جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

نفس صدرایی، جوهر ذاتاً مجردی است که با حدوث جسمانی خود، در مسیر تغیر ذاتی و استکمال جوهری خویش قرار‌ می‌گیرد. چنین نفسی در مقام تعلق فعلی به ماده، با استعانت از قوای متعددی که هریک شأنی از شئون آن هستند، نردبان تشکیک را‌ می‌پیماید؛ به‌گونه‌ای که درنهایت، از منشأ جسما‌نی‌اش بی‌نیاز‌ می‌گردد و آنگاه‌ می‌تواند در نشئه‌ای دیگر باقی بماند. اما اگر پیش از رسیدن به تجرد تام عقلی، مرگ بین او و بدن هیولانی و مادی‌اش فاصله بیندازد، چه سرنوشتی در انتظارش خواهد بود؟ آیا روح به تنهایی در نشئه دیگر محشور خواهد شد؟ به‌راستی تناقض چنین بحث عقلانی با نصوص آیات و روایات چگونه مرتفع می‌گردد؟ در فلسفه متعالیه، انسان نه‌تنها با روح، بلکه با جسمش نیز محشور‌ می‌گردد. جسم مترقی و متکامل صدرایی، با همان عینیت جسم دنیوی و با خلاقیت قوه خیال مجرد ایجاد‌ می‌گردد؛ درحالی‌که صورت جسمیه‌اش محفوظ، اما هیولا و ماده‌اش را در نشئه دنیا برجای گذاشته است. چنین انسانی، مرهون نگاه عمیق صدرایی به نفس و اصول و مبانی شگرف فلسفی اوست. در این منظر، علاوه بر همسویی با متون دینی، شبهه تناسخ و امثال آن نیز جایگاهی نخواهد داشت.

مسئله سعادت و چگونگی رسیدن به آن، یکی از مباحث اساسی و بنیـادی اسـت کـه توجـه بیشتر متفکران در حوزه علوم انسانی و به­ویژه فیلسوفان اخلاق را از دیرباز تا زمان حاضر به خود معطوف نموده است. در این مقاله که گردآوری اطلاعات در آن، به روش کتابخانه­ای صورت گرفته، نظریات دو فیلسوف بزرگ شرق و غرب، یعنی ابن‌سینا و دکارت با هم مقایسه شده است. ازنظر ابن‌سینا، محرک اصلی انسان در همه فعالیت­ها و رفتارهایش، تحصیل لذت و دوری از رنج و اَلم است. ازنظر او، ماهیت سعادت، از سنخ لذت است و مانند لذت به سه قسم عقلی، خیالی و حسی تقسیم می‌شود. ابن‌سینا سعادت هر قوه از قوای نفس را عبارت از فعلیت یافتن و به کمال رسیدن همان قوه می­داند. البته باتوجه‌به اینکه بالاترین قوه از قوای نفس، قوه عاقله است، ابن‌سینا بالاترین درجه سعادت انسان را در فعلیت یافتن قوه عاقله می­داند و ازنظر او، فعلیت یافتن قوه عاقله به این است که از ماده و لوازم ماده تجرد یابد. اما ازنظر دکارت، بحث سعادت باید در ارتباط تنگاتنگ با بحث فضیلت مطرح شود؛ زیرا سعادت، نتیجه طبیعی جست‌وجوی فضیلت است. او سعادت را پاداش کسی می­داند که همواره تلاش می­نماید بر وفق فضیلت عمل نماید. او می­گوید ما در اعمالمان به دنبال فضیلت یا خیر اعلا هستیم، نه سعادت؛ ولی وقتی به خیر اعلا می­رسیم، لزوماً به سعادت نیز می­رسیم. دکارت، سعادت را در مهار و بهره­بر­ی صحیح از انفعالات و رسیدن به آرامش خاطر می‌داند؛ اما روشی که او برای رسیدن به این مقصود برمی­گزیند، نه یک روش فلسفی، بلکه یک روش علمی، یعنی استفاده از علم فیزیولوژی است.

بشر همواره در کشف حقایق، از روش استقرایی بهره‌ها برده است، اما آنچه در طول تاریخ، ذهن اندیشمندان را به خود مشغول ساخته، «معمای استقرا» است؛ یعنی در استقرای ناقص، با آنکه تمام افراد یک مجموعه، موردبررسی قرار نگرفته‌اند، چگونه می‌‍‌‌توان حکمِ به‌دست‌آمده را به همه افراد، تعمیم داد؟ اندیشمندان در راه گشودن این مشکل گام‌هایی برداشته‌اند. توضیح آنکه در مورد استقرای ناقص دو معما وجود دارد: علت یقین‌آور بودن نتایج استقرای ناقص چیست؟ دلیل یقینی بودن نتایج استقرای ناقص چیست؟ درواقع، معمای استقرا، سؤال دوم است و باتوجه‌به تفاوتی که میان علت و دلیل وجود دارد، پاسخ اندیشمندان، ناکافی و فقط متوجه سؤال اول بوده، اما پرسش دوم، همچنان بی‌جواب مانده است. به نظر نگارندگان این مقاله، پاسخ‌های داده­شده­ به ­پرسش نخست، قابل نقد و تکمیل است؛ زیرا صاحب‌نظران، «علت» یقینی بودن نتیجه استقرای ناقص را عواملی مانند بداهت ذاتی و ارجاع استقرا به قیاس دانسته‌اند که همگی به «بینش فطری» بشر برمی‌گردد. نوشتار حاضر در جواب سؤال دوم، با روش تحلیلی، نظریه «بداهت فطری» را به‌عنوان «دلیل» یقینی بودن نتایج استقرای ناقص، ابداع کرده است. نکته جالب اینکه با برهان عقلی اثبات خواهد شد که فطرت، دلیل قطعی بودن ثمرات استقرای ناقص است.

ابوالبرکات بغدادی ازجمله اندیشمندانی است که در بسیاری از مساﺋل، با فلاسفه مخالفت کرده و مساﺋلی را مطرح نموده است که می‌توان آن را نوعی نوآوری به شمار آورد. ابوالبرکات قولی نو در مورد «مفهوم زمان» بیان می‌کند که در این مقاله، پس از پیشینه تاریخی، این مفهوم بیان گردیده است. ابوالبرکات در ابتدای کتاب خود، بر کسانی که «زمان» را مقدار حرکت دانسته‌اند، خرده گرفته است. ازنظر او «زمان» همان گونه که مقدار حرکت است، مقدار سکون نیز به شمار می‌آید. بنابراین وی «زمان» را مقدار وجود می‌داند و معتقد است که «معقول زمان» در مقام تصور، قرین معقول وجود است. ازنظر وی، «زمان» دچار دگرگونی نمی‌شود؛ زیرا تغییر و دگرگونی از موجوداتی است که در «زمان» واقع می‌شوند. همچنین در ادامه، تأثر او در مفهوم زمان از آیین‌های باستانی و همچنین چگونگی تطبیق نظریه وی با نظر ‌هایدگر مطرح شده است.

یکی ازکارکردهای مهم تشکیل خانواده، فرزندآوری و پرورش نسل است که امروزه به دلایل مختلف، مورد غفلت زوجین قرار‌‌‌ می‌گیرد. نتیجه مستقیم این بی‌توجهی، تغییر ناگهانی هرم سنی جمعیت در ایران به زیر سطح جانشینی است که تبعات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی نامطلوب و جبران‌ناپذیری برای آینده نظام جمهوری اسلامی ایران به دنبال خواهد داشت. طبق تحقیقات انجام‌شده، مهم‌ترین عامل عدم گرایش به فرزندآوری در ایران، تغییر نگرش‌‌ها و باورهای جامعه است. به همین دلیل ما با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌‌‌ای و روش تحلیلی- توصیفی، به بررسی کلامی آسیب‌شناسی فرزندآوری در ایران پرداخته‌ایم تا وجه تمایز نگاه توحیدباور و مادی‌گرا در روبه‌رو شدن با چالش‌‌های فرزندآوری را بیان نماییم. در منظر فردی با سبک زندگی و جهان‌بینی اسلامی، فرزندآوری از اهداف میانی خلقت بشر و بازتولید جامعه توحیدی برای تحقق عبودیت پروردگار در زمین است. فرزندان صالح در کنار معنابخشی به زندگی دنیوی، باقیات الصالحات اخروی والدین به شمار می‌روند و والدین برای تربیت فرزندان صالح، در کنار دعا و طلب استعانت از مربی حقیقی عالم، باید تربیت و پرورش خود را در اولویت قرار دهند. در نگاه توحیدی، مادری و مهرورزی او، بالاترین جایگاه و شغل اجتماعی و متناسب با خلقت تکوینی زن است و مادر با کارگزاری عاطفه اجتماعی، پرورش‌دهنده نوع بشر است و سختی‌‌های آن، سبب رشد و بالندگی روحی او و پاداشی همچون مجاهدان راه حق دارد. در نگرش الهی، اشتغال زنان برای کسب درآمد بیشتر، مطرود است؛ زیرا علاوه بر اینکه این وظیفه به عهده مردان قرار دارد، خداوند رزق و روزی هر فرد - یعنی همه آنچه برای تعالی رشد جسمی و روحی انسان لازم است- را متلازم با هستی‌بخشی به او تضمین نموده است.

بحران فراگیر زیست‌محیطی را می‌توان مهم‌ترین تهدید حیات، رفاه و سلامت فردی و اجتماعی انسان در دوران مدرن دانست. نقش الهیات در کنترل و حل بحران‌ها، بس مهم و تأثیر‌گذار است. علامه جوادی آملی با درک روزآمد از مسائل و نیازهای انسان معاصر و با تبیین رابطه انسان و طبیعت، درصدد ارائه راه‌حلی مبتنی بر جهان‌بینی توحیدی برآمده‌اند. ایشان با تأسی از فرهنگ قرآنی و تحلیل هستی‌شناسانه آن، «خلقت» را جایگزین «طبیعت» نموده‌اند. براین‌اساس، انسان در مقام خلیفه‌اللهی، نسبت به طبیعت و در تعامل آن، امانت‌دار و مسئولیت‌پذیر است که این امر، علاوه بر حفاظت و آبادانی محیط‌زیست، نقش مهمی در تأمین سلامت جامعه و افراد آن ایفا می‌کند. در الهیات زیست‌محیطی مبتنی بر نگرش قرآنی، مهم‌ترین کارکردهای زیست‌بوم را می‌توان در اهداف تربیت مادی، معنوی، عقلانی، اخلاقی و اجتماعی بشر خلاصه نمود. علامه مهم‌ترین موانع ارتباط صحیح با طبیعت را روحیه سلطه‌جویی و سودمداری بشر امروز، بر مبنای جهان‌بینی مادی‌گرایانه و انسان‌مدارانه تعبیر می‌کنند. به‌علاوه، نگاه ابزاری به طبیعت و بی‌توجهی به‌ جایگاه آن در خلقت، از مهم‌ترین عوامل تغییرات اکوسیستم‌ها به شمار می‌رود که تهدید حیات بشر و سلامت فردی و اجتماعی آدمی از پیامدهای آن است.