جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

موضوع ارتباط با خدا از آغاز آفرینش انسان همواره مورد توجه بشر بوده است. ‌در قرون اخیر، ‌با رشد تکنولوژی و آسیب‌های ناشی از زندگی مدرن، ‌اضطراب و حس تنهایی گریبان‌گیر انسان شده است. ‌با هجوم سرگشتگی‌های ناشی از سبک زندگی مدرن، ‌انسان متجدد در درون خود ‌بیش‌ازپیش به موجودی قدرتمند (خداوند) و معنویت‌های نوین احساس نیاز می‌کند. ‌جوئل اوستین، ‌کشیش آمریکایی، ‌خداوند را عامل آرامش و موفقیت انسان در تمامی کتاب‌ها و سخنرانی‌هایش معرفی می‌کند. ‌او قوانینی مانند «قانون اطاعت» را که با نام خداوند عجین شده است، ‌بیان می‌کند. براین‌اساس، در پژوهش حاضر تصویر خداوند با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، ‌در «قانون الهی اطاعت» جوئل اوستین بررسی شد. ‌پژوهش در کتاب‌ها و سخنرانی‌های جوئل اوستین این نتیجه را به‌دست می‌دهد که تصویر خدایی که وی ارائه می‌دهد، ‌برگرفته از تفکر اومانیستی، ‌روان‌شناسی و جامعه‌شناسی است. ‌بدیهی است که بررسی و تبیین مبانی فکری جوئل اوستین، ‌به‌عنوان یکی از مدعیان معنویت‌های مدرن، ‌تأثیر بسزایی در نهادینه کردن این مسئله در جامعه اسلامی، ‌برای حفظ جوانان از انحرافات عقیدتی دارد. ‌

داعش، یک‌گروه تکفیری است که با قرائت افراطی از اسلام، با هدف ایجاد دولتی خشونت‌مدار، تفسیر خاصی از توحید ارائه می‌دهد. آنان با تأکید بر توحید ربوبی و الوهی، بسیاری از اعمال مسلمانان مانند توسل، شفاعت‌خواهی، ذبح برای غیرخدا و تبرک جستن به اولیا و اماکن مقدس را شرک می‌دانند. این گروه با استناد به فتاوی شورای شریعت خود که برداشتی وهابی-تکفیری از اسلام است، هرگونه درخواست کمک یا مدیریت از غیرخدا را نفی می‌کنند. در پژوهش حاضر، با روش توصیفی و بررسی منابع داعش، دلایل آنان برای تکفیر مسلمانان تحلیل شد. این گروه تکفیری، به‌ویژه آیات توحیدی را به‌گونه‌ای تفسیر می‌کنند که گویی هیچ واسطه‌ای در نظام ربوبی جایز نیست. این نگاه افراطی، هرگونه رابطه معنوی با غیرخدا را بدعت و شرک می‌خواند و خشونت علیه مخالفان را توجیه می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که برداشت داعش از توحید، تحمیل قرائتی یک‌سویه و غیرمنعطف از دین است که در نهایت به تفرقه و خشونت دامن می‌زند.

در عصر حاضر، پیچیدگی‌های زندگی مدرن، کیفیت ارتباط انسان با خدا را تحت تأثیر قرار داده است. انسان با وجود آسایش‌های بسیار مادی بازهم تلاش می‌کند به گونه‌ای این نیاز معنوی را برطرف کند؛ زیرا این نیاز اصلی انسان است که به‌طور فطری به آن تمایل دارد. ابن‌سینا فیلسوف و نابغه و نویسنده‌ای پرکار است که در بیشتر آثار خود به تبیین انسان و ابعاد وجودی او پرداخته است. وی آثاری نیز درباره تفسیر قرآن، ذکر، دعا، عبادت به ویژه نماز دارد. پژوهش حاضر به‌روش توصیفی- تحلیلی و با هدف بررسی دیدگاه ابن‌سینا درباره حقیقت نماز و تأثیر قوا و افعال نفس انسان بر آن انجام شد. یافته‌ها نشان می‌دهد، ابن‌سینا حقیقت نماز را به معرفت حق‌تعالی تفسیر می‌کند و آن را به ظاهری و باطنی تقسیم می‌نماید. قوای نباتی با تأمین سلامت جسمانی در نماز ظاهری تأثیر مستقیم دارد و وسیله‌ای برای نماز باطنی است. قوای حیوانی با کنترل مدرکات حسی و خیالی و وهمی انسان نسبت به جهان و خدا و کنترل قوای محرکه، به نماز عمق می‌بخشد. قوای انسانی نیز با ادراک معانی باطنی اذکار و اتصال به عقل فعال، نماز را به بالا‌ترین مرتبه ارتقا می‌دهد.

هدف زندگی از مسائل مهم انسان‌شناسی به‌شمار می‌رود و یکی از اساسی‌ترین موضوعات زندگی انسان است. اگر انسان پاسخ مناسبی برای این پرسش نداشته باشد، زندگی را بی‌معنا خواهد یافت و از طرفی، رسیدن به هدف، نیازمند برنامه و قانون است. این نوشتار باروش توصیفی- تحلیلی در صدد بیان هدف و قانون زندگی در نگاه دانشمند و پزشک متبحر فرانسوی، الکسیس کارل، و مقایسه آن با دیدگاه علامه طباطبایی - فیلسوف، مفسر، فقیه و عارف مسلمان ایرانی- است. اهمیت این مقایسه بدین دلیل است که می‌تواند به روشن‌شدن وجوه اشتراک و اختلاف اندیشه‌ علامه با دیدگاه کارل و نیز تعالی نگرش به انسان در اندیشه اسلامی بینجامد. یافته‌های این پژوهش بر آن است که نشان دهد برخی مطالب در نگاه الکسیس کارل، از جمله هدف خلقت که انسان‌سازی و رساندن بشر به سعادت حقیقی است، با علامه هماهنگی دارد. همچنین در قوانین زندگی، نکات مشترک در زمینه حفظ حیات و بقای نسل؛ و در قانون تکامل معنوی انسان، لحاظ‌کردن فضایل اخلاقی و توجه به خدا از راه عرفان و نیایش در دو نگاه مشهود است؛ گرچه جهان‌بینی این دو دانشمند تفاوت‌هایی دارد.

اومانیسم درجایگاه یک‌نظام فکری، در طول تاریخ با تأکید بر توانایی‌های انسانی و نفی قدرت‌های ماوراءالطبیعی، زمینه‌ساز تحولات عمده در جامعه بشری شده است. این تفکر که در دوران رنسانس به اوج خود رسید، با بازگشت به ارزش‌های تمدن باستانی و بازتعریف نقش انسان در جهان، محوریت انسان و نفی خدا و متافیزیک را مورد تأکید قرار داد. در قرن بیستم، فجایع انسانی مانند جنگ‌های جهانی، انتقاداتی جدی به اومانیسم وارد کرد. بااین‌حال، معنویت‌های نوین که از دهه‌های اخیر رواج یافته‌اند، تلاش کردند تا با ترکیب ارزش‌های اومانیستی و نیازهای معنوی انسان معاصر، جایگاه جدیدی برای انسان تعریف کنند و با تأکید بر مفاهیمی نظیر خدای درون، قانون جذب و رهایی فردی، او را در جایگاه خداوندی و خالقیت قرار دهند. در مقاله حاضر با تحلیل تاریخی و تطبیقی اومانیسم و معنویت‌های نوین، تأثیر اومانیسم در اصول اساسی این معنویت‌ها بررسی شد. نتایج نشان داد که این معنویت‌ها بر پایه اومانیسم و در سایه نظام لیبرال سرمایه‌داری به‌سرعت گسترش می‌یابند تا با ایجاد یک‎دین جهانی با استفاده از مفاهیم دین‌های اصیل و تطبیق دادن اصول خود بر این دین‌ها، نظام سلطه‌ سرمایه‌داری را در جهان تثبیت کنند.

پژوهش حاضر با هدف تحلیل انگیزه‌های ایمانوئل کانت در پرداختن به الهیات اخلاقی و تبیین نقش آن در اثبات وجود خدا تدوین شده است. وی با تأکید بر انگیزه‌های اخلاقی و فلسفی، الهیات اخلاقی خاصی را جایگزین براهین سنتی اثبات خدا ارائه کرد. در پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی، افزون بر بررسی عوامل فلسفی و اخلاقی، تبیین و تحلیل دقیق ارتباط میان الهیات اخلاقی و نظام اخلاقی کانت ارائه شد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که اگرچه کانت با نقد الهیات طبیعی و متافیزیکی و با تلفیق اخلاق و دین، چارچوبی عقلانی برای پاسخگویی به نیازهای عملی بشر طرح ریزی کرد، مسئله وجود خدا از طریق «برهان اخلاقی» به استدلالی عقیم و ناموجه منجر شد به‌طوری‌که می‌توان دیدگاه او را با توجه به مبانی خود وی، مخدوش نشان داد. در نتیجه مفهومی که کانت از خداوند تداعی می‌کند، تصوری بیش نیست. البته تا حدی مفهوم غیر عینی و صرفاً تصوری از خداوند در ذهن تداعی می‌شود. باتوجه به اینکه مفاهیم عقلی ـ به‌ویژه خداوند ـ در عقل عملی بی‌نیاز از زمان و مکان تصور شده است، هیچ نوع حکایتی نسبت به جهان خارج نداشته و هیچ معنایی در ارتباط با متن واقع تحمل نمی‌کند. ازاین‌رو، الزامی که بین احکام اخلاقی با اذعان به خداوند و اراده‌ انسان و مانند آن است، فقط ارزش اخلاقی داشته و راهی به جهان واقع نمی‌گشاید.

اجماع یکی از دلایل شرعی مهم در دین اسلام می‏باشد. اما بین فریقین در معتبر بودن آن اختلاف نظر دارد. با توجه به اهمیت اجماع و اختلاف نظر فریقین، این نوشتار با شیوه توصیفی- تحلیلی، ابتدا به دیدگاه اهل سنت نسبت به حجیت اجماع، سپس به بیان دلیل اجماع صحابه بر حقانیت خلافت ابو بکر از دیدگاه عالم برجسته و مرجع کلامی اهل سنت، یعنی قاضی ایجی در کتاب المواقف، و در پایان به نقد دلیل صاحب مواقف پرداخته است. به نظر می رسد دلیل قاضی ایجی با تکیه بر عمل صحابه، قابل نقد می‏باشد: اولا، اجماع بما هو اجماع اعتباری ندارد. ثانیا، با فرض اینکه آن اجماع را دارای اعتبار بدانیم با بررسی تاریخی و روایی روشن می‏شود که اجماع در میان صحابه بر خلافت ابو بکر صورت نگرفته است؛ لذا این دلیل نه تنها مشروعیتی ندارد بلکه از کرسی استدلال نیز ساقط است.

مسئله اثبات یا نفی ماهیت به معنی الاخص برای واجب­الوجود، جزء مسائل اساسی و تأثیرگذار در مباحث خداشناسی فلسفی است؛ زیرا با مسئله بساطت ذات الهی رابطه تنگاتنگی دارد. در این مقاله، این مسئله از دیدگاه سه تن از بزرگان، یعنی فخر رازی، خواجه نصیر طوسی و ملاصدرا با روشی تحلیلی بررسی شده و تفاوت دیدگاه­ها مشخص می­شود. فخر رازی در آثارش، نظر ثابتی ندارد. در برخی آثارش دیدگاه عینیت و در برخی دیگر زیادت وجود بر ماهیت را پذیرفته است. خواجه نصیر طوسی نیز معتقد به عینیت وجود و ماهیت در واجب تعالی است. ملاصدرا، بنیان­گذار حکمت متعالیه، بر اساس دیدگاه مبنایی­اش، یعنی اصالت وجود، قائل به عینیت وجود و ماهیت در واجب­الوجود است. تفاوت دو دیدگاه مشایی و صدرایی پیرامون ماهیت الهی این است که بر اساس مکتب مشاء و دیدگاه خواجه وجود و ماهیت الهی، وجودی در کنار دیگر ماهیات است، اما بر اساس دیدگاه ملاصدرا که واجب تعالی را تنها وجود مستقل و بقیه وجودها را وجودی رابط می­داند، تنها حقیقت بالذات هستی، وجود و ماهیت باری تعالی است و بقیه ماهیات، وجودهای طفیلی و وابسته به وجود حق تعالی هستند.

براهین متعددی برای اثبات وجود خداوند متعال ارائه شده است. برهان امکان و وجوب ابن سینا که اولین­بار توسط فارابی مطرح شده، یکی از محکم­ترین برهان­های خداشناسی است که بدون نیاز به مقدمات دیگری، فقط از راه وجود، به اثبات خدا می­پردازد. می­توان به کمک این برهان، پس از اثبات وجود خدا به عنوان واجب­الوجود، به صفات سلبی و ثبوتی خداوند که برای واجب­الوجود قابل تصور است، پی برد. خواجه نصیرالدین طوسی در کشف­المراد به بیان این صفات پرداخته که به وجوب وجود خداوند متعال برمی­گردند.

جماعة التبلیغ یکی از بزرگ‌ترین و پرنفوذترین جماعات اسلامی سلفیاست که در نقاط مختلف جهان دارای پایگاه تبلیغی بوده و توانسته است افراد بی­شماری را جذب کند. این گروه دارای مانیفست خاصی برای مبلیغن خود می­باشد که علاوه بر طرح اصول تبلیغ ، منع ورود به مباحث سیاسی را نیز مطرح می­کنند. اما علی رغم اعلام این سیاست، اعضایی از جوانان آن، جذب جنبش‌های سلفی جهادی و اخوان‌المسلمین و حتی وهابیت شده­اند. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و اسناد مکتوب این فرقه، ضمن بررسی اصول اعتقادی و شیوه­های تبیلغی این گروه به علل جذب اعضای آن به جنبش­های جهادی نیز پرداخته شده است. در نهایت این پژوهش به این نتیجه دست یافته که جماعت تبلیغ دارای اصول اعتقادی تبلیغی فردی و اجتماعی و روش های تبلیغی خاص می باشد. اصول تبلیغی فردی آنان عبارت از کلمه طیبه ، نماز ، علم و ذکر ، اکرام مسلمین ، و تفریق وقت؛ و در بخش روش های تبلیغی از ابزازهای تبلیغی و رسانه‏ای و از اقسام شیوه های تبلیغی بصورت عمومی، فردی، خصوصی و اجتماعی بهره برده‏اند.