جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مری دیلی در آثار خود، فلسفه و الهیاتی نو، پدید می‌آورد که بر پایۀ تجربۀ خاص زنان از ایمان به خدا استوار است. او می‌کوشد جنسیت‌زدگیِ نهفته در مفاهیم، الگوها و زبان مسیحیت را آشکار سازد و آن را عامل سرکوب، نادیده‌انگاری تجربۀ زنان و مانعی در راه کمال انسانی آنان معرفی کند. دیلی در پی آگاهی‌بخشی و تحققِ «هست‌شدن» زنان است؛ با این‌حال، شماری از اندیشمندان با دیدهٔ تردید بدان نگریسته‌اند و با طرح پرسش‌هایی دربارۀ چگونگی و فرایند این آگاهی، این دغدغه را پیش نهاده‌اند که آیا اشتراک‌گذاری چنین آگاهی‌ای میان زنان، توان برانگیختن تحولی ژرف در آنان و جامعه را خواهد داشت یا نه. این مقاله با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و با بررسی دیدگاه‌های او در سه اثرِ کلیسا و جنس دوم، فراسوی خدای پدر، و زن-بوم‌شناسی، به این نتیجه دست می‌یابد که دیدگاه‌هایی که وی به‌عنوان «قانون کلی» عرضه کرده است، قابلیت تعمیم نداشته و افزون بر وجود دوگانگی در برخی آرا، بسیاری از متألهان فمینیست نیز آن‌ها را مورد انتقاد قرار داده و به چالش کشیده‌اند.

یکی از عناصر بنیادین، اثرگذار و مورد اجماع در شکل‌گیری آرمان‌شهر، حضور شاه ‌آرمانی یا حاکمِ حکیم است. در دین زرتشتی، شاه ‌آرمانی و نظام شاهی، جایگاهی قدسی و الهی دارند. در آیین کنفوسیوس، شاه آرمانی با پرورش فضیلت‌های اخلاقی و حکمت، پیوندی ناگسستنی برقرار می‌کند. این مقاله با هدف بررسی بایسته‌ها و صفات شاه آرمانی در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس، با رویکردی تحلیلی-نظری و به روش کتابخانه‌ای-توصیفی نگاشته شده است. مسئلۀ اصلی پژوهش، بررسی و مقایسهٔ بایسته‌ها و صفات شاه آرمانی و نقش او در جامعه و در شکل‌گیری آرمان‌شهر، با تأکید بر حکومت حاکم حکیم در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس است. بر پایهٔ یافته‌های پژوهش؛ تربیت، خرد، عدالت، عمل به فضایل اخلاقی و گسترش آن در جامعه، و نیز انجام مناسک توسط شاه ‌آرمانی، از وجوه اشتراک به ‌شمار می‌رود؛ در مقابل، فرّه ایزدی، اصالتِ نژاد و موروثی بودن پادشاهی، از وجوه افتراق به ‌حساب می‌آید. پرسش اصلی این است که بایسته‌ها و صفات شاه ‌آرمانی در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس کدام است. همچنین این پرسش مطرح است که وجوه افتراق و اشتراک صفات و بایسته‌های شاه‌ آرمانی در این دو سنت دینی و فلسفی چیست.

احکام خویشتن‌داری از لذت جنسی نادرست یکی از قواعد اخلاقی و فقهی مهم آیین بودا و خاص غیررهروان یا توده عوام بودایی است. زیرا هرگونه لذت جنسی برای رهروان نادرست است. از آن جهت که تجرّد، شرط پیروی از راه بوداست؛ تجرّد صرف ازدواج‌نکردن نیست، بلکه به معنای پرهیز از هرگونه لذت‌ جنسی است. خویشتن‌داری از «لذت جنسی نادرست» که در آغاز صرفاً به ممنوعیت آمیزش با «زنان ممنوعه» تعریف شده بود، به تدریج به ممنوعیت نزدیک شدن به مجاری نادرست، مکان نادست، زمان نادرست و شریک نادرست و مانند این‌ها گسترش یافت. این جستار به وارسی عوامل چرخش «لذت جنسی نادرست» از یک قاعده ساده بازدارنده به انبوهی از قواعد پیچیده و محدودکننده‌تر می‌پردازد. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی بدنبال پاسخ به پرسش چرایی سخت شدن احکام مربوط به لذت جنسی نادرست غیررهروان؟ نشان خواهد داد دلیل سخت شدن احکام مربوط به غیررهروان این بود که رهروان بودایی در وضع قواعد برای غیررهروان از همان احکام مربوط به خود استفاده کردند تنها به این دلیل که در آغاز بودا برای غیررهروان قواعد خاص و جداگانه تعیین نکرده بود.

خواجه‌نصیرالدین‌ طوسی، ازجمله‌ی بزرگ‌ترین اندیشمندان؛ و اخلاق ناصری، مشهورترین رساله در حکمت عملی اسلامی است که در سنت فلسفی مشایی شناخته می‌شود. برخی پژوهندگان، راه‌یابی عرفان به مبحث کمال و استکمال انسان در این کتاب را مطرح نموده‌اند. این نوشتار، فراتر از این، به‌دنبال پاسخ بدین سؤال است که آیا/چرا اخلاق ناصری، اخلاق عرفانی است و محتوای عرفانی آن چگونه قابل معرفی و تبیین است. این مسئله‌ی تصدیقی (دربرابر تصوری) از نوع استدلال و توجیه (دربرابر تعلیل و تبیین) -که در زمره‌ی هل بسیط، لِم اثبات و هل مرکب از مطالب شش‌گانه قرار می‌گیرد- با روش اسنادی و توصیفی-تحلیلی بررسی شده است. نوشتار حاضر، برپایه‌ی چارچوب‌ مفهومی عرفان و اخلاق و به‌ویژه اخلاق عرفانی، به پرسش درباره‌ی عرفانی‌بودن اخلاق ناصری، پاسخ مثبت داده و محتوای عرفانی کتاب را در مبادی (علم‌النفس)، مقاصد (فضایل اخلاقی) و برخی مسائل (اخلاق و تدبیر منزل و سیاست مدن) آن معرفی و تبیین نموده است.

ملل و نحل‌نویسی، به‌عنوان شاخه‌ای از تاریخ‌نگاری مذهبی در قرون اسلامی، بازتاب‌دهندۀ تقابل‌های ایدئولوژیک آن دوره است. در این میان، فرقهٔ مزدکیه به‌سبب آموزه‌های اجتماعی جنجال‌برانگیز خود، همواره در کانون توجه این منابع قرار داشته‌اند. این پژوهش با طرح این پرسش اصلی آغاز می‌شود که نگرش ملل و نحل‌نویسان تا پایان سدهٔ هفتم هجری نسبت به مزدکیه چگونه بوده و چه عواملی در شکل‌گیری آن مؤثر بوده است. از نظر ماهیت، تحقیق حاضر تاریخی-تحلیلی و از نظر شیوۀ گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای است. پژوهش با مطالعۀ انتقادی نُه متن کلیدی فرقه‌شناسی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نگرش به مزدکیه در این متون ثابت و یکسان نبوده، بلکه متأثر از بستر سیاسی-مذهبی دوران هر مؤلف شکل گرفته است. مهم‌ترین دستاورد این تحقیق، کشف الگوی گفتمانی مشترک در نسبت دادن اتهام ثنویت، اباحی‌گری و تناسخ به مزدکیه است؛ اتهاماتی که هدفی جز طرد دگراندیشان و تضعیف رقبای مذهبی نداشته‌اند. این پژوهش همچنین به تمایز روشن میان «مزدک تاریخی» و «مزدکِ برساختۀ متون فرقه‌شناسی» دست یافته و نشان می‌دهد که روایت این متون بیش از آنکه بازتاب واقعیت باشد، بازتاب‌دهندۀ رقابت‌های گفتمانی حاکم بر جهان اسلام است.

یکی از راه­های بهره­مندی از قرآن در حلّ چالش­های اخلاقی، استفاده از روش تفسیر استنطاقی به معنای عرضه داشتن چالش به قرآن و استخراج پاسخ از آن بر اساس ضوابط تفسیری است. از این­رو، مقاله حاضر، تلاش دارد تا با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی ماهیت بحران اخلاقی معاصر و علل آن و نیز راهکارهای مقابله با آن از منظر آیات و روایات با استناد به دیدگاه استاد مطهری پردازد. روی­گردانی از یاد خدا، ظلم، هدفمند نبودن در زندگی و پوچ­گرایی، هواپرستی و گناه، از مهمترین علل بحران­ساز در ساحت اخلاق مأخوذ از دیدگاه استاد مطهری است. راهکارهای مقابله با این بحران با تأکید دیدگاه استاد مطهری عبارت است از تشخیص بحران، بازگشت به فطرت، تهذیب نفس، ایمان، الگوپذیری.گاه این عوامل یا راهکارهای مرتبط با اخلاق، با التفات به ابعاد سه­گانه انسان­شناختی مبتنی بر بینش، گرایش، کنش، در زمره یک یا دو تا از این ابعاد یا جزو همه آنها محسوب می­شوند.

بحث دربارۀ «ماهیّت»، «خاستگاه»، «کارکرد»، «علت وجودی»، «لطایف باطنی» و «مشخصه‌های خاصِ» کالبد جسمانی را می‌توان ذیل عنوانِ «فلسفۀ بدن» طرح و واکاوی کرد. در فرهنگ‌های باستانی، انتساب معنای دینی به بدن و اهتمام به هویت و ساحت‌های آن، به‌منزلۀ راهبردی نسبتاً عینی برای تأمین شرایط ضروری سعادت غایی (لذّت پایدار)، بیش از همه در دین رازآلود مصر باستان (۳۱۰۰ ق.م-۳۰۰ ق.م) نمایان است. این پژوهش بر محور پرسش‌های زیر سامان یافته است: 1. بر پایۀ چه شواهدی می‌توان از برخورداری بدن از معنای قدسی نزد مصریان باستان سخن گفت؟ 2. میان اندیشۀ خلود (سعادت غایی) و سلامت بدن چه نسبتی برقرار است؟ 3. از دیدگاه دینی مصر باستان، سازۀ انسان از نظر ساختاری چه ماهیتی دارد؟ بر پایۀ این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی انجام گرفته، روشن می‌شود که از منظر انسان‌شناسیِ اسطوره‌ایِ مصر باستان، بدن انسان افزون بر خاستگاه مینوی، از نظر ساختاری همچون مجموعه‌ای بسیار منظم، موجودیتی مرکب، متحد و همگن دارد؛ به‌گونه‌ای که «کا» (قوۀ تفکر)، «با» (نیروی حیات)، «خاط» (جسم)، «آخ» (خود دگرگون‌شده) و «اِیب/هاتی» (قلب) اجزای اصلی آن به ‌شمار می‌آیند. با این‌همه، بقای جاودانۀ انسان مطلقاً در گرو آن است که «خاط» (بدن جسمانی) سلامت و کمال فیزیکی خویش را حفظ کند؛ و همین امر فلسفۀ اصلی رواج صنعت مومیایی در مصر باستان محسوب می‌شود.

یکی از مسایل مهم در حوزه فلسفه اخلاق تعیین خاستگاه گزراه های اخلاقی است. در حالی که برخی اخلاق را یک امر اعتباری و تابع نیاز افراد میدانند، کسانی نیز تلاش کرده اند که از واقعیت عینی به عنوان خاستگاه گزاره های اخلاقی یاد کنند. در این مقال که به شیوه تحلیلی توصیفی نگاشته شده است ابتدا تلاش می کنیم دیدگاه سم هریس را راجع به خاستگاه اخلاق تبیین و سپس آ نرا با تکیه بر مبانی فلسفه اخلاق اسلامی مورد نقادی قرار دهیم. بر پایه این نوشتار، سم هریس به عنوان یک واقعگرای اخلاقی تلاش می کند به اثبات برساند که اخلاق یک امر اعتباری نیست؛ بلکه مبتنی بر واقعیتهای عینی موجود در خارج است و از همین رو، می تواند موضوع مناقشه علمی قرار گیرد. او برای اثبات دیدگاه خود دلایل متعددی را مطرح می کند که بر پایه مهم ترین آنها اخلاق مساوی با بیشینه سازی رفاه است و از آنجا که بیشینه سازی رفاه به عنوان وضعیت ذهنی یک امر عینی است، بنابراین، اخلاق یک امر عینی است و می تواند موضوع مطالعه علم قرار گیرد. این دیدگاه برغم داشتن برخی محاسی مانند واقع گرا بودن ، معایبی نیز به همراه دارد.

در این مقاله، تلاش شده است با تمرکز بر نظریه‌ تکاملی هنر از منظر موهان متهن (Mohan Matthen)، فیلسوف معاصر کانادایی هندی‌تبار، به بررسی نحوه‌‌ پدیدارشدن تجربه‌ زیباشناختی با عنوان یک ظرفیت ادراکی-زیستی و نسبت آن با نگره «لذت بی‌غرض زیباشناختی» کانت، پرداخته شود. متهن بر این باور است که هنر، به ‌جای آنکه صرفاً امری فرهنگی یا قراردادی باشد، ریشه در فرایندهای ادراکی و شناختی دارد که طی تاریخ تکامل انسان، شکل گرفته‌اند. در سوی دیگر، امانوئل کانت با معرفی مفهوم «لذت بی‌غرض» در نقد قوه حکم و تبیین گام‌های چهارگانه کمیت، کیفیت، نسبت و جهت، زیباشناسی را از دل تجربه‌ ذهنی و فاقد منفعت بیرونی تفسیر می‌کند. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی، در پی آن است تا نشان دهد چگونه دیدگاه متهن می‌تواند بنیانی زیستی ـ شناختی برای نظریه‌ لذت بی‌غرض کانت فراهم آورد. یافته‌ها نشان می‌دهند این دو رویکرد، با وجود خاستگاه‌های متفاوت، در سطحی عمیق‌تر، می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.

سلیمان یکی از حکیمان و پادشاهان آرمانی یهود و یکی از پیامبران بزرگ در قرآن به شمار می رود. از نگاه متون عبری، سلیمان یکی از مقتدرترین و حکیم ترین پادشاه آرمانی منصوب از سوی خداوند بوده است. در طول حدود چهل سال حکومت (961 تا 922ق.م.) در قلمرو فرمانروایی وی آرامش و سلامت بی نظیری حاکم بود. از این رو، لقب وی ازیدیدیا (محبوب خدا) به شلومو یا سلیمان(پر از سلامتی) تغییر یافت. حتی حیوانات و نباتات نیز از این تنعم و عنایت سلیمان بهره مند بوده اند. این جستار، عمدتاً با استناد به چند کتاب عهد قدیم و کتاب های قانونی ثانی، به تصویر سیمای سلیمان در نگاه یهودیان، با نگاهی به دیدگاه قرآن کریم می پردازد. در مواردی، گزارش عهد قدیم درباره اوصاف و کارکرد سلیمان، با متون اسلامی سازگار نیست، برخی از مغایرت ها در این مقاله نشان داده شده است.