جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

قلمرو دین در عرصه علوم از مسائل مهم و چالش‌انگیز در فلسفه دین است. با توجه ‌به اهمیت این مسئله در حل مسائلی مانند اسلامی‌سازی علوم انسانی و رابطۀ علم و دین ضرورت دارد به دنبال پاسخی متقن به آن باشیم. علامه طباطبایی از بزرگ‌ترین اندیشمندان مسلمان معاصر در مباحث دین‌پژوهی است که به طور پراکنده در آثارش به‌ویژه تفسیر المیزان به بحث قلمرو دین پرداخته است. برخی عبارات وی ظهور در دیدگاه حداکثری دارد و برخی عبارات بر باور وی به دیدگاه اعتدالی دلالت دارد. با تمرکز بر آثار ایشان و با روش توصیفی و تحلیلی در این مقاله در صددیم نظر نهایی وی در این زمینه را دریابیم. برخی عبارات ایشان در زمینۀ کارکرد دین در تأمین سعادت همه‌جانبه، جامعیت قرآن، جامعیت سنت و جامعیت شریعت اسلامی حاکی از باور علامه به دیدگاه حداکثری است؛ اما نگاه جامع به منظومه فکری علامه طباطبایی و شواهدی مانند تعاریف اعتدالی که وی از دین ارائه کرده و دیدگاه وی در زمینۀ اشتمال قرآن بر تعالیم هدایت‌بخش و تفاسیر اعتدالی وی از ادلۀ نقلی که ظهور اولیه در دیدگاه حداکثری دارد، به این نتیجه‌گیری رهنمون می‌شود که علامه طباطبایی قائل به دیدگاه اعتدالی است.

اصل بستار که بیان می‌کند تمام رخدادهای فیزیکی به طور کامل توسط علل فیزیکی پیشین تبیین‌پذیرند، یکی از مفاهیم بنیادین در فلسفه علم و فیزیک معاصر است. این اصل با تکیه بر قوانینی مانند بقای انرژی، چالشی جدی برای آموزه‌های الهیاتی ایجاد می‌کند که بر مداخله یا فعل الهی در جهان تأکید دارند. از دیدگاه تمامیت علّی فیزیک، جهان فیزیکی به عنوان یک نظام بسته عمل می‌کند و هر گونه تأثیر علّی غیرفیزیکی، مانند مداخله الهی، ظاهراً با این نظام بسته در تضاد است. با وجود این متفکران معاصر تلاش‌ کرده‌اند میان مفهوم فعل الهی و اصل تمامیت علّی فیزیکی جمع کنند. این مقاله با روشی توصیفی-تحلیلی به بررسی رابطه میان اصل تمامیت علّی فیزیکی و فعل الهی می‌پردازد و چالش‌ها و راه‌حل‌های گوناگونی را که برای آشتی این دو مفهوم ارائه شده است، تحلیل می‌کند. درنهایت راه حل مستفاد از حکمت اسلامی را برای این مسئله تشریح می‌نماید. این راه حل دقیقاً با هیچ یک از ایده‌های اصلی موجود در مباحث معاصر تطبیق ندارد و در قالب یک تصویر سه‌وجهی قابل صورت‌بندی است که در بخش چهارم مقاله تشریح شده است.

برای نگاشتن نقشۀ راه دربارۀ تولید علم اجتماعی اسلامی باید از زاویۀ دینی-حکمی به سیاست‌گذاری معرفتی نگریست و بر اساس اقتضاها و دلالت‌های این رهیافت، خطوط اصلی و منطق تولید را ترسیم کرد. یکی از سرچشمه‌های این نگاه، مرتضی مطهری است؛ از این رو در مقالۀ پیش رو به پاره‌های پراکندۀ اندیشۀ سیاستی-معرفتی وی رجوع شده و در قالب مطالعه کتابخانه‌ای با جهت‌گیری نظری-تحلیلی و با تکیه بر الگوی دوگانه‌های مفهومی یا دوتایی‌های سیاستی، یک پیش‌نویس مقدماتی برای چگونگی‌ها و مسیرهای تولید علم اجتماعی اسلامی، طرّاحی شده است. دوگانه‌های مفهومی ساخته‌وپرداخته‌شده در این مقاله که نتیجۀ تجویزی به شمار می‌آیند، عبارت‌اند از: «علم طبیعی/ علم اجتماعی»، «الهیّات اجتماعی/ علم اجتماعی اسلامی»، «بی‌طرفی علم اجتماعی تجدّدی/ ارزش‌باری علم اجتماعی تجدّدی»، «دفاع هویّتی از علم اجتماعی اسلامی/ دفاع معرفتی از علم اجتماعی اسلامی»، «ارزش‌گرایی علم اجتماعی اسلامی/ واقع‌گرایی علم اجتماعی اسلامی»، «تهذیب علم اجتماعی تجدّدی/ تأسیس علم اجتماعی اسلامی»، «اسلامی‌شدن علم/ اسلامی‌شدن عالم و عالَم»، «تولید ذهنیّت‌اندیش/ تولید تاریخیّت‌اندیش»، «تولید تدریجی/ تولید جهش‌وار» و «علم اجتماعی بومی/ علم اجتماعی جهانی». این دوتایی‌ها عمده‌ترین مناقشه‌ها و تضادها در زمینۀ منطق و سازوکار تولید علم اجتماعی اسلامی‌اند که در دهه‌های گذشته شکل گرفته‌اند و جریان‌های معرفتی را از یکدیگر جدا کرده‌اند. در این مقاله پاسخ‌ها و انتخاب‌های مطهری درباره این راه‌های رقیب بیان می‌شوند.

مسئله وضعیت اخلاقی فناوری یکی از مباحث بنیادین در فلسفه فناوری و اخلاق فناوری است که همواره محل مناقشه بوده است. مسئله کانونی در این حوزه این است که آیا فناوری‌ها ذاتاً حامل ارزش‌، به‌خصوص ارزش‌های اخلاقی، هستند یا به‌عنوان ابزارهایی خنثی عمل می‌کنند؟ در پاسخ به این پرسش، دو رویکرد متقابل وجود دارد: مدافعان ارزش‌باری فناوری (VLT) که بر این باورند که فناوری‌ها به‌طور درونی، یعنی در ساختار خود، واجد ارزش‌هایی مستقل از کاربرانشان هستند و این ارزش‌ها در طراحی، کاربرد و تأثیرات اجتماعی آن‌ها بروز می‌یابند. در مقابل، مدافعان ارزش-خنثایی فناوری (VNT) معتقدند که فناوری به‌خودی‌خود خنثی است و هیچ ارزش درونی ندارد؛ بلکه تنها نحوه استفاده از آن‌ توسط انسان‌هاست که به آن ارزش‌هایی، اخلاقاً، خوب یا بد می‌بخشد. این گروه معتقدند فناوری نباید از لحاظ اخلاقی مورد قضاوت قرار گیرد، مگر در بستر کاربست انسانی. در این مقاله مناقشه‌ای میان دو مقاله کلیدی در این حوزه مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته است: مقاله دیوید مورو با عنوان «ارزش‌های نهفته در فناوری‌ها» که از دیدگاه ارزش‌باری فناوری دفاع می‌کند و مقاله ژوزف پیت با عنوان «آیا فناوری ارزش رهاست؟» که دیدگاه ارزش رهایی فناوری را مطرح می‌کند. هدف این مقاله مقایسه، تحلیل و ارزیابی استدلال‌های این دو رویکرد و سنجش قوت و اعتبار آن‌هاست. درنهایت، ارزیابی‌های ما نشان می‌دهند که استدلال‌های پیت به‌ویژه به‌دلیل انسجام منطقی، عمق فلسفی، دقت در تفکیک مفاهیم و کاربرد در حل مسائل اخلاقی حوزه فناوری، و همچنین برجسته کردن مسئولیت اخلاقی، از قوت بیشتری نسبت به استدلال‌های مورو برخوردار است.

پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر کمال‌گرایی اخلاقی و هویت اخلاقی با رفتار مطلوب اجتماعی و موفقیت ورزشی دانش-آموزان ورزشکار شهر کرج انجام شد. روش تحقیق توسعه‌ای کاربردی و از نظر روش، توصیفی‌-‌پیمایشی است که با رویکرد معادلات ساختاری اجرا شد. جامعه پژوهش حاضر دانش‌آموزان شهر کرج بود. برای تعیین حجم نمونه از روش کوهن استفاده شد که در این روش با توان آزمون 80/0 و اندازه اثر 25/0 حجم نمونه ، 181 نفر به دست آمد که 10 درصد به حجم نمونه آماری به دلیل احتمال پرسشنامه‌های ناقص اضافه شد که در نهایت حجم نمونه آماری 199 نفر تعیین، که با توجه به وجود پرسشنامه‌های ناقص، 192 پرسشنامه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. ابزار اندازه گیری پرسشنامه های استاندارد بودند که روایی آنها مورد تایید قرار گرفت و پایایی آنها با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای پرسشنامه کمال‌گرایی اخلاقی (83/0)، برای پرسشنامه هویت اخلاقی (88/0)، برای پرسشنامه هویت اخلاقی (76/0) و برای پرسشنامه رفتار مطلوب اجتماعی (77/0) گزارش کردید. روش تجزیه و تحلیل داده ها نیز با استفاده از مدل معادلات ساختاری به وسیله نرم افزار SPSS19 و AMOS24 استفاده شد. یافته‌های تحقیق نشان داد که کمال‌گرایی اخلاقی بر رفتار مطلوب 36/0، کمال‌گرایی اخلاقی بر موفقیت ورزشی (45/0)، هویت اخلاقی بر رفتار مطلوب اجتماعی (77/0) و هویت اخلاقی بر موفقیت ورزشی (50/0) تأثیر دارند. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که رعایت اصولی رفتار اجتماعی و موفقیت در ورزش نیازمند تلاش، داشتن شخصیت قوی، آگاهی و شناخت از اصول کمال‌گرایی و هویت اخلاقی است.

حدوث و قدم عالم از مسائل مورد نزاع و چالش‌برانگیز در تاریخ تفکر اندیشمندان اسلامی بوده است. در پژوهش‌های پیشین با دغدغه اثبات و ابطال و نگاه تصدیقی، اقامه دلیل بر نظریه موافق و ایراد و خدشه بر نظریه مخالف محور بحث و پژوهش در این باب بوده است؛ در حالی که به نظر می‌رسد پیچیدگی بحث حدوث و قدم عالم در ناحیه تصور و مفهوم‌شناسی است. نگاه خطی ارسطویی به زمان سبب گردیده است فیلسوفان و متکلمان مسلمان در این نظریه به جمع‌بندی و موضع مشترک دست نیابند. در نگاه ارسطویی سیر افقی در عالم ماده تنها خروج عالم ماده از قوه به فعل است و در این نگاه عالم هستی -اعم از مجردات و مادیات- متعلق خلق و ایجاد نیست. نظریات مختلف اندیشمندان مسلمان در باب حدوث و قدم عالم به محل نزاع اصلی پاسخ نمی‌دهند. در اینجا نیازمند اصطلاح‌سازی و مفاهیم جدیدی هستیم. با روش توصیفی-تحلیلی از رهگذر نقد و بررسی نظریات مختلف در باب حدوث و قدم عالم، نظریه حدوث و قدم امری را مطرح می‌کنیم که عدم واقعی عالم را نشان داده، حدوث و قدم عالم را به نحو منسجم‌تر و هماهنگ با متون دینی تبیین می‌کند.

جریان‌های معنویت‌های نوظهور با ادعای ایجاد رفاه، رفع گرفتاری‌ها و برآوردن نیازهای مردم و جوانان هر روزه با چهره‌های مختلف، جوانانی را به سوی خود جذب می‌کنند. یکی از این جریان‌ها قانون جذب است که می‌گوید انسان می‌تواند با تمرکز، مثبت‌اندیشی و شکرگزاری به همه خواسته‌های خود برسد. آنان مدعی‌اند گفتار و احساسات دارای ارتعاش بوده، تأثیر شگفت‌انگیزی بر رویدادهای زندگی انسان‌ها می‌گذارد. یکی از ابزارهای مهم در این قانون مسئله شکرگزاری است. با عنایت به اینکه شکرگزاری آموزه‌ای قرآنی است، برخی طرفداران این قانون با تأکید بر زمینه اعتقادی مردم توانسته‌اند بین جوانان مسلمانی که فکر می‌کنند این قانون با قرآن همخوانی دارد، آن را ترویج نمایند. این‌اندیشه در مبانی، مسائل و روش با آموزه‌های قرآنی متفاوت است؛ از این رو در صورتی که این مفهوم به‌درستی تبیین نشود و نواقص آن رفع نگردد و از مطلق‌انگاری و مبالغه تنزیه نگردد، نه‌تنها سودمند نیست، بلکه سبب انحراف خواهد شد. در این پژوهش بر مبنای داده‌های کتابخانه‌ای و شیوه تحلیلی-انتقادی مقوله شکرگزاری در قانون جذب از منظر قرآن بررسی می‌شود. ابتدا اصولی چند در باب شکرگزاری و قانون جذب بیان می‌شود و بعد از آن اصول شکرگزاری قرآنی تبیین می‌شود و سپس مقایسه و نتایج آن بیان و سنجش می‌گردد. یافته این سنجش آن است که علی رغم اشتراکات در مواردی، در بسیاری از مبانی و مسائل میان شکرگزاری قانون جذب و شکرگزاری قرآنی سازگاری وجود ندارد.

مسئله جاودانگی از بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفه و الهیات است؛ پرسشی درباره ماندگاری انسان و نسبت او با حقیقت. جوزایا رویس، فیلسوف ایدئالیست آمریکایی، با رویکردی اراده‌گرایانه می‌کوشد مفهوم جاودانگی را از تلقی‌های سنتی فراتر ببرد و آن را نه استمرار صرف حیات فردی، بلکه ضرورتی درونی برخاسته از ذات اراده انسان تبیین کند. در منظومه او، جاودانگی با وفاداری، اراده مطلق و «جامعه اخلاقی» گره می‌خورد؛ جایی که فرد در نسبت با کلیت هستی معنا می‌یابد. این نوشتار با رویکرد تحلیلی–انتقادی نخست مبانی نظری جاودانگی در اندیشه رویس را بررسی و سپس نقدهای وارد بر آن را تحلیل می‌کند. مهم‌ترین چالش‌ها شامل نسبت مبهم اراده فردی و اراده جهانی، مسئله هویت شخصی پس از مرگ و پرسش عدالت الهی در این تفسیر است. منتقدان می‌پرسند اگر اراده‌های فردی در حقیقت کلی مستحیل شوند، تمایز نیک‌کرداران و بدکاران چگونه حفظ می‌شود؟ در برابر، مدافعان با طرح «درجات جاودانگی» استدلال می‌کنند که میزان پیوند هر فرد با حقیقت کلی مرتبه او را تعیین می‌کند. جمع‌بندی نشان می‌دهد نظریه رویس، با وجود گشودن افقی تازه، همچنان با ابهاماتی روبه‌روست که تأمل فلسفی و الهیاتی را ضروری می‌سازد.