جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

با وجود جایگاه محوری صبر در متون اسلامی، ادبیات موجود فاقد چارچوبی منسجم برای تبیین نظام‌مند روابطِ مفاهیمِ مرتبط با این فضیلت است. پژوهش حاضر با هدف رفع این خلأ، به طراحی و اعتبارسنجی مدل‌مفهومی «صبر فضیلت‌مندانه» مبتنی بر آیات و روایات معتبر پرداخت. این مطالعه به روش آمیخته و از نوع طرح متوالی اکتشافی اجرا شد؛ در مرحله کیفی، با تحلیل محتوا و کدگذاری داده‌بنیادِ مستندات منتخب، مدل اولیه تدوین و در مرحله کمی، روایی محتوایی آن از طریق روش دلفی و شاخص CVI اعتبارسنجی گردید. یافته‌ها مدل سه‌بخشی «صبر فضیلت‌مندانه» را فرآیندی فعال و معرفت‌بنیان معرفی می‌کند که بر پیشایندهای «عقل»، «اعتقاد به معارف توحیدی» و «تسلیم و عبودیت» استوار است. این فرآیند پویای درون‌زا، با «التفات به معارف توحیدی» و «قصد راسخ الهی» آغاز، با «مدیریت هیجانات» و «شکیبایی» تداوم، در «استقامت» عملیاتی و با «انتظار گشایش» تکمیل می‌گردد. پیامد اصلی این فرآیند، «تعالی و رشد وجودی» است که به «گشایش دنیوی و پاداش اخروی» می‌انجامد. در نتیجه، صبر در اندیشه اسلامی نه فضیلتی منفعل، بلکه فرآیندی فعال و چندوجهی است که از ادراک عقلانی-توحیدی برخاسته و به تعالی وجودی و فلاح منتهی می‌شود.

سید مرتضی علم الهدی (355-436 ق) به عنوان یکی از برجسته‌ترین متکلمان شیعه، نظریه اخلاقی منسجم و جامعی ارائه داده که بر مبانی عقلی، حسن و قبح ذاتی، و آزادی اراده استوار است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر آثار کلامی ایشان، به بررسی ابعاد مختلف نظریه اخلاقی او می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیدمرتضی بر اساس دیدگاه جسم‌انگارانه خود درباره انسان، نظریه‌ای فضیلت‌گرا و وظیفه‌گرایانه ارائه می‌دهد که در آن عقل به عنوان مهم‌ترین منبع معرفت اخلاقی محسوب می‌شود. وی با تأکید بر امر بین‌الأمرین و آزادی اراده انسان، مسئولیت اخلاقی را مبتنی بر اختیار می‌داند و ارزش‌های اخلاقی را ذاتی و عینی تلقی می‌کند. درنتیجه نظریه اخلاقی سید مرتضی تأثیر عمیقی بر تکوین مکتب عقل‌گرایی اخلاقی در تشیع داشته و راه‌گشای بسیاری از مباحث اخلاقی متأخر بوده است. این نظریه با ترکیب متعادل عقل و نقل، چارچوب نظری محکمی برای تحلیل مسائل اخلاقی فراهم می‌کند.

عدالت توزیعی به معنای توزیع منابع، امکانات و خدمات به صورت عادلانه بین افراد یک جامعه است این مسئله، همراه با معیارهای اخلاقی توزیع که منجر به تحقق عدالت توزیعی می‌شود، در اسلام و در حوزه‌ی اقتصاد هنجاریِ نظام‌های اقتصادی مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر به روش توصیفی ـ تحلیلی صورت پذیرفته و به دنبال پاسخگویی به این پرسش است که معیارهای اخلاقی عدالت توزیعی مطرح شده از دیدگاه اسلام با معیارهای عدالت توزیعی در اقتصاد هنجاری چه نسبتی دارد؟ معیارهای اخلاقی عدالت توزیعی از نگاه اسلام عبارتند از تساوی در تقسیم براساس حقوق عام، توزیع متناسب با تلاش افراد، توزیع متناسب با نیاز، توزیع در جهت توازن اجتماعی این معیارها با آنچه در مکاتب مختلف اقتصاد هنجاری اعم از فایده گرایی، اختیارگرایی و مساوات خواهی، مطرح شده با هم تشابهاتی دارد. ولی معیارهای عدالت توزیعی در هیچ یک از مکاتب اقتصادی با آنچه در اسلام مطرح است تطابق کامل ندارد.

در مقالهٔ پیش‌ رو در برابر دیدگاهِ «خدا همچون کنشگری اخلاقی»، از دیدگاه «خداوند همچون کنشگری فرااخلاقی/فراعقلی» دفاع می‌شود. «فرااخلاقی/فراعقلانی» به این معنا نیست که خرد بشری، «اساساً» توان درک افعال الهی، گزاره‌های وحیانی و نصوص دینی را ندارد یا اینکه قواعد اخلاقی/عقلی بشری با آنها معارض است. بلکه به این معناست که نمی‌توان مدعی شد در چهارچوب‌های خِرد بشری، آنها «کاملاً و عیناً» درک شده‌اند یا اینکه حق داریم با معیارهی خِرد و اخلاق بشری آنها را بسنجیم و در مقام معارضه رد کنیم. ساختار مقاله چنین است: پس از بررسی چند نکتهٔ مقدماتی، استدلالی به نفع دیدگاه خداوند همچون کنشگری اخلاقی صورت‌بندی و نقد می‌شود؛ سپس با توضیح دیدگاه خداوند همچون کنشگری فرااخلاقی/فراعقلی، چهار استدلال با عناوین «رابطهٔ ربات هوشمندِ آگاه با انسان به‌مثابه سازندهٔ آن»، «برهان فرااستقراء بدبینانه»، «فرگشت داروینی و فرامین الهی» و «مزایای توضیحی بیشتر در قیاس با نظریه‌های رقیب» برای پشتیبانی از آن، صورت‌بندی و ارائه می‌شود. در پایان نیز چند اعتراض به رویکرد مورد نظر طرح و به آنها پاسخ داده می‌شود.

میهن‌دوستی در میان ملل مختلف مطرح و حتی توانسته بسیاری از عوامل اختلاف مانند قومیت‌ها را تحت‌شعاع قرار دهد. با توجه به دغدغه اخلاقی بودن یا نبودنش و نیز رویکردهای افراطی و تفریطی در این مسئله و عدم وضوح ابعاد میهن‌دوستی وگره خوردن با مفاهیمی مثل ناسیونالیسم،ملی‌گرایی یا قوم‌گرایی ممکن است لوازمی غیر اخلاقی داشته باشد. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به بررسی استدلال­های عقلی به نفع و علیه میهن‌دوستی با رویکرد اخلاق کاربردی پرداخته است. بدین معنا که اولاً ادله‌ عقلیِ مخالف میهن‌دوستی شامل غریزی دانستن آن، اصالت دادن به هویت انسانی، تمدنی و جهان‌وطنی است. ثانیاً ادله‌ عقلیِ موافق میهن‌دوستی عبارت‌اند از ارتقای سرمایه‌ی اجتماعی، ایجاد آرامش فردی و اجتماعی، تقویت همبستگی ملی، اقتدار و حاکمیت ملی، و تحقق اعتدال در فرد و جامعه. ثالثاً پذیرش ادله‌ عقلیِ موافق میهن‌دوستی، موجب رفع چالش‌های موجود و حل مسئله‌ فرار مغزها و مهاجرت استادان و دانشجویان خواهد شد و عدم پذیرش آن، جامعه را با چالش‌های گوناگون مواجه خواهد ساخت.

اثرگذاری معرفت اخلاقی در فرایند تفسیر که با عنوان «کارکرد تفسیری» از آن یاد شده است بدان معناست که معرفت اخلاقی، به عنوان قرینه تفسیری آیات و روایات نقش ایفا کند. عدم اختصاص سرفصلی مستقل به این بحث سبب کاستی، عدم انسجام و پراکنده‌نگاری‌هایی در این زمینه شده است. سؤال اساسی اینجاست که «آیا می‌توان با احصاء مواردِ کارکرد تفسیری در سنت شیعی، آنها را به صورتی مناط‌محور طبقه‌بندی نمود و آیا این کارکردها معتبرند؟». در نوشتار پیش‌رو با استقرای آثار فقهای شیعه و با رویکردی تحلیلی نشان داده می‌شود که می‌توان «کارکرد تفسیری» را در سه گروه کارکردهای «تبیینی»، «محدودکننده» و «توسعه‌بخش» طبقه‌بندی نمود. فقها همواره این کارکردها را درچارچوب قراردادهای مشترک زبانی به‌کار بسته‌اند؛ به همین سبب و بر اساس تفسیر صحیح از حجیت ظهورِ عرفی که اعتبار آن در گرو استناد به قراردادهای مشرک زبانی است، روشن می‌شود که این کارکردها معتبر، قابل استناد و حجت هستند.

اندیشه‌های افلاطون خاستگاه بسیاری از مسائلی است که امروزه به اشکال وصورت‌های گوناگون درعالم معاصر نیز شاهد طرح چندین باره آنها هستیم. در این میان دیدگاه‌های او دربارۀ عشق ـ که در رساله‌های مختلف باقیمانده از او طرح شده‌است ـ موضوعی است که از جنبه‌های مختلف و در نسبت با تاریخ تفکر و تمدن غربی مورد ارزیابی قرار گرفته است. کوشش افلاطون برای تحلیل عناصر غیرعقلانی حیات آدمی که در دوره او نیز در کانون توجه قرار داشته‌اند و تلاش برای قرار دادن آنها تحت نظام عقلانی‌ای که درصدد پی‌ریزی آن است، منجر به ارائه تفسیری متفاوت از عشق شده است. عشق در پروژۀ افلاطونی به‌عنوان یکی از مبانی و مبادی حرکت به سوی شناخت خیر حقیقی و عالم مُثُل معرفی می‌شود که هدف آن به دست آوردن زیبایی راستین است و در این مسیر عشق و فلسفه، فیلسوف و عاشق یکی هستند. در این نوشتار ابتدا کوشش شده است تا ضمن بررسی محاورۀ مهمانی، با تشریح نقش و اثرگذاری اندیشه‌های افلاطون در شکل‌گیری آموزه‌های مسیحی دربارۀ عشق، تفسیرها و ارزیابی‌های مفسران از این محاوره ارائه شود. سپس با بررسی روایت آریستوفانس از خلقت انسان، ابعاد و زوایای مختلف این روایت به ویژه در ارتباط با امکان دستیابی به وجوه مشترک میان فرهنگ‌های متفاوت براساس اسطوره‌ها و وصول به بینشی متفاوت از «دیگری» مورد بحث و تحلیل قرار گرفته است.

ملاصدرا در آثار گوناگونش، درباره مراتب بالای سعادت (که آن را سعادت برین می‌خوانیم) چنان سخن می‌گوید که شاید از آن چنین برداشت ‌شود که چنین سعادتی تنها به کسانی که قوه نظری را به کمال رسانده باشند اختصاص دارد. در این صورت، رسیدن به سعادت برین از دیدگاه او تنها ویژه کسانی است که اهل حکمت نظری باشند و در نتیجه، سایر مردم بهره‌ای از این مقام نخواهند داشت. سابقه این دیدگاه را می‌توان در خارج از جهان اسلام در دیدگاههای ارسطو و در عالم اسلام در دیدگاه متفکرانی چون فارابی، ابن سینا، سهروردی و غزالی نشان داد؛ زیرا از دیدگاه آنان نیز سعادت برین ویژه انسان‌های خاصی است که اهل نظرورزی‌اند و توده مردم از رسیدن به آن محروم‌اند. با این حال، این برداشت از سخنان ملاصدرا با اشکالاتی روبه‌روست. اگر بتوانیم انتساب این دو دیدگاه را به ملاصدرا ثابت کنیم، آن گاه موفق خواهیم شد نشان دهیم که چنین برداشتی از دیدگاه او درباره سعادت درست نیست: 1- کمال قوه نظری به معنای نظرورزی فلسفی نیست و در اصل شهود عارفانه است. 2- رسیدن به مرتبه شهود تنها از راه نظرورزی فلسفی تحقق نمی‌یابد. با این حال، در مرتبه بیان سلبی ملاصدرا درباره معیار سعادت، گاه سخنان او ملازم با محروم دانستن توده مردم از دستیابی به سعادت است و همین، راه نقد او را هموار می‌کند.

جهاد با نفس در اخلاق دینی به پیروی از عرفان و در قالب اخلاق عرفانی واژه پرکاربردی است. در بیشتر نوشته‌هایی که درباره اخلاق عرفانی نگاشته شده باب جدا و درازدامنی درباره این عنوان گشوده و پیرامون آن قلم‌فرسایی شده است. چنان که این واژه به حوزه روایات وارد گشته و فصل ممتازی را در ابواب اخلاق نقلی به خود اختصاص داده است. این پژوهش به هدف معرفی قطعات عملیات جهاد با نفس در قالب یک پیکر و با روش توصیفی تحلیلی انجام شده است. این نوشته تلاش دارد تا مجاهده با نفس ـ که بر اساس بعضی روایات با عنوان جهاد اکبر از آن یاد شده و از وزن و ارزشی بالاتر از جهاد اصغر و جنگ در میدان دشمن بیرونی برخوردار گشته است ـ را تشریح کرده و اجزای مهم این عملیات را مورد بررسی قرار دهد. این که هدف از این پیکار چیست و به چه نتایج و غنائمی می توان رسید. دشمن و طرف مبارزه کدام و چنین جنگی از چه اهمیت و جایگاهی برخوردار است. فرماندهی و نقشه پیکار از کجا مدیریت می شود و ابزار و سلاح آن چیست. آیا این جهاد دائمی است یا این که زمان موقتی را به خود اختصاص می دهد. نتیجه آن پرده گشایی از روابط میان جنبه های مختلف و کالبدشکافی ساختار و ارتباط ساختمانی آن ها با یکدیگر است تا به تبع علل، بافتار و پیامدهای این مبارزه روشن‌تر گردد.

پیشرفت شتابان فناوری هوش مصنوعی و نفوذ عمیق آن در لایه‌های مختلف زندگی اجتماعی، نظام‌های حقوقی جهان را با چالش‌های بی‌سابقه‌ای مواجه ساخته است. تصمیم‌گیری‌های خودکار، پردازش انبوه داده‌های شخصی و عملکرد مستقل سیستم‌های هوشمند، مرزهای متعارف مفاهیم حقوقی همچون مسئولیت، رضایت و جبران خسارت را به چالش کشیده است. در این میان، اصول و هنجارهای اخلاقی می‌توانند نقشی کلیدی در پیشگیری و مدیریت این چالش‌ها ایفا نمایند. مسئله اصلی پژوهش، چالش‌های حقوقی نوظهوری است که در اثر توسعه و کاربرد سیستم‌های هوش مصنوعی در حوزه‌های مختلف حیات اجتماعی پدیدار گشته و این پرسش را مطرح می‌سازد که چگونه اصول و ملاحظات اخلاقی می‌توانند به‌عنوان عامل پیشگیرانه یا تعدیل‌کننده، چالش‌های حقوقی هوش مصنوعی را کاهش دهند. در همین راستا، روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، اسناد حقوقی و رویه قضایی، سه چالش عمده حقوقی شامل نقض حریم خصوصی اطلاعاتی و حفاظت از داده‌ها، تعارض میان حقوق فردی و منافع جمعی، و تهدیدات امنیت سایبری در بسترهای هوشمند را مورد بررسی قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اتخاذ رویکردی تلفیقی متشکل از چهارچوب‌های تنظیم‌گری، سازوکارهای فنی و راهبردهای اخلاقی، می‌تواند کارآمدترین شیوه برای مواجهه با چالش‌های حقوقی یادشده باشد. نتیجه پژوهش آن است که فناوری هوش مصنوعی باید همواره هم‌سو با ارزش‌های بشری باشد و بنیان حقوق انسانی را مستحکم سازد.