جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسائل مربوط به مرگ و حوادث پیش رو در برزخ و قیامت از جمله مباحثی است که همواره ذهن اندیشمندان الهی را به خود مشغول داشته است. ملاصدرا از بزرگترین متفکران مسلمان است که براهینی در اثبات معاد جسمانی اقامه نموده و سعی در ارائه تفسیر برهانی و فلسفی از آیات و روایات مربوطه داشته است. با الهام از بیانات شرعی و با نظر به مبانی صدرائی، استاد حسن زاده آملی نظریه تکامل برزخی را مطرح نموده و از جهات گوناگونی از جمله تجلیات خداوند به انسانها در عالم برزخ، شفاعت، تکامل بودن مرگ، خالد نبودن دوزخیان و برخی احادیث به اثبات تکامل آنها در عالم برزخ پرداخته است. در پژوهش حاضر اثبات گردید با نظر به فعلیت کامل شخص متوفی و عدم وجود امکان استعدادی در او، اشکال فلسفی همچنان مطرح بوده و استاد حسن زاده آملی نیز پاسخی بدان ارائه ننموده است. احادیث مورد استناد نیز از جهات سندی و دلالی مدعای مورد نظر را اثبات نمی کنند و نظریه ارائه شده در این زمینه از جهاتی دچار ناسازگاری و تناقض درونی است.

اهمیت دیوید هیوم در تحولات علوم انسانی در دورة روشنگری غیرقابل انکار است. او از سویی تعلق خاطر جدی به رویکرد علمی و دستاوردهای علوم جدید داشت و از سوی دیگر یکی از انتقادی‌ترین رویکردها را دربارة دین و خدا اتخاذ کرد. هیوم از اندوخته‌های علمی زمانة خود برای مسلح کردن استدلال‌های نقادانه‌اش علیه الاهیات سنتی بهرة فراوان برد. یکی از مهم‌ترین این عرصه‌ها، نقد اصل علیت است؛ اصلی که در برهان پیشینی بر وجود خدا جایگاهی اساسی دارد. هیوم با بهره‌گیری از دستاوردهای علمی و فلسفی عصر خود، نشان داد که علیت نه ضرورتی عینی در جهان، بلکه عادتی ذهنی و روان‌شناختی است که از تکرار تجربه ناشی می‌شود. در نتیجه، اتکا به اصل علیت برای اثبات وجود خدا و تبیین رابطة میان جهان و مبدأ متعالی، از اعتبار فلسفی ساقط می‌شود. روش این پژوهش بر تحلیل تاریخی‌ـ‌انتقادی استوار است؛ بدین معنا که با بررسی متون اصلی هیوم در پرتو زمینه‌های علمی و فلسفی قرن هفدهم و هجدهم، به واکاوی نحوة اثرپذیری او از علوم زمانه پرداخته می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نقد هیوم بر علیت نه صرفاً برخاسته از موضعی فلسفی، بلکه نتیجة مواجهه او با میراث علمی عصر روشنگری است. بر این اساس، نتیجه‌گیری کلی مقاله آن است که نقد هیوم بر علیت، بنیان‌های متافیزیکی الاهیات عقل‌گرای سنتی را متزلزل کرده و راه را برای شکل‌گیری رویکردهای تجربه‌محور و روان‌شناختی در فلسفة دین هموار ساخته است.

حکمت درقرآن معادل خیرکثیر معرفی شده و اختصاص آن به اشخاص به اعطای خداوند است. ملاصدرا در بحث حقیقت حکمت به این ویژگی توجه می دهد اما تحصیل شرایط بهره مندی از آن را تابع ملزوماتی می داند. از نظر ملاصدرا، حکمت علم مصطلح نیست. برخورداری از شرایط اعطای آن بسیار سخت و طاقت فرسا بوده و تقلیدی نیست. حکمت عامل تحول انسان نیست بلکه خود عامل تعین و تکون نفس و کمال اول است. حکمت سازو کار شدن انسان است. ملاصدرا از میان ملزومات تحقق شرایط اعطای حکمت، تخلق به اخلاقیات شرعی و همنشینی با قرآن را از بقیه ملزومات مهمتر می داند. وی حکمت حقیقی را معرفتی اعطایی و خاص به الله تعالی و صفات و افعالش می داند به گونه ای که این معرفت به ایمان حقیقی فرد منتج گردد. صاحب معرفت حکمی و ایمان حقیق، شناختش از توحید خداوند، معاد و مشتقات آن و حقیقت قرآن بسیار متفاوت از دیگران است. بزرگان حکمت و خیر کثیر غیر از خداوند و انبیاء الهی از نظر ملاصدرا همگی اهل الله، اهل شهود و اهل طربق انبیاء الهی هستند.

نظریه مُثُل افلاطونی از دیرباز به عنوان یکی از ارکان بنیادین هستی‌شناسی فلسفه کلاسیک مطرح بوده است. در جهان اسلام، این نظریه بازخوانی‌های متعددی را تجربه کرده که از برجسته‌ترین آن‌ها باز خوانی در حکمت متعالیه ملاصدرا است. صدرالمتألهین با تکیه بر اصولی چون اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری، مُثُل را نه مفاهیم ذهنی‌ و نه صور خیالی، بلکه موجوداتی عقلانی و مستقل‌ می داند که در قوس نزول منشأ صدور عالم طبیعت و در قوس صعود غایت کمال آن‌ها محسوب می‌شوند. این تفسیر وجودشناختی از مُثُل، تفاوت بنیادینی با تلقی مفهومی و منطقی مُثُل در سنت مشائی دارد. در مقابل، استاد مصباح یزدی با اتکا به اصول و منطق مشائی، دیدگاه ملاصدرا را در محورهای متعددی مورد نقد قرار داده است؛ از جمله در نسبت میان مُثُل و کلی طبیعی، نقش مُثُل در علم الهی، شمول مُثُل نسبت به مفاهیم اخلاقی و موارد خبیثه، و ابهام در ذات مُثُل. هر یک از این نقدها با استناد به مبانی فلسفی خاص، امکان تحقق خارجی یا عقلی مُثُل را به چالش کشیده‌اند. در پژهش حاضر، با روش توصیفی–تحلیلی، نظریه ملاصدرا در پاسخ به ملاحظات یادشده بررسی شده است. تحلیل نشان می‌دهد که حکمت متعالیه در سنت اسلامی با اصلاح مفهوم مُثُل از یک صورت ذهنی به یک حقیقت وجودی، نه ‌تنها انسجام نظری خود را حفظ کرده بلکه ظرفیت پاسخ‌گویی به اکثر اشکالات استاد مصباح یزدی را نیز دارا می‌باشد. این پژوهش در نهایت به این نتیجه دست می‌یابد که نظریه مُثُل در حکمت متعالیه، با پشتیبانی از مبانی متافیزیکی مستحکم، قابل دفاع عقلانی بوده و راه‌گشای گفت وگوهای نوین میان فلسفه اسلامی خواهد بود.

اهمیت مفهوم تقوا در مطالعات عرفانی و اخلاقی آشکار است. این مقاله با روشی توصیفی-تحلیلی و با استناد به آثار ابن عربی، نشان می‌دهد که چگونه شیخ اکبر با بازگشت به ریشه‌ی لغوی «وقایه»، مفهوم تقوا را در یک فرآیند چندمرحله‌ای و پارادوکسیکال بازتعریف می‌کند. در معنای نخست، متقی نفس خود را وقایه‌ی حق در برابر مذمومات قرار می‌دهد و حق را وقایه‌ی خود در برابر محامد می‌سازد. اما در معنای عمیق‌تر، این وقایه شدن از یک ویژگی اخلاقی به یک موضع هستی‌شناختی بدل می‌شود که در آن عبد «ظاهر» و حق «باطن» است. این فرآیند، در نهایت به انحلال فاعل متقی در شهود توحیدی می‌انجامد، که در آن «پرهیز از دیدن خود به عنوان فاعل» غایت تقوا می‌گردد. این «ترک تقوا»، نه به معنای اباحی‌گری، بلکه کمال آن از طریق فنای «منِ متقی» در فاعل حقیقی است. این تحلیل ضمن حل پارادوکس زبانیِ عاملیت، جایگاه اخلاق را در عرفان ابن عربی نه به عنوان یک «قانون» ثابت، بلکه به مثابه یک مسیر پویا از «الزام» به «ادب» و از «ادب» به «تجلی» بازتعریف می‌کند.

این پژوهش با هدف بررسی انتقادی آموزه‌ی تثلیث در الهیات مسیحی از منظر توحید در حکمت متعالیه‌ی ملاصدرا انجام شده است. پرسش اصلی آن است که این دو نظام فکری، در سطح مبانی متافیزیکی و هستی‌شناختی، در چه نقطه‌هایی با یکدیگر تعارض دارند و آیا می‌توان میان آن‌ها زمینه‌ای برای گفت‌وگوی فلسفی فراهم آورد؟ در این مطالعه که با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و بر پایه‌ی منابع معتبر کتاب‌خانه‌ای سامان یافته، ابتدا مبانی کتاب‌مقدسی و الهیاتی تثلیث و تفسیرهای گوناگون از اقانیم ثلاثه بررسی شده است. سپس ساختار فلسفی توحید در نظام صدرایی، بر پایه‌ی اصول اصالت وجود، وحدت شخصی وجود و تشکیک در مراتب آن، تبیین گردیده است. در گام پایانی، نقاط تعارض و امکان گفت‌وگو میان این دو دستگاه الهیاتی تحلیل شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ریشه‌ی اختلاف در تلقی متفاوت آن‌ها از حقیقت وجود است: الهیات مسیحی بر «کثرت در وحدت» استوار است، در حالی‌که حکمت متعالیه از «وحدت محض» دفاع می‌کند. بر این اساس، هرچند فهم این تفاوت‌ها می‌تواند به گفت‌وگوی بین‌ادیانی یاری رساند، اما از منظر صدرایی، سازگاری نظری میان تثلیث و توحید وجودی ممکن نیست.

پژوهش حاضر که به روش کتابخانه‌ای، توصیفی- تحلیلی است، به دنبال دیالکتیک جامعه‌شناسانه دین است. همواره دین یکی از مباحث جدی جامعه‌شناسان بوده و دیدگاه‌ها و نگاه‌های متفاوتی به آن بوده است. این پژوهش دیدگاه سه جامعه‌شناس (کارل مارکس، ماکس وبر و امیل دورکیم) را پیرامون دین مورد بازاندیشی قرار داده است. کارل مارکس دین را هم مفهوم از خودبیگانگی و هم بیانگر جامعه طبقاتی دانسته و دین را عامل زروگویی طبقات بالای جامعه به زیردستان می‌داند. ماکس وبر علی‌رغم اینکه معتقد است دین به زندگی انسان‌ها معنا می‌دهد و به زندگی انسان در مقابل محرومیت‌ها و رنج‌ها معنا می‌بخشد اما، جوامع در دنیای امروزی از دین عبور کرده و به مفهومی به نام عقلانی‌سازی رسیده‌اند. امیل دورکیم، باور دارد دین عامل همبستگی و انسجام بین افراد جامعه است و از طرفی او خدا و جامعه را یکی می‌داند. بر این اساس، ما به دنبال بررسی اندیشه‌های دینی این سه اندیشمند در ساحت جامعه‌شناسی هستیم و در نهایت به اندیشه‌های تقابلی آنها پیرامون دین می‌پردازیم.

اندیشه‌ی ‌تساهل را باید از دستاوردهای ‌ارزشمند ‌تفکر ‌بشری دانست که همواره در طول ‌تاریخ‌ حیات و تمدن ‌بشر از مقتضیات‌ هر دوره‌ای بوده‌است. در این میان سهم ‌اندیشمندان، فیلسوفان، شاعران و عارفان در ترویج ‌این اندیشه‌‌ حیات ‌بخش از جایگاه ‌برجسته‌ای برخوردار بوده‌است. در مشرق زمین مولوی عارف و شاعر ‌بلند آوازه‌ی‌ ایرانی با دیدگاهی‌ عرفانی به این موضوع می‌نگرد و جان ‌لاک- فیلسوف ‌انگلیسی که در مغرب زمین به پدر ‌تساهل معروف است- نگاهی ‌فیلسوفانه به تساهل دارد. با مطالعه و تحقیق در اندیشه‌ی‌ مولوی وجان ‌لاک به وجود ‌شباهت‌ها و تفاوت‌های دیدگاه‌ آنان در زمینه ‌تساهل پی‌خواهیم برد شباهت ‌اندیشه‌ی ‌آنان در مسائلی چون؛ بی‌انتها ‌بودن‌ حقیقت، ظرفیت‌ کم‌ انسان‌ها در شناخت، تنوع و تکثر‌ اندیشه‌ها و عقاید، اختیار و مسائلی‌ دیگر است، تفاوت‌ عمده آن‌دو در دیدگاه ‌خداشناسی نمودیافته به گونه‌ای که مولوی با نگاهی ‌عرفانی بدان نگریسته و جان ‌لاک با دیدگاهی‌ عقل‌گرایانه و فلسفی؛ مسئله‌ی ‌آزادی از دیگر موارد‌ مطرح شده در اندیشه‌ی ‌آنان است با وجود آن‌که هر دو به آزادی‌ عقیده اعتقاد دارند اما تفاوت آن‌دو در این است که نگاه ‌مولوی معطوف به آزادی‌درونی است و جان ‌لاک بیشتر به آزادی ‌بیرونی توجه دارد. این مقاله برآن است تا به روش توصیفی_ تحلیلی و با ذکر‌ نمونه‌هایی به بررسی و تطبیق ‌اندیشه‌ی ‌مولوی و جان‌ لاک در موضوع ‌تساهل و تسامح بپردازد