جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر به بررسی انتقادی ممیّزات سحر و معجزه از دیدگاه متکلّمان می‌پردازد. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی و منابع کتابخانه‌ای، نشان داده می‌شود که معیارهای سنّتی مطرح‌‌شده از سوی متکلّمان برای تشخیص معجزه ناکافی هستند. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که حتّی اگر معجزه و سحر در مقام ثبوت تفاوت ماهوی داشته‌ باشند، امّا در مقام اثبات و از منظر معرفت‌شناختی، راهی قطعی برای تمایز میان آن‌ها وجود ندارد. در این راستا، مقاله، قاعده «قبح اضلال» را به‌‌عنوان مبنایی عقلانی برای اعتماد به ادّعای نبوّت معرّفی می‌کند. بر اساس این نظریّه، اگر مدّعی نبوّت دروغگو باشد، حکمت الهی اقتضا می‌کند که خداوند مانع از گمراهی مردم شود. این مفهوم می‌تواند به‌‌عنوان تضمینی الهی برای باور به انبیا مورد استناد قرار گیرد؛ هر چند نیازمند بسط بیشتر در حوزه معرفت دینی است. پژوهش حاضر از یک‌سو، نقدی بر دیدگاه‌های سنّتی در تمایز سحر و معجزه محسوب می‌شود و از سوی دیگر، راهکاری معرفتی برای حلّ این معضل ارائه می‌دهد.

این پژوهش درصدد است با بازنگری در فروع دین اسلام، فهرستی جدید مشتمل بر مهمترین اصول اخلاقی دین اسلام را ارائه کند. فهرست رایج از فروع دین اسلام که توسط علمای شیعه متأخر تعیین شده است، فهرستی غالباً عبادی است که اصول اخلاقی در آن جایی ندارند؛ این درحالی است ‌که بسیاری از اصول اخلاقی به شهادت آیات قرآنی و روایات، تکالیفی واجب و ضروری هستند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه‌ی معناشناسی اصطلاح «فروع دین» و بازخوانی تطور تاریخی آن در آثار کلامی و فقهی امامیه، استدلال می‌کند که اصول اخلاقی همچون عدالت، صداقت و برّ (نیکوکاری) به دلیل وجوب و ماهیت تکلیف‌آورشان در کنار فروع عبادی در زمره‌ی «اصول عملی دین اسلام» هستند. تحلیل مبانی قرآنی و رواییِ الزام اخلاقی و بررسی پیامدهای مفهومی این تلقی نشان می‌دهد که گنجاندن اخلاق در منظومه‌ی فروع دین، نه‌تنها پیوند میان عبادت و اخلاق را بازسازی می‌کند، بلکه ساختار شریعت را از الگوی صرفاً عبادی به الگوی عبادی-اخلاقی فراتر برده و تصویر جامع‌تری از عمل دینی ارائه می‌کند. هدف پژوهش، گشودن امکان نظری برای تدوین فهرستی تلفیقی از احکام عبادی و اصول اخلاقی است که بتواند الگوی سنجیده‌تری از «اصول عملی بنیادین» در اسلام به دست دهد.

امام شناسی از مهمترین مسائل مُبتلابه جامعه شیعه است و عملکرد آنان گفتمان‌های مختلفی را شکل داده است. این مقاله درصدد بررسی و نقد روایات مربوط به ولایت عهدی و شهادت امام رضا (ع) در کتب عمومی تاریخی اسلامیست و نتایج نشان می دهد که مؤلفان این کتب، به دلیل تعصبات مذهبی و منافع سیاسی حاکمان، روایات مربوط به ولایت‌عهدی امام رضا (ع) را به‌طور گزینشی انتخاب نموده و بسیاری از مسائل کلیدی عمداً نادیده گرفته‌ شده است و این کتب به جای ارائه واقعیت‌های تاریخی، حاوی مطالبیست که با واقعیت‌ها مغایرت دارد و ماحصل تاریخ‌نویسی غرض‌آلود و بی‌پایه‌ برخی از نویسندگان مغرض است. این مقاله با روش کتابخانه‌ای و رویکرد توصیفی-تحلیلی به نقد این روایات پرداخته تا به روشن شدن حقایق تاریخی و تبیین نقش واقعی امام رضا (ع) در تاریخ اسلام بیانجامد و در نهایت، راهی برای کسب معرفت و بصیرت واقعی از زندگی ائمه (ع) فراهم گردد.

تمدن‌سازی یکی از مسائل محوری اندیشۀ اسلامی معاصر است که در گفتمان انقلاب اسلامی با عنوان «تمدن نوین اسلامی» برجسته شده است. این مفهوم، تمدن را صرفاً در پیشرفت‌های مادی و فناورانه خلاصه نمی‌کند، بلکه آن را نظامی مبتنی بر جهان‌بینی توحیدی، ارزش‌های اخلاقی و عدالت اجتماعی می‌داند. در این میان، باور به مهدویت به‌عنوان یکی از ارکان اساسی تفکر شیعی، نقش مهمی در جهت‌دهی به این نگاه تمدنی ایفا می‌کند. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با استفاده از منابع اسلامی و بیانات رهبران فکری انقلاب اسلامی، به تبیین مفهوم مهدویت و بررسی نقش آن در شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اندیشۀ مهدوی، با تأکید بر انتظار آگاهانه و مسئولیت‌محور، زمینه‌ساز کنشگری اجتماعی و تلاش مستمر برای تحقق عدالت اجتماعی است. عدالت، در آموزه‌های مهدوی، نه‌تنها هدف نهایی ظهور منجی الهی، بلکه شرط بنیادین تحقق مدنیت و شکل‌گیری تمدن اصیل اسلامی به شمار می‌آید. بر اساس نتایج تحقیق، گفتمان انقلاب اسلامی با ارائۀ قرائتی پویا از انتظار، تلاش کرده است باور به مهدویت را به نیرویی فعال در مسیر عدالت‌خواهی و تمدن‌سازی تبدیل کند. از این رو، مهدویت می‌تواند به‌عنوان پشتوانه‌ای فکری و انگیزشی، نقش مؤثری در شکل‌گیری و پیشبرد تمدن نوین اسلامی ایفا نماید.

فضای گفتمانی حاکم بر آیات طلاق در قرآن، به‌ویژه مخاطب عبارت« فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ » در آیه232 سوره بقره حاکی از نوع مخاطب‌شناسی است؛ عده‌ای از قرآن‌پژوهان و مفسران قرآن، مخاطب را همسرانِ زنانِ مطلقه، گروهی دیگر، اولیای زنانِ مطلقه و برخی از آنان خطاب را همگانی می‌دانند. نوشتار حاضر با روش توصیفی- تحلیلی با توجه به گفتمان آیه منظور، مخاطب را نه‌تنها همسرانِ زنانِ مطلقه، اولیای آنان و عموم جامعه می‌داند، بلکه ضمن ارائه تفسیری فرهنگی و اجتماعی؛ هدف اصلی گفتمان مذکور را زدودن فرهنگ و تفکر جاهلی نسبت به جایگاه زن و تبیین مراتب احیای کرامت و منزلت اجتماعی زنان در جامعه دانسته است. به‌عبارت دیگر خطاب در این گفتمان؛ امری هشداری و وجوبی نسبت به ایجاد شرایطی است در خصوص حق انتخاب و تعیین سرنوشت زنان در ارتباط با پیوند زوجین در زندگی مشترک؛ که این امر باید به وسیله همسران و اولیای زنان به‌طور خاص حاصل گردد و نیز از طرف حکمرانی فرهنگی و اجتماعی، قانون‌گذار باید با وضع قوانین، ضوابط و برنامه‌های راهبردی، آگاهی‌بخشی و تبیین ابعاد زندگی مشترک، زمینه ایجاد فضایی آکنده از آرامش روحی و فکری را برای زوجین، در جهت تحکیم بنیان خانواده و شکل‌گیری جامعه‌ای متعالی فراهم سازد.

خودسازی و نقش آن در فرآیند نجات، یکی از مضامین بنیادین و مشترک در سنت‌های دینی و فلسفی است که در دو متن نهج‌البلاغه و دمه‌پده، به‌گونه‌ای متمایز اما هم‌راستا به آن توجه شده است. پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی، به واکاوی مفهوم «خودسازی» در این دو منبع می‌پردازد و می‌کوشد با تمرکز بر تداخل‌ها و تمایزهای مفهومی، فهمی ژرف‌تر از نحوه مواجهه این دو دیدگاه دینی با «خود» در مسیر نجات ارائه دهد‌. دَمَه‌پَده (Dhammapada)، یکی از متون کهن بودایی است که به زبان پالی نگاشته شده و مجموعه‌ای از سروده‌های منسوب به بودا را در قالب اشعار کوتاه گرد آورده است‌. این اثر بر خویشتن‌کاوی در مسیر نجات تأکید دارد‌. در مقابل، نهج‌البلاغه مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به امام علی(ع) است که ضمن پرداختن به مسائل معنوی، اخلاقی و اجتماعی، توجهی عمیق به موضوع خودسازی، تقوا، و آمادگی برای معاد دارد‌. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر دو متن، «خودسازی» را کانونی در فرآیند نجات تلقی می‌کنند، اما نوع نگاه در این دو متفاوت است‌. در دمه‌پده، نجات امری درونی، فردی و تدریجی است که از طریق رهایی از وابستگی‌ها و تسلط بر خود حاصل می‌شود؛ در حالی‌که در نهج‌البلاغه، خودسازی در سایه اتصال به خداوند با مفاهیمی همچون آخرت و تقوا پیوند می‌یابد‌. این پژوهش، با برجسته ساختن نسبت‌ها و افتراق‌های مفهومی میان دو متن، بستری برای فهم تطبیقی از مفهوم نجات در دو دیدگاه اسلامی و بودایی فراهم می‌آورد و بر اهمیت بازخوانی تطبیقی ادیان تأکید می‌ورزد‌ تازه های تحقیق مطالعهٔ ابیات دمه‌پده و گزاره‌های نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که در هر دو متن، «خود» جایگاهی محوری در فرآیند رشد و کمال یافته است‌. هرچند این دو اثر در بسترهای فکری و دینی کاملاً متفاوتی شکل گرفته‌اند، اشتراک در تأکید بر مسئولیت فردی و نقش خود در نیل به نجات، وجهی مشترک میان آن‌ها ایجاد کرده است‌. در دمه‌پده، رهرو فراخوانده می‌شود تا از رهگذر پرورش خود، نجات را بجوید، در حالی که در نهج‌البلاغه، خطاب به انسان، بر لزوم مراقبت از خویشتن و آمادگی برای لقای الهی تأکید شده است‌. در هر دو متن، اصلاح خویشتن مقدّم بر اصلاح دیگران دانسته شده و نجات نهایی، امری وابسته به کوشش شخصی قلمداد شده است‌. با این حال، تفاوت در نگرش به «نجات» و مبانی متافیزیکی آن، دو مسیر متفاوت را رقم زده است: دمه‌پده تصویری غیرالهی، غیرآخرت‌محور و کاملاً درون‌زاد از نجات ارائه می‌دهد، در حالی‌که نجات در نهج‌البلاغه، پیوندی ناگسستنی با خدا، آخرت و تقوا دارد‌. در دمه‌پده، خودسازی بر پایه‌ی شناخت رنج و زوال‌پذیری حیات سامان می‌یابد، در حالی که در نهج‌البلاغه، سیر نفس به سوی کمال، پیوندی ناگسستنی با ایمان به خدا، امید به آخرت، و پیروی از هدایت الهی دارد‌. غایت نهایی در دمه‌پده خاموشی رنج در نیروانه و در نهج‌البلاغه لقای الهی و زندگی جاودان در آخرت است‌. در دمه‌پده، راه نجات بر شناخت و عمل مبتنی است، اما برخلاف نهج‌البلاغه، عنصر انگیزشی در مرتبه پایین‌تری قرار دارد‌. در حقیقت، انگیزش در اینجا نه از طریق وعده پاداش یا ترس از عقوبت، بلکه در نتیجه تأمل در رنج‌های زندگی و پذیرش طبیعت آن حاصل می‌شود‌. انسان بودایی، با پذیرش چهار حقیقت گفته شده و پیروی دقیق از راه هشتگانه، به تدریج به آگاهی و اشراف کامل دست می‌یابد که پیش‌شرط ورود به نیروانه است‌. متن دمه‌پده بر این نکته تأکید دارد که رهایی از رنج، نه یک اتفاق دفعی یا بیرونی، بلکه نتیجه سلوک تدریجی و نظام‌مند است که نیازمند خودآگاهی مستمر، پاکی درونی و مراقبت عملی در رفتار و زیست روزمره است‌. در منظومه معنایی نهج‌البلاغه، خودسازی نه صرفاً امری فردی، بلکه فرآیندی آمیخته با ایمان به خدا، باور به آخرت و تقوا تلقی شده است‌. خودشناسی مقدمه‌ای بر خداشناسی دانسته شده و دنیا به عنوان میدانی زودگذر و فریبنده معرفی می‌شود که انسان باید از دلبستگی به آن بپرهیزد و خود را برای سفر آخرت آماده سازد‌. از این رو، «نفس» در نهج‌البلاغه، هم مسئول اصلاح خویشتن است و هم مأمور حرکت در مسیر عبودیت الهی و هر گونه غفلت از این وظیفه مایه خسران ابدی است‌. مطالعه تطبیقی نهج‌البلاغه و دمه‌پده درباره «خودسازی» نشان می‌دهد که هرچند این دو متن در بافت‌های دینی و فرهنگی متفاوتی شکل گرفته‌اند، اما در تأکید بر مسئولیت فردی، ضرورت مراقبت از خویش، و تقدم خودسازی بر اصلاح دیگران، همسویی‌های معناداری دارند‌. هر دو متن رهرو را به سوی پرورش درونی و غلبه بر دلبستگی‌های دنیوی فرامی‌خوانند و نجات را امری وابسته به کوشش شخصی می‌دانند‌. بنابراین با وجود تفاوت‌ها، هر دو متن در تأکید بر لزوم سلوک درونی، خودسازی و غلبه بر وابستگی‌های دنیوی مشترک‌اند و همین نقاط اشتراک، زمینه‌ گفت‌وگو و تأمل تطبیقی میان آن‌ها را فراهم می‌کند‌. مکتب بودا انسان محور است و نهج‌البلاغه مبتنی بر مکتبی وحیانی است‌. از این‌رو، افق نجات در دمه‌پده به مرزهای ظرفیت معنوی انسان محدود می‌شود، اما در نهج‌البلاغه، نجات به ساحت بی‌نهایت خداوند و جهان آخرت پیوند می‌خورد‌. این تطبیق نشان می‌دهد که مفاهیم مشترک انسانی مانند خودآگاهی، خودسازی و آرمان نجات، می‌توانند در نظام‌های معنوی مختلف، با تفاوت در تفسیرهای هستی‌شناختی و غایت‌شناختی همراه شوند و هر یک مسیر ویژه‌ای برای رهروان خود ترسیم کنند‌.

«تحریم حلال» از نگاه بسیاری از فقها، گناهی کبیره و نقطه مقابل روایت نبوی «حلال محمد حلالٌ إلی یوم القیامة» است. ادلّه نقلی متعدّد نیز بر حرمت تکلیفی و بطلان وضعی این عمل دلالت دارند. با وجود این، در قرآن کریم و روایات تفسیری، این عمل به برخی معصومان نسبت داده شده است. حضرت اسراییل (یعقوب) در آیه 93 آل‌عمران، پیامبر اکرمJ در آیه اول سوره تحریم و بنا بر روایات شأن نزول آیه 87 مائده، امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز از جمله کسانی بودند که برخی حلال‌ها را بر خود حرام کردند. این تعارض بدوی میان نهی شدید از تحریم حلال و انتساب آن به معصومان، مسئله اصلی پژوهش حاضر است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی، ضمن گردآوری آرای مفسران و فقیهان، چهار توجیه اصلی را بررسی و نقد کرده است: 1- تحریم به معنای نذر و سوگند؛ 2- تحریم به معنای امتناع عملی؛ 3- حمل نهی قرآنی بر شفقت نه عتاب و 4- مأذون بودن معصومان. نقدها نشان می‌دهد که این توجیهات با اشکالاتی چون خلاف ظاهر بودن، ناسازگاری با روایات، یا فقدان مستند کافی مواجه‌اند. یافته پژوهش حاکی از آن است که تفاوت اساسی میان تحریم معصومان و تحریم کافران و مشرکان، در عنصر «افترا بر خدا» نهفته است. در تمامی آیات مربوط به مشرکان، عتاب الهی با اتهام افتراء همراه است؛ در حالی که در آیات مربوط به معصومان و مؤمنان، هیچ‌گاه سخن از افترا به میان نیامده است. بنابراین تحریم منسوب به معصومان از سنخ «تحریم عرفی» بوده است، نه «تحریم تشریعی» که ویژه مشرکان و همراه با افتراء بر خدا می‌باشد. این نظریّه ضمن حل تعارض یادشده، با ظاهر آیات و مبانی کلامی شیعه در باب عصمت سازگار است.

زمان نزول «فاتحة الکتاب» از موضوعات به شدت اختلافی در میان روایات و گزارش‌های تاریخی قرآن است. مکی، مدنی، هم مکی و هم مدنی، و نیمی مکی ـ نیمی مدنی بودنِ این سوره از دیدگاه‌های ارائه شده در این‌باره است. با این حال بیشتر گزارش‌های موجود و روایات به‌جا مانده از صحابه و تابعان، این سوره را مدنی دانسته و تنها در یک روایت منسوب به امام علی(ع) به مکی بودن آن اشاره شده است. با این حال مفسران بیشتر با تمسک به دلایلی مانند: تطبیق عبارتِ «سبعاً من المثانی» بر سوره حمد، روایتِ «لاصلاة إلا بفاتحة الکتاب» و نیز برخی تحریرهای مربوط به روایات آغاز نزول وحی، فاتحة الکتاب را مکی و جزو نخستین سوره‌های نازل شده دانسته‌اند. در حالی که نخستین روایات درباره مکی بودن این سوره با عبارت «نَزَلَت فاتِحَةُ الکِتابِ بِمَکَة» در اوایل قرن پنجم و در تفسیر ثعلبی آمده است. همچنین اعتبار قرائن مکی بودن این سوره به دلیل برخی اشکالات با تردید جدی مواجه است. این پژوهش با بررسی سندی و متنی روایات این باب به مدنی بودن سوره «فاتحة الکتاب» باورمند شده است. اعتبار سندی روایات ناظر بر مدنی بودن سوره «فاتحة الکتاب» و ضعفِ دلایل باورمندان به مکی بودن آن، از جمله قرائن تقویت کننده دیدگاه برگزیده است.

در عصر صفوی هنرهای مختلفی در جامعه ایران گسترش یافت و هنر موسیقی نیز با وجود آن‌که در برهه‌ای از این حکومت مورد بی‌مهری قرار گرفت، در بسیاری از آیین‌های مختلف درباری و مردمی ایران عصر صفوی به اشکال گوناگون نقشی روشن داشت. این آیین‌ها شامل برخی مراسم حکومتی همچون استقبال و بدرقه، تاج‌گذاری و خلعت دادن، جشن شاطر، فتح شهرها، تولد نوزادان، جشن‌های مردمی همچون عروسی و عزاداری و آیین‌های مذهبی مانند تعزیه و سوگواری ائمه در میان شیعیان و موسیقی آیینی در میان ادیان دیگر همچون مسیحیان بود. نگارنده این پژوهش بر آن است تا با استفاده از منابع کتابخانه‌ای از آن عصر به روش توصیفی- تحلیلی جایگاه موسیقی آیینی و انواع آن در ایران عصر صفوی را بررسی کرده و به این سوال پاسخ دهد که هنر موسیقی چه جایگاه، چه کاربرد و چه انواعی در آیین‌های مختلف ایران آن عصر داشته و چگونه اجرا می‌شده است؟