جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مطالعات جنسیتی همواره مورد توجه اندیشه‌وران و به‌ویژه فیلسوفان بوده است. این موضوع در تلاقی فلسفه، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و مطالعات جنسیت قرار دارد و از همین‌رو، ظرفیت آن را دارد که به بازخوانی انتقادی بنیادهای معرفتی در علوم انسانی بینجامد. تحقیق پیش رو که با هدف بررسی جنسیت نفس انسان از نگاه صدرالمتألهین بنا نهاده شده، در رویکردی کیفی، از روش تحلیلی توصیفی و نیز از تکنیک‌ها و ابزارهای روش تحلیل اسنادی بهره گرفته است. پرسش اصلی نوشتار حاضر آن است که جنسیت نفس براساس اندیشه‌های ملاصدرا چگونه تبیین می‌شود؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که: جنس یا همان جنسیت زیستی به تفاوت‌های زیستی زن و مرد اشاره دارد و شامل صفات زیستی و فیزیولوژیکی او می‌گردد. صدرالمتألهین که در هستی‌شناسی جنسیت، آن را خارج از ماهیت انسان و حیوان می‌داند، در رد فصل‌بودن ذکورت و انوثت، براهینی چند اقامه می‌کند. همچنین از اصول مهم صدرایی در مباحث نفس شناسی، تشأن یا شأنیتی است که قوای سافل و آلاتشان نسبت به قوای عالی نفس داشته و به‌مثابه ظل و سایه آن به‌شمار می‌روند. برساخته بر آن، هرچند نرینگی و مادینگی به‌معنای متعارف خود (جنسیت زیستی)، پس از شکل‌گیری بدن، معنا می‌یابد اما حقیقت این صفت، در مرتبه بالاتر ریشه داشته و چون روح انسان در عوالم پیشین با همین جهات و صفات، تقید یافته، جنسیت (جنسیت غیرزیستی) را نیز باید در عوالم پیشین برای نفس، مورد تأکید قرار داد.

در عقلانیت نقاد، علم مجموعه‌ای از حدس‌های ابطال‌پذیر برای حل مسئله‌ای در ارتباط با واقعیت است که هنوز ابطال نشده‌اند. معیار سنجش نظریه‌های علمی نیز صدق (به‌معنای تطابق با واقع) است. در مقابل، فناوری‌ها، برساخته‌های بشری هستند که هدف آن‌ها پاسخ به نیازهای غیرمعرفتی یا تسهیل در پاسخ به نیاز معرفتی است. در این رویکرد پیشرفت علم و فناوری از الگوی واحدی تبعیت می‌کند. فعالیت علمی و فناورانه از مواجهه با یک مسئله یا مشکل آغاز می‌شود. برای حل مسئله یا رفع مشکل، راه‌حلی پیشنهاد می‌شود. این راه‌حل نقادی شده و اشکالات آن برطرف می‌گردد تا نظریه علمی به حقیقت نزدیک‌تر شود یا فناوری کارآمدتری به‌دست آید. در این مقاله ابتدا به‌اختصار نشان داده می‌شود که چگونه نقد از سه طریق زمینه‌ساز تقرب به حقیقت می‌شود. بخش عمده مقاله به این مسئله خواهد پرداخت که چگونه نقد فناوری‌های نرم و انسانی مرتبط با علم، ازجمله نقد نهادهای متولی علم، نقد سیاست‌ها و برنامه‌های ناظر به توسعه علم، نقد دانشگاه و نقد شاخص‌های علم‌سنجی می‌تواند زمینه‌ساز تقرب به حقیقت باشد. در پایان نیز به این بحث اشاره خواهد شد که اگر بر این باوریم که جهان‌بینی حاکم بر علم غربی حقیقت‌نما نیست، و تقرب به حقیقت جز با همراهی معرفت علمی و معرفت دینی محقق نمی‌شود، باید پذیرفت که نمی‌توان با علم‌ورزی در قالب نهادهای توسعه‌یافته ذیل جهان‌بینی سکولار غربی به‌شکل مطلوب به حقیقت نزدیک شد و باید با نقد نظام‌مند، مبتنی بر مبانی فلسفی، خلاقانه، اخلاق‌مدار و دین‌مدارِ فناوری‌های نرم و انسانی ناظر به علم، زمینه را برای تقرب هرچه بیشتر به حقیقت فراهم آورد.

بحث از جامعیت دین و اثبات آن برای دینی خاص، یکی از مباحث بنیادین دین‌شناختی به‌شمار می‌رود که در حوزه‌های گوناگون مرتبط با دین، مانند استنباط احکام، طراحی نظام‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسیِ مبتنی بر دین و تولید علوم انسانی دینی، نقشی تعیین‌کننده دارد. اثبات جامعیت دین، پیش‌تر بر اثبات امکان جامعیت دین مبتنی است و این امکان به وجود ویژگی‌هایی در عرصه‌هایی مانند پدیدآور، محتوا و زبان دین وابسته است. این پژوهش با ارائه سازوکاری نو برای تحلیل جامعیت دین، با بهره گرفتن از روش عقلی و تحلیلی به بررسی این ویژگی‌ها در عرصه‌های نام‌برده پرداخته و با تطبیق ویژگی‌های نام‌برده بر دین اسلام، امکان جامعیت آن را نتیجه گرفته است. این نوع نگاه به جامعیت آثار و نتایجی در «علم دینی» به‌دنبال خواهد داشت که در بخش پایانی نوشتار به برخی از آنها اشاره شده است.

دینی‌بودن اقتصاد، به‌مثابه یک علم مهم در عرصه علوم اجتماعی، برای مسلمانان و اندیشمندان آن‌ها یک دغدغه بزرگ است. شکی نیست که فقه، اخلاق و مکتب اقتصادی به‌مثابه علومی دینی در مراکز حوزوی و دانشگاهی تلقی به قبول شده است؛ اما در پذیرش علم اقتصاد اسلامی مشکلاتی وجود دارد. به‌نظر می‌رسد شناخت دقیقی از علم اقتصاد اسلامی که بر پایه‌های صحیح دینی و علمی مبتنی باشد وجود ندارد. شناخت‌های ناقص موجب دور شدن حوزه و دانشگاه از یکدیگر شده و وحدت این دو سازمان مؤثر برای حل آن دغدغه بزرگ را خدشه‌دار می‌کنند. برای دست‌یابی به تعریف دقیق علم اقتصاد اسلامی، ابتدا تعریف‌های پژوهشگران اقتصاد اسلامی را بر اساس (هدف، موضوع و روش) بیان و نقد کرده و سپس به تعریفی می‌رسیم که دارای ویژگی‌های ذیل است: ۱- موضوع، هدف نهایی و روش علم اقتصاد اسلامی جهان‌شمول است؛ ۲- جهان‌شمول‌بودن روش بدین معناست که با یک روش کیفی و کمی مبتنی بر سنت‌های الهی «امداد» و «صبر و ارتباط» همه نظام‌های اقتصادی اسلامی و غیراسلامی تحلیل می‌شوند؛ ۳- به‌علت تفاوت‌های کیفی «امدادهای عام» و «امدادهای خاص»، ممکن است تحلیل‌های اقتصادی جهان‌شمول کمتر داشته باشیم (بومی‌شدن بیشتر تحلیل‌ها).

این پژوهش، پارادایم‌های توسعه را به‌مثابه «فناوری‌های اجتماعی» تحلیل کرده و استدلال می‌کند که کارآمدی بلندمدت آنها در گرو انسجام در یک زنجیره تحلیلی متشکل از «مبانی معرفتی»، «دانش تولیدی»، «تجویزهای نهادی» و «پیامدهای عملکردی» است. این مقاله با به‌کارگیری روش تحلیلی-تطبیقی، به واکاوی ریشه‌های گسست در این زنجیره در پارادایم توسعه غربی و مقایسه آن با ظرفیت‌های بدیل در الگوی پیشرفت اسلامی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری‌های ساختاری پارادایم غربی را می‌توان ریشه‌یابی‌شده در چهارچوب معرفتی حاکم بر آن (به‌ویژه اومانیسم سکولار و فردگرایی) دانست. نوآوری این تحقیق، ارائه یک مدل تبیینی است که نشان می‌دهد چگونه یک چهارچوب معرفتی خاص، زمینه‌های بروز بحران‌های سیستماتیک را فراهم می‌آورد و در نقطه مقابل، چگونه الگوی پیشرفت اسلامی از طریق یک فرآیند استنباط منطقی از مبانی توحیدی، ظرفیت طراحی نهادهایی با مقاومت ساختاری ذاتی را داراست. این پژوهش با ترسیم یک افق تمدنی بدیل، بر ضرورت عبور از اصلاحات سطحی و حرکت به‌سوی بازاندیشی بنیادین در مبانی حکمرانی برای تحقق پیشرفت عادلانه و پایدار تأکید می‌ورزد.

چگونگی تولید نظریه حکمی در علم معماری از موضوعات پر اهمیت تحقق مکتب معماری اسلامی است؛ به‌عبارتی تحقق معماری حکیمانه و اسلامی در ساختارهای جامعه منوط بر تولید نظریه‌های حکمی و مدیریت آن‌ها می‌باشد. اما مشاهده می‌شود پژوهش‌های پراکنده با روش‌شناسی‌های گوناگون و گاهی بدون توصیف روش‌شناسی، امکان تولید مکتب معماری حکمی را تضعیف نموده است. به‌عبارتی جایگاه مدیریت دانش در علم معماری مورد غفلت برخی صاحب‌نظران واقع شده است؛ درحالی‌که می‌توان با تولید الگوی نظریه‌پردازی در معماری، اراده فردی جریان‌های حکمی را به اراده جمعی تبدیل کرد و در نهایت تولید علم را مدیریت نمود. براین‌اساس پژوهش حاضر در تلاش است با بررسی چالش‌های موجود در فرآیند نظریه‌پردازی و نقد آن‌ها، به یک الگوی مشخص دست یابد، لذا روش تحلیلی – تفسیری و کشفی در این پژوهش مورد توجه بوده است که ابتدا به توصیف فرآیند نظریه‌پردازی پرداخته و سپس با نقد و تفسیر به معرفی مدلِ تولید نظریه در دانش معماری دست می‌یابد که به‌نظر می‌رسد مدل معرفی‌شده تا حدود زیادی قادر است به پراکندگی روش‌شناسی‌ها و فرآیندهای نظریه‌پردازی در دانش معماری سامان دهد. در این راستا تولید نظریه در معماری را در پنج گام موضوع‌شناسی، فعالیت و ساحت‌شناسی، فلسفه مضاف، نقد و تولید معرفی می‌نماید.