جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی: منظومه فلسفی «الجُمانة الإلهیة فی التوحید» (مروارید الهی در باب توحید) از دیرباز جایگاهی مبهم و مرزی در میان آثار منسوب به ابن‌سینا داشته است. این اثر که در شماری از نسخه‌های متأخر و کتاب‌شناسی‌های جدید به ابن‌سینا (متوفای ۴۲۸ق/۱۰۳۷م) نسبت داده شده، خلاصه‌ای منظوم از مباحث مابعدالطبیعه، روان‌شناسی و طبیعیات مشائی را ارائه می‌کند. پژوهش حاضر با به‌کارگیری روشمند نقد متنی عالی (Higher Textual Criticism)، که در دو بخش نقد بیرونی و نقد درونی سامان یافته است، این انتساب را به چالش می‌کشد. در بخش نقد بیرونی، پژوهش بر سکوت منابع زندگی‌نامه‌ای و کتاب‌شناختی وابسته به حلقه نزدیک ابن‌سینا ــ به‌ویژه شاگرد او، جوزجانی ــ و نیز بر تصریحات مورخان سده‌های ششم و هفتم هجری، همچون ابن ابی‌اصیبعه و صفدی، استوار است؛ کسانی که این منظومه را به پزشک و فیلسوف ابوالمؤید محمد بن المجلی العنتری (درگذشته حدود ۵۷۰ق/۱۱۷۴م) نسبت داده‌اند. در بخش نقد درونی، مقاله نشان می‌دهد که میان محتوای این منظومه و مبانی شناخته‌شده مابعدالطبیعه ابن‌سینا، اختلاف‌های بنیادین و آشتی‌ناپذیری وجود دارد. از جمله این اختلاف‌ها می‌توان به تلقی آشکارا کلامی از نسبت میان خالق و مخلوق (با تمثیل «بنّا و بنا»)، کاربرد مثبت و استعاری کیمیا که با دیدگاه انتقادی ابن‌سینا درباره امکان استحاله فلزات ناسازگار است، و نیز فقدان انسجام و دقت قیاسی که از ویژگی‌های معرفت‌شناسی ابن‌سینا به شمار می‌رود، اشاره کرد. علاوه بر این، پژوهش حاضر با تبیین زمینه تاریخی این انتساب نادرست، رواج قالب ادبی ارجوزه (منظومه آموزشی) را به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر در شکل‌گیری چنین انتساب‌هایی بررسی می‌کند و با بهره‌گیری از منابع لغوی، فضای ادبیِ مساعد برای پدید آمدن این گونه آثار منحول را ترسیم می‌سازد. این مقاله با بازگرداندن «الجُمانة الإلهیة» به مؤلف واقعی آن و تحلیل اشعار برجای‌مانده از ابوالمؤید عنتری، نه‌تنها به پالایش مجموعه آثار اصیل ابن‌سینا یاری می‌رساند، بلکه یکی از متون آموزشی مهم دوره پس از ابن‌سینا را نیز به جایگاه شایسته خود بازمی‌گرداند.

چکیده ماشینی نوصدرایی‌گرایی، به عنوان مکتب غالب فلسفه اسلامی معاصر، نقش تعیین‌کننده‌ای در آموزش و پژوهش فلسفه اسلامی و کلام عقلی داشته است. این جریان با تکیه بر میراث حکمت متعالیه و بازخوانی آن توسط متفکرانی چون علامه طباطبایی، آیت‌الله جوادی آملی و آیت‌الله مصباح یزدی، تلاش کرده است تا عقل فلسفی را در مواجهه با مدرنیته و چالش‌های الحادی معاصر بازسازی کند. مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی-انتقادی، به ارزیابی درونی سازنده‌ای از این جریان می‌پردازد؛ قضاوتی که نه به دنبال نفی دستاوردهای آن، بلکه به دنبال شناسایی چالش‌های ساختاری و ترسیم چشم‌اندازهای آینده آن است. در نهایت، با ترسیم سناریوهای آینده، بر ضرورت بازاندیشی روش‌شناختی، گفتگوی انتقادی با رقبا چه در درون و چه در بیرون سنت، و تعامل عمیق‌تر فلسفه با مسائل پیش روی بشر معاصر تأکید می‌کند.

چکیده ماشینی ابن سینا فیلسوف فلسفه مشاء است و برخی از مبانی و اصول فلسفه ارسطویی را به ارث برده است. اما ابن سینا در فلسفه اسلامی خود از ارسطو فراتر رفته و مبانی و اصول دیگر و بیشتری را ارائه داده است. از جمله مبانی جدیدی که ارائه داده است، اصول دینی و عرفانی اوست. ابن سینا در اصول دینی خود از اصول پنجگانه توحید، نبوت، معاد، امامت و عدالت سخن گفته است: خداوند دارای تمام صفات کمال است و مخلوق، خالق، عالم و قادر مطلق است؛ علم الهی، وجود مناسب پیامبر است؛ علم الهی، وجود مناسب معاد است؛ زیرا پیامبر بهتر است به امام و خلیفه بعدی خود نسبت دهد؛ و قانونگذار باید قوانینی بیاورد که به عدالت، یعنی اعتدال در امور، دعوت کند. ابن سینا در اصول عرفانی خود بر اصول سلسله مراتب علل و معلولات؛ اصول تقدم علم و تزکیه بر رسیدن به عقل فعال و سایر عقول و در نهایت، رسیدن به خدای متعال تأکید دارد؛ و او به تفصیل درباره عشق حقیقی و انتشار عشق در کل جهان و اشیاء، از عبادت و پرستش، از مراتب سیر و سلوک معنوی در رسیدن به خدا، از درجات عرفانی تزکیه باطن و تزکیه ظاهر، و از احوال معنوی عارفان سخن می‌گوید.

چکیده ماشینی سلامت معنوی اخیراً توجه جدی محققان رشته‌های مختلف را به خود جلب کرده است. پژوهش حاضر به بررسی نقش حاکمیت عقل، چه نظری و چه عملی، در سلامت معنوی از دیدگاه ملاصدرا می‌پردازد. در پایان، رویکردهای پیشنهادی او برای مقابله با بیماری‌های روحی و روانی تشریح می‌شود. روش تحقیق، تحلیل فلسفی است و جمع‌آوری داده‌ها به صورت کتابخانه‌ای با تأکید بر آثار ملاصدرا انجام شده است. موضوع اصلی، بیماری‌های قلبی و علل شیوع آنها است. از این رو، برای دستیابی به درک جامع از انسان، لازم است ساختار درونی و ابعاد مختلف وجود انسان مورد توجه قرار گیرد. زیرا نفس سالم، ذاتاً نفسی است که کمالاتش به فعلیت رسیده باشد و این به نوبه خود در گرو سلامت نفس ناطقه (ناطقه) است. انسان‌شناسی ملاصدرا مبتنی بر آموزه‌های دینی است و از آنجا که انسان دارای ابعاد متعدد است، پدیده‌های خارق‌العاده انسانی را می‌توان به راحتی در چارچوب فلسفی او توضیح داد. با این وجود، علیرغم نقاط قوت رویکرد انسان‌شناختی ملاصدرا و ارتباط عمیق آن با سلامت نفس، می‌توان استدلال کرد که تمرکز بیش از حد بر جنبه‌های عقلانی، همراه با توجه ناکافی به ابعاد انگیزشی و عملی طبیعت انسان - و همچنین ماهیت انتزاعی و تنوع برخی از مباحث آن - محدودیتی برای رویکردهای صرفاً فلسفی به این موضوع ایجاد می‌کند. بنابراین، تأکید می‌شود که در کنار ارج نهادن به عقل انسانی، حضور وحی و نظارت دین بر عقل ضروری است.

چکیده ماشینی این پژوهش، مطالعه‌ای تطبیقی ​​از فلسفه پوچ‌گرایانه آلبر کامو در مقایسه با نظام فکری ملاصدرا ارائه می‌دهد. کامو در چارچوب اگزیستانسیالیسم خود، جهانی عاری از معنای ذاتی، غیرمنطقی و بی‌تفاوت نسبت به بشریت را مفروض می‌گیرد - دیدگاهی که در آثاری مانند افسانه سیزیف، غریبه و طاعون تجلی یافته است. از دیدگاه او، مفاهیمی مانند عدالت و اخلاق، ساخته‌های انسانی هستند نه ویژگی‌های عینی جهان. در مقابل، ملاصدرا با تکیه بر اصول حکمت متعالیه، بر اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری تأکید می‌کند. او وجود را به عنوان نظامی هدفمند و حکیمانه تفسیر می‌کند که در آن هر جزء، مظهری از اسمای الهی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پوچ‌گرایی کامو مبتنی بر غفلت از رابطه‌ی میان خدا و جهان، تقلیل هستی‌شناسی به تجربه‌گرایی حسی و انسان‌محوری افراطی است. در مقابل، نظام فلسفی-دینی ملاصدرا با تبیین چارچوب علیت الهی، حکمت نهفته در پس شر و غایت‌شناسی خلقت، پاسخی جامع به بحران معنا در بشر مدرن ارائه می‌دهد.

چکیده ماشینی با توجه به اینکه اکثر ادیان ادعاهای مهمی در مورد حقیقت و رستگاری دارند، رویکرد انحصارگرایانه آنها اغلب مانع تحقق گفتگوهای عقلانی بین ادیان می‌شود. در این زمینه، حکمت متعالیه ملاصدرا ظرفیت‌های ارزشمندی را برای گفتگوی بین ادیان از منظر دینی ارائه می‌دهد. این ظرفیت‌ها شامل اصالت وجود، تشکیک در واقعیت وجود و حرکت جوهری است. با اذعان به اصالت وجود، در گفتگو با پیروان سایر سنت‌های دینی، اعتقاد به یک حقیقت الهی یا خدا می‌تواند به عنوان نقطه کانونی عمل کند و ماهیت آن متعاقباً مورد بررسی قرار گیرد. از طریق مفهوم تشکیک در وجود، می‌توان نشان داد که پیروان همه ادیان الهی و گاهی برخی از ادیان غیرالهی، از حقیقت ایمان خود به درجات مختلف بهره‌مند می‌شوند و به تناسب در موهبت رستگاری سهیم هستند. با توجه به حرکت جوهری، می‌توان استدلال کرد که همه یا اکثر مؤمنان بر اساس سطح ایمان خود به سوی خدا در حال تکامل هستند و ما تا زمان مرگ به طور مداوم در حال تکامل هستیم. در نتیجه، اصل باور به حقیقت الهی برای گفتگو با پیروان سایر ادیان بسیار ارزشمند است، و این نشان می‌دهد که از آنجایی که ما همیشه در حال تکامل هستیم، هرگز نباید ادعای مالکیت انحصاری حقیقت مطلق را داشته باشیم یا خود را بدون دیگران بی‌نیاز بدانیم. بنابراین، حکمت متعالیه ملاصدرا این پتانسیل را دارد که گفتمان گفتگو با اکثر یا همه سنت‌های دینی و گاهی اوقات، سنت‌های فلسفی را تسهیل کند، که باید در پرتو نیازهای معاصر ما مورد بازنگری قرار گیرد.

چکیده ماشینی تأثیر عوامل غیرمعرفتی بر فرآیند شکل‌گیری دانش یکی از مبرم‌ترین پرسش‌هایی است که معرفت‌شناسان با آن دست و پنجه نرم می‌کنند. منظور از عوامل غیرمعرفتی، تأثیرات روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و سایر تأثیرات مشابه است که می‌توانند بر فرآیند دانش تأثیر بگذارند. آیا می‌توانیم از تأثیر عوامل غیرمعرفتی بر دانش در روانشناسی ابن‌سینا صحبت کنیم؟ بله، در اندیشه ابن‌سینا، دانش در درجه اول تحت تأثیر عوامل روان‌شناختی است. او مفهوم «میل» (شوق) را معرفی می‌کند و می‌کوشد رابطه آن را با آگاهی توضیح دهد و نوعی معرفت‌شناسی روان‌شناختی-هستی‌شناختی را پیشنهاد می‌دهد، زیرا او به طور مداوم عوامل روان‌شناختی مؤثر بر دانش را از نظر هستی‌شناختی تحلیل می‌کند. ابن‌سینا به «میل مؤثر بر آگاهی» به عنوان یکی دیگر از عوامل مهم غیرمعرفتی اشاره می‌کند و توضیحی هستی‌شناختی از ارتباط بین «میل» و «ادراک» ارائه می‌دهد که به ماهیت هر دو بستگی دارد. در این مقاله، رویکرد ابن‌سینا به عوامل غیرمعرفتی مؤثر بر دانش از نظر پدیدارشناختی بررسی می‌شود. مشخص شد که: (1) عوامل غیرمعرفتی بر جهت آگاهی و فرآیند شکل‌گیری دانش تأثیر می‌گذارند. (2) بدون ظهور میل یا مواجهه با چیزی که میل را برمی‌انگیزد، حرکت تحقق نمی‌یابد؛ یعنی حرکت از میل پیروی می‌کند. معرفت‌شناسی ابن سینا خالی از جنبه‌های طبیعت‌گرایانه نیست؛ با این حال، در این مطالعه، با در نظر گرفتن ابعاد طبیعی، عوامل روانشناختی صرفاً از منظر هستی‌شناختی بررسی می‌شوند و تفسیری پدیدارشناختی از گفته‌های ابن سینا ارائه می‌شود. تفسیر انتخاب شده بر کیفیت ظهور دانش و ارتباط آن با عوامل روانشناختی تمرکز دارد. با اثبات تقدم نیروی محرک بر نیروی ادراکی، مدلی از معرفت‌شناسی هستی‌شناختی-روان‌شناختی ابن سینا استنباط می‌شود.