جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش با هدف ارائه‌ی مدلی عملی برای همزیستی مسالمت‌آمیز میان پیروان مذاهب اسلامی، با تکیه بر اصول تفکر استراتژیک طراحی شده است. اهمیت این موضوع ناشی از نقش تقریب مذاهب در انسجام جوامع اسلامی و دستیابی به وحدت و تمدن نوین اسلامی است. در جهان معاصر، اختلافات مذهبی از جدی‌ترین چالش‌هایی است که امت اسلامی با آن مواجه است؛ چالشی که علاوه بر تضعیف اتحاد مسلمانان، زمینه‌ی بهره‌برداری نیروهای خارجی را نیز فراهم کرده است. از یک قرن پیش، تلاش‌های متعددی برای تقریب مذاهب انجام شده که عمدتاً در قالب فعالیت‌های نظری، گفت‌وگوهای بین‌مذهبی و نشست‌های علمی بوده‌اند. با این حال، این تلاش‌ها به دلیل نبود راهکارهای عملی و نظام‌مند، تأثیر چشمگیری بر کاهش تعارضات مذهبی و ارتقای همزیستی نداشته‌اند. همچنان خلأ یک مدل جامع و کاربردی که بتواند به حل این معضلات بپردازد، احساس می‌شود. تفکر استراتژیک به‌عنوان رویکردی میان‌رشته‌ای، با تمرکز بر تحلیل شرایط پیچیده و شناسایی فرصت‌ها و تهدیدها، امکان طراحی راهکارهای بلندمدت و عملیاتی را برای تقویت تعاملات و کاهش تعارضات مذهبی فراهم می‌کند. این رویکرد با تأکید بر اهداف مشترک و شناسایی منافع جمعی، می‌تواند به ایجاد تعامل پایدار میان ذی‌نفعان مختلف در جوامع چندمذهبی کمک کند. در همین راستا، این پژوهش از یک مدل ترکیبی SWOT-PESTEL بهره می‌گیرد که به تحلیل هم‌زمان عوامل داخلی و خارجی مؤثر بر همزیستی مسالمت‌آمیز می‌پردازد. مدل SWOT بر شناسایی ظرفیت‌ها و چالش‌های درونی جوامع اسلامی تمرکز دارد. این مدل با برجسته کردن نقاط قوتی همچون اشتراکات عقیدتی، تجربیات تاریخی مثبت و آموزه‌های اسلامی که زمینه‌ساز تعامل و همگرایی است، به تقویت همبستگی میان پیروان مذاهب کمک می‌کند. در مقابل، نقاط ضعف شامل تعصبات، سوءبرداشت‌ها و عدم آگاهی کافی از آموزه‌های دیگر مذاهب است که می‌تواند به تشدید اختلافات دامن بزند. همچنین، این مدل فرصت‌هایی مانند توسعه گفت‌وگوهای بین‌مذهبی و گسترش فناوری‌های ارتباطی را شناسایی کرده و در عین حال، تهدیدهایی نظیر افراط‌گرایی و نفرت‌پراکنی را مورد توجه قرار می‌دهد. مدل PESTEL نیز به بررسی عوامل کلان و محیطی تأثیرگذار بر همزیستی مذهبی می‌پردازد. این مدل ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فناوری، محیطی و قانونی را تحلیل می‌کند. در بُعد سیاسی، به نقش سیاست‌های دولت‌ها در ترویج یا تضعیف تعاملات مذهبی توجه دارد. در بُعد اقتصادی، بر اهمیت عدالت اقتصادی و توزیع عادلانه منابع برای کاهش تنش‌ها تأکید می‌کند. بُعد اجتماعی به فرهنگ عمومی و میزان پذیرش تنوع مذهبی در جوامع می‌پردازد. بُعد فناوری نیز به بهره‌گیری از رسانه‌ها و ابزارهای ارتباطی در ترویج تعاملات اشاره دارد. علاوه بر این، بُعد محیطی به چالش‌های مشترک محیطی به‌عنوان فرصتی برای همکاری بیشتر توجه دارد و بُعد قانونی نیز به تأثیر قوانین و مقررات در تسهیل روابط مذهبی می‌پردازد. این مدل با ارائه‌ی چشم‌اندازی جامع از عوامل بیرونی، زمینه‌ساز طراحی راهکارهایی برای تقویت همزیستی و کاهش تعارضات در جوامع چندمذهبی است.

طبق حکم عقل و تجربه بشری همگرایی در هر گروه اجتماعی قدرت و تعالی آن را در پی دارد و واگرایی موجب تضعیف و انحطاط آن می‌شود. با این وجود، همگرایی در میان مسلمانان به خاطر عوامل گوناگونی با چالش‌ها و موانع زیادی روبرو بوده است. در گروه‌ها و جریان‌های مذهبی عوامل متفاوتی می‌تواند موجب تشدید واگرایی در جهان شود. یکی از جریان‌هایی که با اتهام واگرایی روبرو بوده است، جریان‌ حدیث‌گرای غیرعالمانه و افراطی در جهان اسلام است که در این مسیر می‌تواند مورد تحلیل و ارزیابی قرار گیرد. از صدر اسلام در میان عامه‌ی مسلمانان و اهل‌سنت جریانی با عنوان «اصحاب حدیث» یا «اهل‌حدیث» پدیدار شد که منازعه‌های مذهبی زیادی را در اسلام رقم زد. این جریان با نگاهی افراطی به مرجعیت احادیث و ظاهرگرایی در برداشت‌های دینی، خود را طایفه ظاهره و منصوره و فرقه ناجیه دانسته و سایر مسلمانان را به عنوان فرق باطله یا بدعت‌گذار معرفی می‌‌نمود. جریان سلفیت در قرن‌های متأخر اسلامی نیز مبانی فکری اهل‌حدیث را دنبال می‌کند و به دنبال احیا و گسترش اندیشه‌های اهل‌حدیث است و طبق تفکر سلفیت، اسلام حقیقی قرائت اصحاب الحدیث از دین است. بر پایه این مبنا سلفیت، تمامی مذاهب اسلامی را با عنوان بدعت‌گذار یا کافر از اندیشه اسلامی طرد می‌کند و با ایجاد انحصارگرایی در تفکر اسلامی، ابعاد واگرایی مذهبی را تشدید می‌کند. از جهتی دیگر رویکرد متعصبانه و جَدَلی این جریان‌ نسبت به مذهب شیعه موجب شده تا برخی از سلفیون احادیث را نادیده بگیرند و برخلاف رویکرد حدیث‌گرایی بعضی از مشترکات اسلامی همچون فضائل اهل‌بیت(ع) را کمرنگ کرده یا مورد انکار قرار دهد،‌ آن‌گونه که اعتراض بعضی از علمای سلفی را نیز برانگیخته است. این موضوع به ضمیمه مواضع تکفیری بعضی از سلفیون همچون سلفیه نجدی(وهابیت) نسبت مناسک مشروع دینی همچون توسل و طلب شفاعت از اولیای الهی و زیارت قبور آنها، ابعاد واگرایی مذهبی آنها را نسبت به سایر مسلمانان دوچندان کرده است. در میان شیعیان نیز بعضی از اخباریون رویکردی یک‌سویه به روایات اهل‌بیت(ع) داشته‌اند. با نگاه به نظرات اخباریون این فرضیه مطرح است که نگاه انحصاری اخباریان در منابع دینی به روایات اهل‌بیت(ع) و تسامح‌شان در اسناد روایات، می‌تواند عاملی برای تشدید تفکرات واگرایانه در آنها باشد. همچنان‌که نگاه انتقادی اخباریان در تخطئه اصولیون درباره برداشت‌های علمی از اهل‌سنت، در این مسیر نیازمند تحلیل و بررسی است. از جهت تاریخی دوره قدرت و تسلط اخباریان بر جامعه علمی شیعه مواضع واگرایانه در شیعه تشدید شده و آثاری متعددی در این زمینه نگاشته شده است. با توجه به مقدمه‌ای که گذشت و با توجه به گستره واگرایی مذهبی در میان جریان‌های اهل‌حدیث و سلفیت در اهل‌سنت و اخباریان در شیعه، تأثیر و نقش اندیشه‌ها و نظرات مذهبی این جریان‌ها بر واگرایی مذهبی مسلمانان یکی از موضوعات مهم پژوهشی است. بر این اساس، در پژوهش کنونی با مراجعه به مکتوبات اصحاب حدیث و سلفیت در میان اهل‌سنت و اخباریان در شیعه، مبانی آنها مورد مطالعه قرار گرفته و تأثیراتی که این مبانی بر مهمترین مؤلفه‌های واگرایی دینی دارند، مورد پژوهش و تحلیل قرار می‌گیرند. در این میان ملاک‌هایی وجود دارند که تکیه بر آنها مبانی و نظرات اخباریان مورد سنجش قرار می‌گیرند و تأثیرات آنها بر واگرایی مذهبی ارزیابی می‌شوند. در تحقیق حاضر با توجه این مؤلفه‌ها به تبیین و استخراج اندیشه‌های حدیث‌گرایی افراطی در شیعه و اهل‌سنت که ممکن است منجر به واگرایی بشوند، می‌پردازیم و سپس تأثیرات این تفکرات را در تفکر عمومی مسلمانان و همچنین جریان‌های فکری که به آنها نزدیک شده‌اند، بررسی می‌کنیم.

عقیده نبوّت و امامت از اصول اساسی باورهای اسلامی به شمار می‌آید؛ زیرا این دو اصل ارتباطی مستقیم با هدایت انسان و برپایی نظام حقّ الهی در زمین دارند. نبوّت، اصل پیوند میان آسمان و زمین را شکل می‌دهد و امامت ادامه همان هدایت پس از ختم رسالت‌هاست؛ امری که موجب تداوم دین و حفظ تعالیم آن می‌شود. از همین‌رو، ضرورت دارد این دو اصل در پرتو اندیشه قرآنی به‌صورت تحلیلی و مقایسه‌ای مورد مطالعه قرار گیرد. با وجود آنکه پژوهش‌های کلامی درباره این دو اصل فراوان است، مطالعات قرآنیِ مقایسه‌ای میان اهل‌سنّت و شیعه همچنان محدود مانده است؛ به‌ویژه در زمینه تحلیل متون تفسیریِ برجسته‌ای که روش هر یک از دو گروه را در فهم آیات نبوّت و امامت بازتاب می‌دهد. نیاز به پژوهشی که تفسیر تحلیلی را با نقد مقارن درهم آمیزد، از آن جهت مطرح می‌شود که چنین رویکردی تفاوت‌های روش‌شناختی در استخراج مفاهیم اعتقادی از قرآن کریم را آشکار می‌سازد. در این راستا، مسئله اصلی پژوهش آن است که مطالعات تفسیریِ مقایسه‌ای تاکنون نتوانسته‌اند بنیان‌های روش‌شناختی و اعتقادیِ مورد اتکای اهل‌سنّت و شیعه را در فهم آیات نبوّت و امامت بر اساس اندیشه قرآنی به‌درستی بیان کنند. از این‌رو پرسش اساسی چنین طرح می‌شود: تفسیر روح‌المعانی و تفسیر الأمثل چگونه به دو عقیده نبوّت و امامت پرداخته‌اند؟ و نقاط توافق و اختلاف روش‌شناختی و اعتقادی میان آن دو در بهره‌گیری از متن قرآن برای ساختن تصویر اعتقادی اسلامی چیست؟ بر این پایه، پژوهش حاضر با عنوان «عقیده نبوّت و امامت در اندیشه قرآنی: مطالعه تطبیقی در تفسیر روح‌المعانی آلوسی و تفسیر الأمثل ناصر مکارم شیرازی» درصدد پر کردن این خلأ علمی است؛ از رهگذر تحلیل مقایسه‌ای میان مفسّری از اهل‌سنّت، یعنی آلوسی، که از نمایندگان برجسته گرایش سلفی در قرن سیزدهم هجری به شمار می‌رود، و مفسّری از شیعه، یعنی ناصر مکارم شیرازی، که در تفسیر الأمثل رویکردی عقلانی و اجتماعی عرضه کرده است. بنابراین، این پژوهش می‌کوشد ویژگی‌های اندیشه قرآنی درباره نبوّت و امامت را نزد این دو مفسّر تبیین کند و نیز نقاط اشتراک و افتراق اعتقادی و تفسیری میان آن‌ها را روشن سازد؛ تا در نهایت بتواند به تقویت فهم مشترک از متن قرآن در چارچوبی علمی و بی‌طرفانه کمک کند. همچنین باید توجه داشت که دامنه این پژوهش به پیامبران اولوالعزم محدود شده است؛ به سبب محدودیت حجم تحقیق و نیز عدم امکان بررسی همه پیامبران به‌صورت فراگیر. افزون بر این، پیامبران اولوالعزم صاحبان شریعت بوده‌اند و مطالعه آنان ارتباط بیشتری با تحلیل عقیده نبوّت از نگاه قرآنی در چارچوب مقایسه‌ای دارد.

جهان دچار جنگ ها و خشونتهای پراکنده است. در عصر انفجار اطالعات و ارتباطات و دهکده جهانی، مایه تعجب و جای پرسش است که به جای کین و نفرین و ستیز و آویز، چرا گفتگو در آفاق جهان طنین انداز نیست؟ هانس کونگ یکی از متفکران و الهیدانان کاتولیک است که به صلح جهان از رهگذر صلح ادیان اندیشیده است. صلح ملت ها بدون صلح ادیان آنها ممکن نیست. صلح ادیان بدون گفتگو و تفاهم ممکن نیست و گفتگو بدون اخالق جهانی پا نمی گیرد. بنابراین، صلح جهانی و بقای بشر به اخالق جهانی گره خورده است. در این زمینه، تنها اخالق نیست که می تواند پایه و پایگاهی برای گفتگوهای ادیان قرار گیرد. عالوه بر اخالق، اصولی مشترک در خود ادیان وجود دارد که می تواند مبنای گفتگوی ادیان واقع شود. پرسش از مؤلفه های گفتگوی ادیان درواقع جستجوی اصولی در خود دین را پی می جوید. این جستار طبق روش تحلیلی و توصیفی انجام شده است. اصول یافته شده شامل دو دسته کلیاند: اصول فکری مشترک و اصول عملی مشترک. مهم- ترین اصول فکری مشترک در ادیان جهان عبارتند از: اصل آغاز )خدا(، اصل انجام )معاد(، مسأله جهان )آفرینش(، مسأله پیشوایان دینی )نبوت(، فرشتگان )موجودات روحانی عالم(، متون مقدس. اصول عملی عبارتند از: یکی اینکه شرایع شامل سه بخش می شوند: احکام و قوانین، آیین ها و مناسک، و دعاها و نیایش ها. و دیگری اخالق جهانی. اخالق جهانی وسیع ترین بنیاد برای گفتگوی ادیان است که حتی شامل غیردینداران هم می شود و آنان را به مشارکت در ساختن صلح و آینده نوین فرامی خواند. گفتگوی ادیان امر بی سابقه نیست. تمدن اسالم در گذشته تجربههایی از این سنخ داشته است، مانند ابوریحان و محمد داراشکوه، که به گفتگوی اسالم و هند نظر داشته و اقدام کرده اند. گفتگوی ادیان برای مشارکت در تحقق صلح جهانی و بقای نوع بشر ضروری است. ادیان به لحاظ اصول فکری و اخالقی خود ظرفیت مناسب برای آن را دارد. بازنگری و برخی اصالحات الزم است که این ظرفیتها کامل فعلیت و گسترش پیدا کنند.

قرآن کریم هدف از بعثت انبیای الهی را اقامه قسط بیان نموده است؛ قسطی که برای مردم و به دست مردم محقق خواهد شد (سوره حدید آیه 25). برای تحقق این هدف، وجود ارتباط بین مردم با انبیاء الهی (پیشوایان) و ارتباط و همبستگی و هم جبهگی بین مردم، همچنین وجود مرزبندی با دشمنان، ضروری به نظر می‌رسد. از این ارتباط سه‌گانه در اندیشه سیاسی امام خامنه‌ای (مدظله العالی) به ولایت و انواع آن، تعبیر شده است. ایشان در مجموعه سخنرانی‌های خود که در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» به چاپ رسیده است؛ به ضرورت و اهمیت ولایت پرداخته و با تاکید بر اینکه ولایت، چیزی جدا از نبوت نیست، آن را در امتداد بحث نبوت و با ابتنا بر آیات اولیه سوره مبارکه ممتحنه، انواع ولایت را «ارتباط بین مومنان با ولی»، «ارتباط بین مومنان با یکدیگر» و «سلب پیوند بین مومنان با جبهه دشمنان (کفار، معاندین و مخالفین)»، تبیین نموده‌اند (حسینی‌ خامنه‌ای‌، 1400، ص‌439). بنابراین ارتباط عمیق و دائمی با ولی، ارتباط و پیوستگی و همبستگی بین مومنان و نفی ولایت طاغوت، سه نوع از ولایت هستند که به اعتقاد ایشان، برقراری این سه ولایت در بین مومنان، جامعه اسلامی را ایجاد می‌نماید (حسینی خامنه‌ای ،1400، ص 412-409). مفهوم ولایت، از جمله مفاهیم محرک، سازنده و نگهدارنده تفکر شیعه بوده است و می توان مدعی شد رمز ماندگاری شیعه در طول تاریخ تشیع، همین مفهوم است. در اندیشه امام خامنه‌ای (مدظله العالی) ولایت مفهومی جذاب، کاربردی و فوق العاده ای دارد: «ولایت، معنای عجیبی است. اصل معنای ولایت، عبارت از نزدیک بودن دو چیز با یکدیگر است. فرض بفرمایید وقتی‌که دو ریسمان، محکم به هم تابیده می‌شوند و جدا کردن آنها از یکدیگر، به آسانی ممکن نیست، آن را در عربی ولایت می‌گویند. ولایت، یعنی اتّصال و ارتباط و قرب دو چیز به صورت مماس و مستحکم با یکدیگر. همه‌ معانی‌ای که برای ولایت در لغت ذکر شده است معنای محبّت، معنای قیومیت و بقیه‌ معانی، که هفت، هشت معنا در زبان عربی هست از این جهت است که در هرکدام از اینها، به نوعی این قرب و نزدیکی بین دو طرف ولایت وجود دارد.» (بیانات در جمع کارگزارهای نظام، 06/02/1376). همچنین در قرآن کریم دو عامل مهم نصرت فردی و اجتماعی به ترتیب الله و مردم هستند؛ در اندیشه سیاسی امام خامنه‌ای، مومنین مصداق بسیج هستند: «قرآن کریم میفرماید: «هوالذی أیّدک بنصره و بالمؤمنین(آیه 62 سوره انفال)»؛ ای پیامبر! خدای متعال تو را، هم به وسیله نصرت خودش و هم از طریق مؤمنین، مؤیّد قرار داد و کمک کرد. این خیل عظیم مؤمنینی که در این جا مورد اشاره آیه قرآن قرار گرفته‌اند، عبارت دیگری است از آن چه که امروز به نام «بسیج» در جامعه ما وجود دارد» (بیانات در دیدار جمعی از بسیجیان، 08/09/1374). از سویی دیگر با نگاهی عمیق به سیر تاریخی پس از بعثت رسول خاتم حضرت محمد( صلی الله علیه و آله وسلم) ، علل موفقیت یا شکست جبهه حق را می‌توان وجود یا عدم وجود همین سه نوع ولایت در سیر و سیره اولیاء و اوصیای الهی (علیهم السلام) و پس از آن در دوران غیبت ردیابی و اثبات کرد. پیروزی انقلاب اسلامی در ایران را می‌توان نمونه‌ای دیگر از تجلی حضور همین انواع ولایت در جهت تلاش برای تحقق هدف بعثت انبیاء الهی بر پایه همین سیر تاریخی و با استفاده از ظرفیت ولایتِ امام معصوم یا نایب ایشان، برشمرد؛ به طوری که اساسی ترین هدف جمهوری اسلامی ایران و انقلاب اسلامی را می‌توان در مقدمه سازی برای ظهور و بروز انواع ولایت در جامعه دانست؛ در این میان یکی از کسانی که در سپهر نظر و عرصه عمل تقید کامل و جامعی به مسئله ولایت داشته، شهید حاج قاسم سلیمانی بوده‌اند ایشان در بیانات و بویژه در وصیت نامه سیاسی و اجتماعی خود در رابطه با ولایت اشارات دقیقی دارند و ولایت را نسخه نجاتبخش امت اسلام می‌داند. در طول زندگی سیاسی و مبارزاتی سپهبد شهید حاج قاسم سلیمانی به عنوان مجاهدی برخاسته از تفکر انقلاب اسلامی و معتقد به ظرفیت‌های تمدن ساز مفهوم و مصداق ولایت به عنوان نسخه نجات‌بخش امت اسلام، مفهوم ولایت و انواع آن، توامان با مبارزات برای پیروزی انقلاب اسلامی، در دوران سرنوشت ساز دفاع مقدس، امنیت مرزهای جنوب شرق کشور، فرماندهی نیروی قدس و سامان‌دهیِ نهضت‌های آزادیبخش جهان اسلام و رفع فتنه داعش، متجلی گردیده است و رمز و راز موفقیت ایشان نیز در ظهور و بروز همین انواع ولایت بوده است به طوری که ایشان صاحب مکتب در اندیشه امام خامنه‌ای (مدظله العالی) شده اند. نوآوری این پژوهش نگاه ویژه و بررسی مفهوم ولایت در اندیشه امام خامنه‌ای (مدظله العالی) ، انواع ولایت و مراتب آن و تجلی آن در مکتب سلیمانی با بهره گیری از چهار دهه از زندگی شهید حاج قاسم سلیمانی برای تحقق اهداف انقلاب اسلامی است. بنابراین هدف و مسئله اصلی این پژوهش شناسایی و تبیین شاخص‌های انواع سه‌گانه ولایت در مکتب شهید سلیمانی با بهره‌گیری از مفهوم ولایت در اندیشه حضرت امام خامنه‌ای (مدظله العالی) ،برای پاسخ دادن به این پرسش است که : « مفهوم ولایت در اندیشه امام خامنه‌ای (مدظله العالی) چیست و تجلی آن در مکتب شهید سلیمانی چگونه بوده است؟»

یکی از موضوعات مشترک ادیان الهی، بحث پایان جهان و انسان و دوره پایانیِ تاریخ انسان است که از آن با اصطلاح آخر الزمان یاد می شود. در این پایان نامه منظور از آخر الزمان، دوران مربوط به آستانه ظهور منجی است. دو مسئله مهم در بحث آخرالزمان، مولفه ها و بایسته ها هستند. منظور از مولفه ها، ویژگی ها، توصیفات و شرایطی است که برای آخرالزمان بیان میشود. منظور از بایسته ها، وظایف و بایدها و نبایدهایی است که مومنان باید در آخرالزمان آنها را بدانند و رعایت کنند تا دین و ایمانشان حفظ شود و هدف از این پایان نامه بررسی مؤلفه ها و بایسته های آخر الزمان در نهج البلاغه و رساله های پولس و بررسی شباهت ها و تفاوت های انهاست. این پایان نامه با استفاده از منابع کتابخانه ای و با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد مقایسه ای انجام شده است. نتایج پژوهش نشان داد که مولفه های اخرالزمان در نهج البلاغه عبارتند از : دگرگون شدن مفاهیم اسلام، تحریف معانی قران و تفسیر به رای، تفرقه مردم، جا به جا شدن منکر ها و معروف ها، پنهان شدن حق و اشکار شدن باطل، عدم توجه به قران، گمراهی و انحراف مردم، پیروی از هوای نفس و مخالفت با دین خدا، فراوانی نسبت دروغ به خدا و پیامبر (ص)، انحراف مساجد و اهل ان از هدایت، جنگ، حکومت حاکم ظالم، بروز فتنه و ویژگی های ان و ظهور حضرت مهدی (عج). بایسته های اخر الزمان در نهج البلاغه عبارتند از : توبه و درخواست مغفرت الهی، مغرور نشدن به نعمت ها، تلاش برای مشمول رحمت خدا شدن، پناه بردن به خدا و تسلیم او ، پایبند بودن به سنت اسلام و پیامبر (ص) و عهد نبوت و قرار گرفتن در راه اسان اطاعت، تمسک به قران و پیروی از ان، امادگی برای ازموده شدن در شرایط اخر الزمان، کسب اگاهی از اهل علم، مومن بودن، پیروی از حق، مظلوم بودن در برابر خدا و پرهیز از ظلم و دشمنی، پیوند همیشگی با جماعت و ارکان اطاعت، ضرورت احتیاط در فتنه ها، دور بودن از فتنه و بدعت، عدم پیروی از شیطان و دوری از حرام و مال حرام. مولفه های اخر الزمان در رساله های پولس عبارتند از : رواج ویژگی های ناپسند اخلاقی، حوادث هولناک، شورش علیه خدا و ظهور دجال، سختی ها و رنج ها ، ظهور عیسی مسیح (ع). بایسته های اخر الزمان در رساله های پولس عبارتند از : محبت به خداوند و انجام دستورات او، عدم پیروی از هوای نفس ، اطاعت از دستورات خداوند، انتظار بازگشت عیسی (ع)، باور نکردن اخبار نادرست درباره بازگشت عیسی (ع)، حفظ ایمان، هم افزایی مومنان. در مقایسه و نتیجه ی این دو فصل چنین به دست می آید که نهج البلاغه و رساله های پولس در برخی مولفه ها مانند پیدایش دجال و در بعضی از بایسته ها مانند مومن بودن شباهت دارند؛ در دیگر مولفه ها مانند تحریف معانی قران و جا به جا شدن منکر ها و معروف ها در نهج البلاغه و مولفه ی رواج ویژگی های ناپسند اخلاقی در رساله های پولس و در بایسته هایی مانند کسب آگاهی از اهل علم و پیروی از حق در نهج البلاغه و بایسته ی باور نکردن اخبار نادرست در مورد بازگشت عیسی (ع) در رساله های پولس متفاوت هستند.

قرآن به تناسب مقتضیات و اتفاقاتی که در طول 23 سال نبوت پیامبر اسلام وجود آمده است. سوره یا آیاتی از آن نازل می‌گردیده است تا در مواقع و مناسبت‌های لازم مردمان آن عصر را از چاه تاریکی و گمراهی بیرون آورد و به مقام قرب الهی بالا بکشد. تفسیر بر پایه ترتیب نزول قرآن امکان تحول‌سازی فرهنگی جامعه را فراهم می‌کند چرا که با آگاهی از چینش درست آیات بر پایه ترتیب نزول می‌توان معنای جامع و کاملی به دست آورد. یکی از پربسامدترین و مهم‌ترین داستان‌های قرآن داستان حضرت موسی می‌باشد. در این نوشتار داستان حضرت موسی بر اساس ترتیب نزول بررسی خواهد شد تا با فضا و زمان نزول این داستان در قرآن رویکرد دقیقی داشته باشیم.