جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مفسران در آیۀ ﴿فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ ﴾ (محمد: 35) از جهات گوناگون دچار اختلاف شده‌اند. از جمله در اعراب واژه ﴿تَدْعُوا﴾، معنای ﴿السَّلْمِ﴾، معنای ﴿الْأَعْلَوْنَ﴾، نقش واو در ﴿وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ﴾، نسبت این آیه با آیه ۶۱ سورۀ انفال و همچنین در دلالت آیه اختلاف وجود دارد. این آیه با لحاظ معنای صلح برای ﴿السَّلْمِ﴾ به دلیل ارتباط با مسئله فقهی حکومتی جواز یا عدم جواز صلح با مشرکان، در میان مفسران معرکه آرا بوده است. در این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی به نقد و بررسی دیدگاه مفسران پرداخته و به این نتیجه رسیده است که ﴿تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ﴾ به معنی دعوت نکردن به صلح و ﴿الْأَعْلَوْنَ﴾، برتری همیشگی جبهه حق است که به شرط ایمان محقق می‌شود. آیه ۳۵ سوره محمد از صلح ابتدایی که از روی ضعف و ناچاری انجام می‌شود نهی می‌کند و از این‌رو دو آیۀ مذکور تعارضی باهم ندارند.

آموزه‏های دین مبین اسلام، سرشار از علوم و معارفی است که بسان حلقه‏های یک زنجیر، مأموریت نجات و هدایت انسان‏ها در دنیای مادی را دارند؛‌ و بر اساس آن علوم مختلف در بخش­های متفاوت تدوین شده است دو بخش از آن، متضمّن ارائه‏ی «فقه» و «اخلاق» هستند پژوهش حاضر با روش تحلیلی توصیفی در صدد پاسخ به این سوال است که نقش گزاره‏های اخلاقی دین در بررسی دلالت آیه یا روایت فقهی چیست؟ و بعد از تحلیلهای انجام شده باید گفت اخلاق بسان یک ابزار تعالی‏بخش در کنار فقه قرار دارد و در تمامی مراحل تفقه و استظهار، بر مباحث و ادله‏ی فقهی تأثیر می‏گذارد؛که از جمله مهمترین این مراحل در هنگام بررسی دلالت ادله‏ی احکام فقهی است که چهار حالت متصور دارند؛ یا ادله‏ی گزاره‏های اخلاقی از ادله‏ی احکام فقهی قوی‏تر باشد، گزاره‏های اخلاقی مانع انعقاد اطلاق ادله‏ی احکام فقهی شده ونیز باعث انصراف، تقیید و یا برداشت متفاوت از آن ادله می‏شوند.و یا گزاره‏های اخلاقی با احکام فقهی تکافؤ داشته باشند، و شاهد جمع عقلی یا نقلی وجود دارد که در این صورت باید موردی را بر أساس شاهد جمع ـ به جهت این که با حکم عقل یا نقل ضدیّت پیدا کرده است را ـ کنار گذاشت و به دیگر عمل نمود. و یا دو حکم فقهی با یکدیگر در تعارض هستند، گزاره‏های اخلاقی نقش مرحّج بر یکی از آن دو را إیفاء می‏کنند و در فرض چهارم گاهی مؤلفه‏های فقهی بر گزاره‏های اخلاقی تأثیر می‏گذارند و این تأثیر به چند صورت است؛ گاهی موجب تفاوت برداشت از ادله‏ی آموزه‏های اخلاقی می‏شوند؛

هدف پژوهش حاضر، ارائه الگوی نسبت تربیت‌یافتگی سیاسی با تربیت‌یافتگی دینی و اخلاقی در اندیشه و منش زمامداری قاسم سلیمانی - به‌مثابۀ یک حاکم و زمامدار الگو - با نظر به شاخصه‌های زمامدار تربیت‌یافته مبتنی بر آموزه های قرآنی با تأکید بر دیدگاه امام علی (ع) است؛ بدین‎منظور، ابتدا ابعاد تربیت‌یافتگی سیاسی، دینی و اخلاقی شخصیت مورد پژوهش از منابع معتبر دربارۀ وی با روش تحلیل مضمون، استخراج، کدگذاری و تبیین گردیده‌اند؛ سپس در یک نگاه جامع، الگوی نسبت تربیت‌یافتگی سیاسی قاسم سلیمانی با تربیت‌یافتگی دینی و اخلاقی ایشان، با مفهوم بنیادین کنش‌ورزی سیاسی و زمامداری در پرتو دین‌داری و اخلاق‌گرایی بیان شده‎است. نتایج تفکیکی پژوهش نشان می‌دهد که بُعد سیاسی زمامداری شخصیّت مورد پژوهش، مشتمل بر شاخصه‌هایی اساسی چون بیداری و حضور در صحنه و میدان اجتماع، عملکرد فراجناحی، ظلم‌ستیزی، عدالت‌ورزی، و ... با بستر زیستِ پاک سیاسی است. بُعد دینی زمامداری ایشان، دربردارندۀ مؤلّفه‌هایی مانند برخورداری از اعتقــادات و باورهای اصیل معنوی و زیست ایمانی در پرتو آنهاست. بُعد اخلاقی زمامداری او، حاوی شاخصه‌هایی چون تقیّد به اعمال صالح و فضایل اخلاقی؛ متأثر از دیدگاه امام علی (ع) که مبتنی بر آموزه های قرآنی است. نتایج با هم‌نگری ابعاد تربیت‌یافتگی زمامداری قاسم سلیمانی نشان می‌دهد که در الگوی تربیت‌یافتگی وی، زیست ایمانی و اخلاقی عمیق و اصیل ایشان، بنیاد و اساس زیست سیاسی و زمامداری او بوده‎است؛ چنانچه گویی حضور و کنش در میدان و اجتماع برای او، منطبق با باورهای عمیق دینی و اخلاقی بوده‎است.

یکی از مفاهیم مهم در حکومت اسلامی، مفهوم بیعت مردم با امام و رهبر است. مفهومی که افراد جامعه را به رهبر، پیوند داده و حدود و قیود و تعهدات آنها را نسبت به یکدیگر معین می سازد. با مروری بر آیات قران و روایات پیامبر اعظم (ص) می‌توان به اهمیت بیعت پی برد.در مورد بیعت تعاریف متعددی ارائه شده است که در بین آنها چند اصل مشترک دیده می شود. اولا" بیعت نوعی عقد و پیمان است که بین امت و رهبر منعقد می‌شود و هرکدام از طرفین دربرابر یکدیگر حقوق و تکالیفی را می پذیرد. ثانیا" مفادی که بر آن بیعت می شود می‌تواند شرایط گسترده و یا محدود تری را شامل شود و طرفین بایستی پایبند و ملزم به رعایت آن باشند. ثالثا" اینکه بیعت باید در چارچوب شرع باشد. همچنین نحوه بیعت گرفتن نیز بایستی آزادانه و بدون استفاده از تهدید و زور و غلبه باشد. بیعت از لحاظ اهداف و محتوا نیز دارای تقسیماتی است. این مقاله ضمن بررسی تعریف، کیفیت و شیوه ها و مراتب بیعت و دسته بندی آن ،به بررسی و تحلیل مفهوم بیعت در قران کریم و سیره پیامبر اعظم(ص) می‌پردازد. با توجه به اینکه قران کریم و سیره پیامبر اعظم (ص) از جمله منابع چهارگانه شاخت اسلام می‌باشند این پژوهش دارای اهمیت است. روش پژوهش، کتابخانه ای و تاریخی است که با تکیه بر قران و روایات ونیز دیگر منابع دسته اول تاریخی و تحلیل تحقیقات جدید انجام شده است.

پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی علائم ظهور در روایات اسلامی و تبیین نسبت آن با جریان‌های تکفیری معاصر، با تأکید بر مبانی قرآنی سامان یافته است. در طول تاریخ، مسئله موعود و ظهور منجی به‌عنوان یکی از باورهای مشترک میان مسلمانان مطرح بوده و همواره در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت بازتاب گسترده‌ای یافته است. در این میان، جریان‌های تکفیری معاصر با تفسیر سطحی و گزینشی از برخی روایات، کوشیده‌اند از آموزه‌های آخرالزمانی برای مشروعیت‌بخشی به اقدامات خشونت‌آمیز خود بهره گیرند. روش تحقیق این مطالعه بر پایه رویکرد کیفی و تحلیل محتوای متون روایی و قرآنی است. بدین منظور، مجموعه‌ای از منابع اصلی شامل کتب اربعه شیعه، صحاح سته اهل‌سنت و تفاسیر معتبر قرآن کریم مورد بررسی تطبیقی قرار گرفت. همچنین، آثار پژوهشگران معاصر در حوزه جریان‌شناسی تکفیری و مطالعات آخرالزمانی به‌عنوان پشتوانه تحلیلی استفاده شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از روایات علائم ظهور، از منظر قرآنی دارای معیارهایی برای صحت‌سنجی هستند و برداشت‌های تکفیری به‌طور عمده بر تأویلات ناصحیح و قرائت‌های ایدئولوژیک استوار است. در مقابل، تفسیر اصیل قرآنی و روایی بر صبر، عدالت‌خواهی، وحدت امت و نفی خشونت تأکید دارد. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که بازخوانی نقادانه و تطبیقی روایات ظهور با محوریت قرآن، می‌تواند به تبیین صحیح گفتمان مهدوی، جلوگیری از سوء‌استفاده‌های افراط‌گرایانه، و تقویت گفتمان وحدت اسلامی در برابر جریان‌های تکفیری یاری رساند.

قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع) در زمره شاخص‌ترین منابع استنباط احکام به شمار می‌روند؛ اما مطلب شایان توجه این انگاره و پندار شایع است که فقها آن‌چنان که سزاوار است قرآن را معیار و ملاک استنادات فقهی خویش قرار نداده‌ و عمده تأکید آن‌ها در استخراج احکام شرعی، بر روایات استوار است. جستار حاضر در پژوهشی توصیفی-تحلیلی، استنادات فقهی آیت‌الله خویی را به عنوان یکی از برجسته‌ترین فقهای معاصر در ابواب قضا و شهادات، به صورت مقایسه‌ای وتطبیقی با صاحبان معتبرترین کتب فقه القرآن که به نوعی به صورت تخصصی در زمینه آیات فقهی تدوین شده‌اند، در مطالعه گرفته است. رهاورد پژوهش نشان می‌دهد این فقیه عالی‌قدر در فرایند استنباط احکام، نگاه شایانی به آیات‌ داشته و چه‌بسا در مواردی حتی بیشتر از کتب آیات‌الاحکام استشهادات و مویدات قرآنی را در صدور فتوا در نظر داشته‌اند، به نحوی که گاهی با تمسک به قرآن، دیدگاهی مخالف با دیدگاه مشهور فقها را اتخاذ نموده‌اند.

از موضوعات علوم قرآنی، مسئله تکرار آیات می‌باشد. در این موضوع بین محققان اختلاف نظر است از یک سو مخالفان از جمله سیّد قطب معتقد است در قرآن پدیده‌ای به نام تکرار وجود ندارد آنچه هست تنویع می‌باشد و از سوی دیگر برخی از مفسران و قرآن پژوهان وجودتکرار درقرآن را إنکارناپذیر شمرده‌اند. مقالة حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی درصدد آن است که بعد از مفهوم‌شناسی واژه تکرار، مفاهیم مرتبط با تکرار، معناشناسی تکرار در قرآن، دیدگاه مفسران و دانشمندان علوم قرآنی(موافقان و مخالفان)و... را مورد پژوهش قرار دهد. در این میان علامه طباطبائی(ره) نیز به این مسئله بی توجه نبوده است. یافته‌ها و نتایج پژوهش حاکی ازآن است که واژه تکراربا مشتقات خود 476 مورد در آیات قرآن بکار رفته ایشان أسرار وحکمت هایی را برای آن ها بیان فرموده از جمله‌: اختلاف سیاق، مصداق، اضافه، ... علامه معتقد است تکرارآیات وعبارات به ظاهر یکسان ومشابه درکلام الهی، اتفاقی و بیهوده نیست، بلکه تنها راه دریافت کلام، تدبّر در سیاق آیات می‌باشد.

گابریل رینولدز در کتاب خود با عنوان "قرآن و زیرمتن بایبلی آن"، تفاسیر اسلامی را از جمله متون پساقرآنی و محصول سده‌های متأخری دانسته که محتوای آنها از متن قرآن فاصله گرفته است و با استناد به شکاف موجود میان مفسران مسلمان و متن قرآن، چنین نتیجه می‌گیرد که برای درک قرآن نمی‌توان به تفاسیر اسلامی مراجعه نمود. رینولدز در این اثر به نقد روش­های مفسران پرداخته و کوشیده است تا نشان دهد که چگونه مفسران کلاسیک از مکانیزم­های تفسیری کلیدی خاصی برای شکل دادن به قرآن بر اساس اهداف خاص خود استفاده می­کنند. وی در تحلیل روش تفسیری مفسران به بررسی پنج مورد از ابزارهایی که در مطالعات موردی این کتاب برجسته­تر از سایرین بوده پرداخته است؛ که عبارتند از داستان­سرایی، اسباب النزول، تأخیرالمقدم، قرائات و اطلاعات یهودی-مسیحی. در این پژوهش با شیوه توصیفی-تحلیلی و رویکردی انتقادی به تبیین و نقد آراء رینولدز پرداخته و نشان داده خواهد شد علیرغم پذیرش برخی نقدهای رینولدز نسبت به تفاسیر، هیچ یک از آنها منجر به انکار صحت کل تفاسیر نخواهد شد.

شیخ صدوق روایتی به نقل از علی بن محمد بن جهم از امام رضا(ع) نقل کرده است که ایشان در روایتی به موضوع مسخ فریبنده هاروت و ماروت اشاره کرده و پس از اشاره به فرشته بودنهاروت و ماروت ابراز داشته اند مردم اشتباه می کنند که آن موجود مسخ شده ستاره زهره است، بلکه او به صورت حیوانی مسخ شده است که دردریاهاست. سند این روایت به سبب وجود دونفر راوی مجهول و دو روای ضعیف، از ضعف شدیدی برخوردار است. علاوه بر آن، بررسی روایات دیگر نقل شده توسط علی بن محمد بن جهم نشان می دهد که روایات او از منظر ورود مطالب اسرائیلی شدیداً آسیب پذیر بوده است. حتی وی در مناظره با امام رضا(ع) به برخی اسرائیلیات در ارتباط با پیامبران استناد کرده که با واکنش امام(ع) مواجه شده است. پذیرش مسخ فریبنده هاروت و ماروت رابطه تنگاتنگی با پذیرش فریفته شدن فرشتگانی دارد که بنابر آیات قرآن و روایات معتبر از خطا و نافرمانی مصون هستند. از طرفی دیگر مسخ آن شخص فریبنده در قالب حیوانی که مطلقاً توسط مردم شناخته شده نیست دلیل دیگری بر ضعف متنی روایت است. پژوهش حاضر به هدف تنقیح مطالب منسوب به امام رضا(ع) به بررسی سندی و متنی این روایت پرداخته است.

بررسیِ کج‌فهمی‌های ناشی از آسیب‌های تفاسیر علمی مسأله‌ی اصلی در پژوهشِ حاضر است؛ زیرا پیامدِ آن به‌صورت تفسیر به‌رأی‌، در جُستارهای برخی مفسرانِ علمی مشاهده ‌می‌شود و موجبات انحراف از مراد الهی را فراهم می‌آورد. ضرورتِ نقد و تحلیل آسیب‌شناختی تفاسیر علمی، دست‌یابی به ملاک و معیارهایی برای ارزیابی و تفکیکِ تفاسیر علمی از تفاسیر غیرعلمی است. بنابراین بر اساس روشِ توصیفی تحلیلی و استمداد از رهیافت درون‌دینی به نقد و تحلیل اقوال مفسران علمی پرداخته می‌شود. از آنجایی که قرآن دارای نظام غیرخطی است، مفسران در کشفِ مرادِ الهی به انواعی از آفات مبتلا می‌گردند. لذا برای پیش‌گیری از تفاسیرِ انحرافی به ریشه‌یابی عوامل آسیب‌زا پرداخته عواملِ متعدّدِ آسیب‌زا معرفی می‌گردد. در نتیجه مفسرِ علمی می‌تواند به موازاتِ نوعِ آسیب، سلاحِ راهبردیِ متناسب برگزیده از پیامدِ آن آسیب محفوظ بماند. یعنی شایسته است راهبردِ کلی را که مبتنی بر اصلاحِ نگرشِ وی نسبت به اعجازِ ذاتی و بی‌نیازی‌ِ قرآن از اعجاز عارضی‌ است بپذیرد تا دچارِ تفاسیرِ فاقدِ قرینه‌ی‌ ناشی از اشتراکاتِ موضوعی نگردد. همچنین راهبرد غایی که ضمانتِ رهیافت به اهدافِ نهایی در پسِ ارتباط‌های شبکه‌ای آیات است را فرا راهِ روش تفسیریِ خود قرار دهد تا به پراکنده‌گویی، برخوردِ گزینشی و تطبیق مبتلا نشود. بعلاوه از راهبُردهای مبنایی؛ چون: نفی اطلاق علم، تفکیک تئوری‌های علمی از حیث قطعیت، جداسازی قواعد حاکم بر قلمروهای فیزیک و متافیزیک، بهره‌مند گردد تا از طریقِ اصلاحِ مبانیِ خود از خطاهای سلسله‌وارِ بعدی در روش، محتوا و پیامدهای آن مصون بماند.