ایران باستان، افزون بر دوگانگی نمادینِ مرگ و زندگی، در بسیاری از فرهنگ‌ها و ادیان، به‌صورت نماد خورشید و پیروزی نیز نمود یافته است. در پایان، پژوهش حاضر به این نتیجه می‌رسد که در باورهای قومی و اساطیری، اسب نمادی از نجابت خانوادگی و آمادگی برای خدمت در هر دو عرصهٔ صلح و جنگ تلقی می‌شده است.

در ثبت تبارنامه عیسی مسیح به‌وسیلۀ متی، نام مادرانی آمده است که پیش‌تر دچار گناه شده‌اند و الهی‌دانان مسیحی، به‌ویژه کاتولیک‌ها، به بررسی جایگاه این زنان در شجره‌نامه اهتمام ورزیده‌اند. این مقاله به چهار رویکرد اصلی الهی‌دانان مسیحی می‌پردازد: نخست، رویکرد قومیتی که نشان می‌دهد متی قصد داشته نقش غیریهودیان را در تاریخ ظهور عیسای منجی برجسته سازد؛ دوم، رویکرد کلامی، براساس آن متی با درج نام زنان گنهکار در تبارنامه، مقدمه و تأیید الهی برای بارداری ناخواسته و چالش‌برانگیز مریم فراهم کرده است؛ سوم، رویکرد جنسیتی که اهمیت نقش زنان در نقشۀ الهی برای تولد مسیح را نشان می‌دهد؛ و چهارم، رویکرد تاریخی که خداوند منجی آخرالزمان را از نسل ملل گوناگون معرفی می‌کند. اگرچه منابع اسلامی به‌طور صریح بر طهارت نسب عیسی مسیح تأکید نکرده‌اند، سلسله‌نسب ایشان تا ابراهیم بدون هیچ‌گونه شبهۀ جنسی دانسته شده است. به نظر می‌رسد برخی از این رویکردها ظرفیت مناسبی برای مطالعات تطبیقی و ادیانی دارند و در برخی موارد، رهیافت مشترکی دربارۀ اهمیت نسب‌شناسی انبیا در اسلام و مسیحیت مشاهده می‌شود که می‌تواند در پژوهش‌های آتی راهگشا باشد.

یکی از مباحث مهم در تاریخ فقه اسلامی، تفاوت روش اجتهاد میان امام علی (ع) و خلفای نخستین، به‌ویژه ابوبکر و عمر، است. خلفای نخستین در استنباط احکام شرعی، روش‌هایی مانند قیاس، استحسان و مصالح مرسله را به کار می‌بردند که در برخی موارد با نصوص قطعی قرآن و سنت پیامبر (ص) تعارض داشت. در مقابل، امام علی (ع) بر لزوم پیروی از متون وحیانی و پرهیز از اجتهاد شخصی که ممکن است به تغییر احکام الهی منجر شود، تأکید می‌کرد. این اختلاف روش، مبنای شکل‌گیری فقه شیعه شد، درحالی‌که تأکید خلفا بر قیاس، زمینه‌ساز مکاتب فقهی اهل سنت گردید. این پژوهش، با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با استفاده از منابع معتبر تاریخی و فقهی، روند تحول اجتهاد در دوران خلفای نخستین و واکنش امام علی (ع) به این اجتهادات را بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اختلاف در روش‌شناسی استنباط، تأثیر عمیقی بر تحول فقه اسلامی و شکل‌گیری مکاتب مختلف داشته است. درحالی‌که مکاتب اهل سنت به‌تدریج قیاس و اجتهاد شخصی را پذیرفتند، فقه شیعه مسیر متفاوتی را با تکیه بر نصوص قرآنی، سنت نبوی و روایات اهل‌بیت (ع) دنبال کرد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نقدهای امام علی (ع) بر اجتهاد خلفا نه‌تنها در بنیان‌گذاری فقه شیعه نقش داشته، بلکه در تحولات سیاسی و اجتماعی اسلام نیز تأثیرگذار بوده است. این مطالعه بر لزوم بازنگری در روش‌های استنباط فقهی و التزام به اصول اصیل دینی برای پاسخ‌گویی به چالش‌های معاصر تأکید دارد.

تقریب و همزیستی مسالمت‌آمیز میان مسیحیان و مسلمانان، به‌عنوان یکی از دغدغه‌های تاریخی و دینی، همواره مورد تأکید آموزه‌های دینی و تلاش‌های عالمان مذهبی بوده است. امام موسی صدر، به‌عنوان یکی از چهره‌های برجسته در حوزۀ تقریب بین‌الادیانی، به‌ویژه در تعامل میان مسلمانان و مسیحیان، با تکیه بر مبانی عمیق اسلامی و چارچوب‌های دینی، الگویی موفق در این زمینه ارائه کرده است. از دیدگاه وی، تقریب ادیان نه‌تنها مستلزم تلاش‌های علمی و عملی گسترده است، بلکه باید بر پایۀ درک صحیح از مبانی دینی و احترام به خطوط قرمز هر دو دین استوار باشد. این مقاله با روش تحلیلی-توصیفی، به بررسی شش الگوی تقریبی امام موسی صدر می‌پردازد: «نگاه غیرتبعیض‌آمیز به مسلمانان و مسیحیان، تأکید بر وحدت به‌عنوان اصل بنیادین، بسترسازی برای کاهش نظام فرقه‌ای، ایجاد ارتباط سازنده با مسیحیان، هوشمندی در گفتمان‌سازی، و تسهیل گفتگو و نشست‌های مشترک». یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که رویکردهای او می‌تواند به‌عنوان الگوی کارآمدی برای تقویت همزیستی مسالمت‌آمیز و ترویج گفتگوی بین‌الادیانی به کار گرفته شود.

سابقه تفکر جبرگرایی در میان عرب به دوره پیش از اسلام بر می گردن. این تفکر در حصر پیامبر(ص) و دوره خلفای راشدین وجود داشت و بخصوص در عصر خلفا به صورت جدی مطرح بوده است. تفکر جبرگرایی در دوره اموی به دلیل سیاسی مورد توجه امویان واقع شد و آنتن از این تفکر برای مشروعیت بخشیدن به خلافتشان بهره برده و ان را گسترش دادند تا اینکه به صورت یک فرقه مذهبی درآمد. فرقه جبریه تاثیرات متفاوتی در دوره اموی داشت. این فرقه از یک سو سیب مشروعیت بخشیدن به خلافت اموی در میان برخی گروه های جامعه شد و از سوی دیگر در زمینه سازی برای گسترش مخالفت با امویان و ترویج فساد در جامعه نقش مهمی داشت در این تحقیق ضمن بررسی علل پیدایش فرقه جبریه در اسلام و بررسی فعالیت های انان در دوره اموی، به بررسی تاثیرات تاثیرات تفکر جبرگرایی در دوره اموی پرداخت شده است. درسش احساسی این مقاله آن است که فرقه جبریهچه تاثیراتی در دوره اموی داشت؟ رهبافت این مقاله انکه، ترویج تفکر جبرگرایی در جامعه اسلامی از یک سو با مشروعیت بخشیدن به خلافت اموی و ایجاد انفعال سیاسی و اجتماعی در میان مسلمانان، سبز تثبیت حکومت اموی شد و از سوی دیگر در پیدایش فرقه های عقل گرا مانند قدریه و معتزله و مخالفت با امویان نقش اساسی داشت و مینه ساز ترویج فساد در جامعه شد

مقالۀ حاضر به‌دنبال تبیین جامعه‌شناختی زمینه‌ها و بسترهای پیدایش بهائیت در ایرانِ عصر قاجار است. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که چه عواملی، اعم از داخلی و خارجی، در شکل‌گیری این جریان مؤثر بوده‌اند. همچنین این پرسش مطرح می‌شود که آیا بهائیت صرفاً محصول دخالت‌های استعمار خارجی بود یا برآمده از شرایط اجتماعی داخلی ایران. نوع پرسش پژوهش از سنخ «چرایی» و هدف آن «تبیین» است؛ یعنی شناسایی عوامل و زمینه‌های مؤثر در پیدایش بهائیت. بدین‌منظور پژوهش حاضر از نظریۀ تحول انقلابی چالمرز جانسون بهره می‌برد. روش بررسی موضوع، مطالعۀ موردی تاریخی است که در آن برای گردآوری اطلاعات از روش اسنادی و برای تحلیل داده‌ها از روش تطبیق الگو بهره گرفته شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که جریان بابیت و بهائیت با طرح اندیشه‌های برابری‌خواهانه و عرضۀ روایتی تازه از مذهب شیعه -که در پیوند با اندیشه‌های تصوف ایرانی و حکمت یونانی شکل گرفته بود- زمینه‌ساز تضادهای ارزشی در جامعۀ ایران شدند. همچنین، با قرار گرفتن ایران در زمرۀ کشورهای پیرامونی نظام جهانی، بستر برای نفوذ و حمایت دولت‌های روسیه و بریتانیا از بابیت و بهائیت فراهم آمد؛ حمایتی که با هدف تعمیق شکاف‌های ارزشی و اجتماعی در جامعه ایرانی دنبال می‌شد. این شرایط، در کنار نابسامانی‌های اجتماعی، سرانجام به شورش ایدئولوژیک بابیت و بهائیت در ایران قرن نوزدهم انجامید.‌

با تحولات در فضای فکری جامعه و ایجاد مسائل و شبهات جدید، نیازمند روشهای جدیدی برای مواجهه با آن هستیم. برای این کار، نیازمند نوآوری هستیم. نکته‌ای که باید توجه کنیم این است که باید قبل از نوآوری ، به بررسی آثار اندیشمندان آن علم بپردازیم تا هم دچار دوباره‌کاری نشویم، چون امکان دارد قبلا اندیشمندی آن روش را به کار برده باشد و هم با ایجاد امکانی برای نقد و بررسی روشهای آن اندیشمندان، مستحکم تر و سریع تر بتوانیم در مسیر نوآوری قدم برداریم. هدف این مقاله بازخوانی پیشگفتار و بخش اول کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران برای استخراج روش شناسی نحوه ی پاسخ دادن به شبهه توسط استاد مطهری است تا روش این اندیشمند در پاسخ به شبهات درعلم کلام مورد استفاده قرار گیرد. روش این تحقیق از نوع توصیفی- تحلیلی است. استاد مطهری در این کتاب، برای پاسخ به شبهه، درمرحله ی نخست به تبیین مسئله. و مرحله ی دوم به پاسخ مسئله می پردازد که هر مرحله دارای چندین گام است. استاد مطهری در پاسخ به شبهه، تبیین مسئله را مهم می داند و به همین دلیل به بیان ابعاد مختلف مسئله می پردازد تا مخاطب را به تأمل وا دارد و در همان مرحله ی تبیین مسئله، مخاطب بخشی از جواب خود را دریافت کند. در بخش پاسخ مسئله، نخست با منطق مخاطب وارد بحث می شود و مخاطب را گام به گام به شکل منطقی پیش می برد و در آخر منطق مخاطب را به منطق عقلی متعالی(اصالت حقیقت) تبدیل می کند.

در مقالۀ حاضر، ماهیت و شخصیت «عیسی» -یکی از برجسته‌ترین چهره‌ها در آموزه‌های مانوی و بنیان‌گذار چارچوب نظری مانویت- تجزیه و تحلیل شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که چهره‌های متنوعی از عیسی در متون مختلف شرقی و غربیِ مانوی ارائه شده است، ازجمله: «عیسای رنج‌کش، مصلوب، نفس زنده»، «عیسای درخشان»، و «عیسی مسیح، عیسای تاریخی». این جلوه‌ها همگی نمودها و ابعادی از شخصیتی واحد هستند که هر کدام به شیوه‌ای خاص بیان شده‌اند. از نظر مانی، عیسی مسیح از هیچ مادری زاده نشد؛ بلکه رنج این عیسای مصلوب و زجرکش، همان رنج نورِ اسیر در جهان مادی است که با عیسی مسیح تجسم یافته است. او همان ایزد عیسای درخشان است که بارها از ملکوت فرود آمد تا برای انبیا وحی آورد و در پایان جهان بر مسند قضاوت داور همگان بنشیند. این مقاله نشان می‌دهد که جلوه‌های «عیسای داماد» و «عیسای جوان» و «عیسای ماه» بدون آنکه در الهیات مانوی به‌طور مشخص تعریف یا معیّن شده باشند، فقط در تفسیرهای محققان پدید آمده‌اند.