جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شیء اساطیری در دهه‌های اخیر، به واسطه مباحثی نظیر معمای اینهمانی التفاتی گیچ، هستی‌شناسی اشیای داستانی و نوماینونگ-گرایی، وارد مباحث فلسفه تحلیلی شده است. در قبال اشیای اساطیری، رویکردهای متفاوت فلسفه تحلیلی در این ادبیات‌های بحث، اشتراک نظر دارند که شیء اساطیری از لحاظ متافیزیکی، سمانتیکی و هستی‌شناختی تفاوتی با شیء داستانی ندارد و می-تواند ذیل اشیای داستانی صورت‌بندی شود. در این رویکردها تمایز میان اشیای داستانی و اساطیری صرفا معرفت‌شناسانه است. با این همه، اسطوره‌شناسی‌های خارج از فلسفه تحلیلی، از چنین برداشتی حمایت نمی‌کنند. علت اختلاف برجسته میان برداشت فلسفه تحلیلی و برداشت اسطوره‌شناسی‌ها از شیء اساطیری و اسطوره، به روش‌شناسی فلسفه تحلیلی در قبال موضوعات مرتبط با دانش‌هایی نظیر روانشناسی و جامعه‌شناسی برمی‌گردد. فلسفه تحلیلی مجهز به ابزارهایی نیست که آن را قادر سازد اسطوره-شناسی خاصی در رقابت با دیگر اسطوره‌شناسی‌ها ترتیب دهد، به همان شکل که در مورد فیزیک یا شیمی چنین است. بنابراین، در مورد اسطوره‌شناسی‌ها نیز فلسفه تحلیلی چاره ای جز به رسمیت شناختن تحقیقات اسطوره‌شناسانه و تلاش برای دقیق و منظم ساختن یافته‌های آنها با ابزارها و روش‌های تحلیلی ندارد.

در فضای علمی ، مفهوم دهر مترادف با مفهوم فلسفی آن به طور عام و نظریه دهر میرداماد به طور خاص شده است ، به طوری که بسیاری از دانشمندان علوم عقلی تصوّر دیگری از دهر ، جز مباحث میرداماد دراین باره ، ندارند ، این در حالی است که در عرفان از دهر به عنوان اسمی از اسماء الله یاد می‌شود که با قطع نظر از شهود عرفا ، مستند به روایت نبوی (ص) است و دارای ماهیتی بسیار گسترده و اثر گذار است، که قابلیت تحولی جدّی در مطالعات معرفتی دارد ، اسم دهر عرفانی وسعتی نامحدود دارد و تمامی تدرّج‌ها ، از جمله وعاء دهر و زمان فلسفی را در عوالم خلقی و فرا خلقی ربوبیّت می‌کند ، با درک درست از این آموزه بسیاری از تقدّم ها و تأخر ها در عوالم فرا مادّی بلکه فراتر از خلق قابل فهم می‌گردد ، این نوشتار بر آن است که با روشی تحلیلی ضمن ارائه تصویری روشن از دهر فلسفی میرداماد و اسم دهر عرفانی ، خواننده را در درک تفاوت اساسی این دو آموزه معرفتی، که عمده اشتراکشان در لفظ است، یاری دهد.

«وصول به حق» مهم‌ترین غایت سیر انسان در قوس صعودی است که در حکمت متعالیه مورد توجه واقع شده است. ملاصدرا برای تبیین این مسأله مهم، از شواهد گوناگون وحیانی، عرفانی و فلسفی بهره برده است؛ اما آنچه موجب امتیاز وی از سایر متفکران می‌شود، تبیین نظامند فلسفی «وصول به حق» براساس مبانی حکمت متعالیه است. اصول مهمّ فلسفی همچون «وحدت وجود»، «اتحاد عاقل و معقول»، «اتحاد نفس ناطقه با عقل فعّال»، «حرکت جوهری نفس» و «وجود عین الربطی معلول نسبت به علّت» که ملاصدرا آنها را در حکمت متعالیه اثبات کرده موجب ایجاد تحوّل بنیادین در معنا و تبیین تحقّق «وصول به حق» از دیدگاه صدرالمتألهین شده است. یافته‌های تحقیق نشان می دهد که از نظر ملاصدرا سالک طریقت در مقام وصول حق تعالی، وحدت حقیقی را مشاهده کرده و به اندازه سعه وجودی خویش نسبت به حق، علم حضوری پیدا می‌کند و با معرفت نفس خویش، ربط و فقر محض خود را شهود کرده، از این طریق، به حق تعالی واصل می‌شود. این مقاله که با روش تحلیلی- توصیفی نگاشته شده، نشان می‌دهد که تقریر فلسفی ملاصدرا، تبیین کاملی از هندسه سلوک و مسأله وصول به حق ارائه می‌دهد.

یکی از حوزه‌های فکری که ذهن اندیشمندان از زمان یونان باستان تاکنون را به خود مشغول کرده، ماهیت و کارکرد حکمت عملی و دانش‌های معطوف به زیست ارادی انسان و کنش خیر و شرّ او است. در این باره می‌توان به نگاشته‌های گوناگون در تاریخ اندیشه بشر اشاره کرد که کتاب اخلاق نیکوماخوس ارسطو یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین آنها است. این کتاب افزون بر تاثیری که بر سیر اندیشه غربی‌ها در بحث از علوم عملی داشته، بر اندیشه فیلسوفان مسلمان در این علوم و به ویژه دانش اخلاق سیطره داشته به گونه‌ای که می‌توان نگاشته‌های مسلمانان در این زمینه را دنباله‌رو آن دانست. برخی از معاصران در تفسیر این کتاب دچار برداشت‌های ناصواب شده‌اند که دلیل آن شاید بهره‌نگرفتن از متون اصیل و معتبر درباره دیدگاه ارسطو مانند ترجمه عربی اسحاق‌بن‌حنین از اخلاق نیکوماخوس و نیز متون فارابی متأثر از سخنان ارسطو به ویژه کتاب فصول منتزعه وی باشد. نوشتار حاضر با روش تحلیل و تبیین، تلاش دارد با نشان دادن این خلل‌ها و اشاره به برداشت صواب از سخنان ارسطو، به بازخوانی بهتر این کتاب کمک کند.

در حوزه متدولوژی شناخت، یکی از روش‌های بنیادین درکنار روش‌هایی چون استقرا و قیاس، معرفت شهودی است که این نوع از معرفت در هستی‌شناسی و معرفت شناسی عرفانی ، نقش پررنگ‌تری ایفا می کند؛ شناختی که به‌جای تکیه بر دانش‌های حصولی و مفهومی، از اشراق‌های قلبی بهره می‌گیرد.اما تحلیل درست از شناخت شهودی بسته به امکان یا امتناع شناخت یا تفصیل در این باب است،چراکه برخی امکان شناخت حصولی را به صورت تفصیلی محال دانسته اند و ناچارا شناخت را به حوزه بدیهیات و حضور و شهود برده اند.درمیان فیلسوفان غربی، اسپینوزا به گونه‌ای از شهود قائل است که به‌جای ریاضت‌های عملی و اخلاقی، از راه ریاضت‌های عقلی و ذهنی به‌دست می‌آید. شهودی که پیامد فراقت از هواهای نفس اماره نیست، بلکه نتیجه خاموشی وهم دربرابر عقل نظری است. صدرالمتالهین نیز به بهره‌گیری از شهود در فرایند شناخت تاکید دارد اما شهود مورد نظر وی مانند اسپینوزا تنها نتیجه ی ریاضت های معرفتی نیست، بلکه ریاضت‌های عملی و ترک هواهای نفسانی را موثر تر از انباشتگی شناخت حصولی می داند. ملاصدرا بوسیله ی محصول برآمده از جمع ریاضت عقلی و قلبی ، حکمت متعالیه را بنیان می‌نهد و نوآوری‌های درخشانی رقم می‌زند. نوشتار کنونی با روش توصیفی- تحلیلی، به مقایسه تطبیقی دیدگاه‌های اسپینوزا و صدرالمتالهین درباره معرفت شهودی می‌پردازد.

وضعیت بدن به اشکال گوناگون بر شناخت انسان تأثیر می‌گذارد و نقشی بسزا در شکل‌گیری ادراکات ما ایفا می‌کند. «وضعیت بدن» عبارت است از موقعیت‌ها و شرایط مختلف بدنی که به طور مستقیم و غیرمستقیم در شکل‌گیری شناخت و معرفت مؤثر است. وضعیت بدن شامل مواردی نظیر: اشتغال نفس به بدن، هیئت بدنی، شرایط مزاجی، تغذیه‌ای و جغرافیایی بدن می‌شود. هر یک از این موارد به نوبه خود می‌توانند در محدودیت شناخت، انصراف شناختی نفس از امور مهم، جهت‌گیری شناخت به سوی مسائل خاص، تقویت یا تضعیف شناخت و در نهایت کیفیت ادراکات ما مؤثر باشند. نحوه این تأثیرگذاری بر اساس مبانی حکمت اسلامی به صورت اعدادی و زمینه‌سازی است. به این معنا که وضعیت بدن، زمینه‌ای را فراهم می‌کند تا شناخت به شکل خاصی شکل گیرد. هدف از این پژوهش، تبیین و تحلیل نقش وضعیت بدن در شکل‌گیری شناخت است و به دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه وضعیت‌های مختلف بدن، بر فرایند شناخت اثر می‌گذارند. تبیین این موضوع، رهیافت‌های جدیدی در مباحث معرفت‌شناسی از منظر حکمت اسلامی به وجود می‌آورد و دیدگاه‌های نوینی را در این حوزه ارائه می‌دهد. روش گردآوری اطلاعات، کتابخانه‌ای و در استنتاج؛ توصیف و تحلیل عقلی است.

تبیین چیستیِ نسبی‌گراییِ متعادل و تفاوت آن با سایر انواع نسبی‌گرایی معرفتی، و ارائۀ استدلال‌هایی برای دفاع از نسبی‌گراییِ معرفتیِ متعادل، دغدغۀ اصلیِ مقالۀ پیشِ‌ روست. برای این کار، نخست به پیشینۀ پژوهش پرداخته، ابعادِ بدیع و تازه بودنِ مباحتِ این مقاله را تبین کرده‌ایم؛ آنگاه انواع نسبی‌گراییِ معرفتی را به اجمال مورد بحت قرار داده ایم. بعد از تبیینِ انواع نسبی‌گرایی، نشان داده‌ایم که نسبی‌گراییِ معرفتیِ متعادل، نه در برابرِ عینی‌گرایی، یا ذهنی‌گرایی، یا واقع‌گرایی، و یا جز آن، بلکه در برابرِ «مطلق‌گرایی» قرار می‌گیرد؛ از سوی دیگر، پس از ذکر عناصرِ تعادل‌بخش، آن را با توجه به نقاط اشتراک و افتراقی که با نسبی‌گرایی افراطی و مطلق‌گرایی دارد، سنجیده‌ایم. با بررسیِ این دیدگاه‌ها، روشن کرده‌ایم که نسبی‌گراییِ متعادل در عناصر مهمی نظیر تز «اعتبار برابر» یا «برابریِ پارامتری» از نسبی‌گراییِ افراطی و در عناصری نظیر «اعتبارِ مطلق و انحصاریِ یک پارامتر و نادرست بودن سایر پارامترها» از مطلق‌گرایی جدا می‌شود. از سوی دیگر، با ارائۀ استدلال‌هایی، نشان داده ‌ایم که نه نسبی‌گرایی افراطی قابل دفاع است و نه مطلق‌گرایی، بلکه باید در میان این دو سرِ طیف با پیمودن راهی میانه، از نسبی‌گراییِ متعادل دفاع کرد.

این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی مبانی هستی شناختی غزالی و ملاعبدالله زنوزی در شناخت خدا در پی پاسخ به این پرسش است که شناخت هستی واجب تعالی بر اساس اصالت وجود است یا اصالت ماهیت؟ غزالی خداوند را ذو ماهیتی به معنای عام می‌داند که اگر از او سلب شود، چیزی به نام «وجود» موجود نخواهد بود. در مقابل ملا عبداللّه زنوزی قائل به اشتراک معنوی و اصالت وجود است. همچنین از دیدگاه غزالی فاعل و سبب همه امور در هستی خداوند است و آنچه که ماعلت ومعلول می نامیم در واقع سبب و مسبب است ، چون در تمام پدیده ها قابلیت‌های لازم برای انجام هر فعلی نهادینه شده است. در نتیجه او به علت‌های واسط یا معدات بی‌اعتقاد است و عالم را در تسخیر قدرت و جبر خداوند می داند. اما ملا عبداللّه زنوزی به دو علت تام که خداوند است وعلت ناقص که در هر پدیده یا اثر آن می تواند باشد قائل است.وی انسان را فاعل و مسئول افعال ارادی خود می‌داند که نظر صحیح دیدگاه ملا عبداللّه زنوزی است. درنتیجه اصالت با وجود است. حق تعالی با افاضه قدرت و اراده تشکیکی، خالق رابطه علی و معلولی است .

این پژوهش به بررسی و مقایسه دو مفهوم اساسی در فلسفه ملاصدرا، یعنی حکمت متعالیه و حکمت ایمانی، می‌پردازد تا به این پرسش پاسخ دهد که آیا این دو حکمت در اندیشه صدرا این‌همانی دارند یا از یکدیگر متمایز هستند. اهمیت این پرسش در روشن کردن جایگاه و نقش این دو حکمت در نظام فلسفی ملاصدرا، به ‌ویژه در تبیین حضور برهان، شهود و قرآن در مسیر شناخت حقیقت است. با تحلیل و بررسی آثار ملاصدرا، ماهیت، ویژگی‌ها و منابع معرفتی هر یک از این دو حکمت مورد واکاوی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهند که هر دو حکمت در هدف نهایی، یعنی دستیابی به حقیقت و تقرب به خداوند، مشترکند؛ اما از نظر محصول و بهره‌گیری از منابع تفاوت‌ مهمی دارند. حکمت متعالیه بر مبنای سه منبع برهان، شهود و قرآن استوار یافته است، در حالی که حکمت ایمانی به شهود تکیه دارد. پژوهش حاضر نتیجه می‌گیرد که نسبت حکمت ایمانی به حکمت متعالیه در برخی ابعاد مغایرت و در برخی دیگر این‌همانی دارند. این تفاوت ها و شباهت ها به فهم عمیق‌تر از ساختار معرفتی فلسفه ملاصدرا کمک کرده و می‌تواند زمینه‌ساز مطالعات بیشتر درباره تعامل برهان، شهود و قرآن در شناخت حقیقت باشد.

در مقالهٔ پیش‌ رو در برابر دیدگاهِ «خدا همچون کنشگری اخلاقی»، از دیدگاه «خداوند همچون کنشگری فرااخلاقی/فراعقلی» دفاع می‌شود. «فرااخلاقی/فراعقلانی» به این معنا نیست که خرد بشری، «اساساً» توان درک افعال الهی، گزاره‌های وحیانی و نصوص دینی را ندارد یا اینکه قواعد اخلاقی/عقلی بشری با آنها معارض است. بلکه به این معناست که نمی‌توان مدعی شد در چهارچوب‌های خِرد بشری، آنها «کاملاً و عیناً» درک شده‌اند یا اینکه حق داریم با معیارهی خِرد و اخلاق بشری آنها را بسنجیم و در مقام معارضه رد کنیم. ساختار مقاله چنین است: پس از بررسی چند نکتهٔ مقدماتی، استدلالی به نفع دیدگاه خداوند همچون کنشگری اخلاقی صورت‌بندی و نقد می‌شود؛ سپس با توضیح دیدگاه خداوند همچون کنشگری فرااخلاقی/فراعقلی، چهار استدلال با عناوین «رابطهٔ ربات هوشمندِ آگاه با انسان به‌مثابه سازندهٔ آن»، «برهان فرااستقراء بدبینانه»، «فرگشت داروینی و فرامین الهی» و «مزایای توضیحی بیشتر در قیاس با نظریه‌های رقیب» برای پشتیبانی از آن، صورت‌بندی و ارائه می‌شود. در پایان نیز چند اعتراض به رویکرد مورد نظر طرح و به آنها پاسخ داده می‌شود.