جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ضرب زنان در آیه 34 سوره نساء، یکی از مسائل پرمناقشه در عصر حاضر است که در رایی مشهور و متاثر از روایات سبب‌نزول، به «کتک‌زدن و تنبیه‌بدنی زن ناشزه»؛ یعنی زنی که از همسر خود اطاعت نمی‌کند، تفسیر شده‌است؛ نظر به دشواربودن پذیرش این دیدگاه، برخی حکم ضرب آیه را - علی‌رغم فراعصری‌بودن همه آیات قرآن‌کریم- تاریخمند و مربوط به عصر نزول دانسته‌، و تعدادی نیز در جهت اثبات موارد دیگری به عنوان معنای مراد برای حکم ضرب کوشیده‌اند که این دیدگاه‌ها نیز برخلاف معنای متبادر از سیاق آیه هستند. بنابراین در پژوهش حاضر که به روش توصیفی-تحلیلی سامان‌یافته، تلاش‌گردیده، ضمن تاکید بر میزان و معیاربودن خود قرآن‌کریم در فهم آن، با استفسار از این کتاب‌الهی، به بازخوانی این مسئله پرداخته‌شود. براساس نتایج، همسو فعل «اضْرِبُوهُنَّ» در این آیه بر مطلق تنبیه-ونه منحصرا تنبیه‌بدنی- دلالت دارد. بنابراین در صورت بقای علائم ناسازگاری زن، و پس از اعمال دو مرحله تربیتی مذکور در آیه، در جهت حفظ نظام خانواده، سایر روشهای تنبیهی همچون مادی یا عاطفی اجرایی می‌شود. اما در موارد معدودی،به عنوان آخرین راه‌حل، تنبیه بدنی را نیز می‌تواند شامل شود؛ مشروط به اینکه مرد از تاثیر مثبت آن در بازگرداندن رغبت زن به زندگی، اطمینان داشته و این عمل بغی و ستم به زن، محسوب نشود.

آیه 34 نساء یکی از آیات پرچالش میان مفسران و اندیشه‌وران اسلامی بوده است که گاه آراء مختلف و متعارضی در تفسیر این آیه بیان شده است. این پژوهش به دنبال بررسی آراء تفسیری یکی از قرآنیان شبهه قاره هند به نام غلام احمد پرویز در ارتباط با این آیه است تا صحت و سقم روش و آراء تفسیری ایشان مشخص گردد. بر همین اساس این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی، آراء تفسیری غلام احمد پرویز را ذیل این آیه مبارک بیان داشته و با بررسی تحلیلی نگره های مفسران و ادله تفسیری دیگر، آراء ایشان را مورد مداقّه و واکاوی قرار داده است. از نتیجه پژوهش برمی‎آید که غلام احمد پرویز با اتکاء به منهج قرآنیان در تفسیر آیات و عدم استفاده جامع از قواعد تفسیری، این آیه مبارک را در مجرای اصلی خود تفسیر نکرده است. تفسیرِ «زن و مرد» در این آیه به مردان و زنان جامعه و نه زن و شوهر، تفسیر «قوامیت» به خدمتگزاری مرد، تطبیق انحصاری «حافظات للغیب» به محافظت از جنین و اطلاق «نشوز » به نافرمانی زنان در جامعه و «ضرب» به مجازات دادگاهی از مهم‌ترین آراء ایشان در ذیل این آیه مبارک است. به نظر می رسد با توجه به سیاق آیه، روایات و معنای مفرداتی واژگان به کار رفته در این آیه مبارک، این آراء با نقدی جدی روبه روست.

مسئله متعه، به‌ویژه در ارتباط با آیه ۲۴ سوره نساء، همواره از مباحث مناقشه‌برانگیز در تفسیر و فقه اسلامی بوده و توجه گسترده مفسران و فقیهان مسلمان، به‌ویژه میان امامیه و اهل سنت را برانگیخته است. اهمیت این پژوهش در آن است که با وجود پژوهش‌های فراوان درباره حکم متعه، تحلیل تفسیری-اجتماعی آیه یادشده با تمرکز بر مفهوم «ضرورت» در دو سطح فردی و اجتماعی کمتر موردتوجه قرارگرفته است. هدف اصلی تحقیق، تبیین کارکردهای تفسیری آیه استمتاع در چارچوب ضرورت‌های نوپدید انسانی و اجتماعی و بازخوانی مفهومی حکم متعه در بسترهای مختلف اجتماعی است. روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای تنظیم‌شده است. در این راستا، تحلیل واژگانی و تفسیری آیه، همراه با بررسی دیدگاه‌های عالمان فریقین و تفسیرهای مبتنی بر شرایط اجتماعی صورت گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد در نگاه تفسیری امامیه، مشروعیت متعه مستند به ظاهر آیه، سنت نبوی و روایات اهل‌بیت (ع) است و تأکید بر واژه‌های «استمتاع» و «أُجورهن» دلالت بر ازدواج موقت دارد. همچنین مفهوم ضرورت در تبیین کارکرد اجتماعی متعه جایگاهی محوری دارد. نتایج بیانگر آن است که متعه در سطح فردی پاسخی به نیازهای غریزی و روانی به شمار می‌آید و در سطح اجتماعی می‌تواند ابزاری برای حفظ جامعه، به‌ویژه در شرایط بحرانی همچون جنگ یا کمبود امکانات باشد؛ ازاین‌رو ضرورت‌های جمعی می‌توانند ضرورت فردی ایجاد کنند. درنهایت، بازخوانی آیه استمتاع بر اساس نظریه ضرورت، افقی نوین برای فهم اجتماعی و تطبیقی احکام شرعی در دنیای معاصر می‌گشاید.

آیۀ «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ» (نساء: 3۴) از مهم‌ترین آیات اجتماعی‌‌ــ‌حقوقی در تبیین نقش و مسئولیت زنان و مردان در خانواده است که با ظهور چالش‌های جدید، نیاز به بازنگری در تفسیر آن افزایش‌یافته است. فضل الرحمان، با روش تاریخی‌ــ‌اجتماعی و نظریۀ دوحرکتی، قوامیت را در چارچوب زمانۀ نزول تفسیر می‌کند. خامنه‌ای، با رویکرد اجتهادی و عقلانیت اسلامی، سعی دارد از قوامیت فهم متناسب با شرایط اجتماعی امروز ارائه دهد. هدف این مقاله بررسی مبانی روش‌شناختی این دو اندیشمند در فهم و تفسیر آیۀ 3۴ سوره نساء است. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که هر دو دانشور، با وجود تفاوت در مبانی و روش‌ها، اتفاق‌نظر دارند که زن و مرد نسبت‌به یکدیگر برتری ذاتی ندارند. اختلاف‌نظرشان این است که فضل الرحمان بر نقش اقتصادی مردان تأکید دارد و بر این باور است که با شرکت زن در تأمین هزینۀ زندگی، برتری مرد کاهش می‌یابد. خامنه‌ای قوامیت را ناشی از تفاوت‌های طبیعی و مکمل بودن زن و مرد می‌داند و اعتقاد دارد که مردان، بدون برتری ذاتی، مسئولیت تأمین معیشت خانواده را بر عهده‌ دارند.

مرگ از اساسی‌ترین دغدغه‌های پیش روی بشر، همواره مورد توجّه اندیشمندان علوم قرآنی بوده و هر نظریّه‌پرداز به فراخور منابع معرفتی، از زاویه‌ای به این مسئله پرداخته است. در بدیهی بودن این موضوع برای تمام انسان‌ها تردیدی نیست، امّا در اینکه چیستی مرگ چیست و اساساً انسان در قبال آن چه موضعی می‌تواند داشته باشد، همیشه محلّ تضارب دیدگاه ها گردیده و هر مکتبی برای طرفداران خود، دستورالعمل‌هایی صادر نموده است. در این مقاله به روش توصیفی ـ تحلیلی به آیه 78 سوره نساء یکی از سور مدنی قرآن می‌پردازیم. این سوره در مدینه نازل شده است. با دقت درآیات این سوره و موضوعات مطرح در آن میتوان گفت که این سوره در سال چهارم و پنجم هجرت نازل شده است.در این مقاله ابتدا به مفهوم شناسی مرگ از منظر آیه 78 سوره نساء پرداخته شده و سپس سایر دیدگاه ها درباره مرگ مطرح گشته است. و آنگاه به بیان احادیث مرتبط با ایه 78 سوره نساء پرداخته گردیده و در نهایت نتایج قابل استناد مطرح شده است.

بررسی آیات قرآن‌ و تفاسیر‌، بیانگر‌ آن است که برخی از آیات دربردارنده مفاهیمی عمیق‌تر و گسترده‌تر و محل بحث بیشتر در تفسیر‌ است. از جمله آیات مورد بحث مفسران آیات 1 تا 5 سوره نسا می باشد. هدف از انجام پژوهش حاضر بررسی بررسی تطبیقی 5 آیه اول سوره نساء از منظر علامه طباطبایی، جوادی آملی، آلوسی، تفسیر المنار، ابن عاشور، سید عبدالحسین طیب با روش توصیفی-تحلیلی است. یافته های این پژوهش نشان می دهد؛ آیه اول سوره نساء با خطاب عموم مردم بر لزوم تقوای الهی هم رابطه انسان با خدا را تنظیم می‌کند و هم پیوند آنان با یکدیگر را در آیه اشاره به خلقت همه انسان‌ها از نفس واحد شده که همه مردان و زنان حتی آدم و حوا از یک حقیقتند تا همگان را به عظمت قدرت پروردگار توجه دهد و مقدمه‌ای برای تاکید مجدد بر تقوای الهی و نیز تقوای ارحام باشد. آیات دوم تا پنجم نیز در حقیقت زمینه‌سازی برای بیان احکام ارث و احکام ازدواج است و این دو موضوع بیشترین تاثیر را در شکل‌گیری جوامع انسانی و بقای آن دارد، زیرا احکام ازدواج مبین نظام خانواده تولید مثل و تداوم نسل اند که اجزای تشکیل دهنده جامعه‌اند و احکام ارث بیانگر توزیع بخشی از ثروت است که بنیان و بقای جامعه بدان وابسته است. از خطوط اصلی اسلام رعایت مسائل حقوقی عاطفی و امور شخصی یتیمان است. بر همین اساس این آیات روش جاهلی در سودجویی از یتیمان محروم کردن آنان از ارث تهاجم به مال یتیم و اتلاف آن و سوء استفاده از آن را باطل دانسته و همه اعم از اولیا و اوصیای یتیم و دیگران را از خوردن مال یتیم و خیانت در پرداخت آن نهی می‌کند.

تفسیر ساختاری به‌عنوان یکی از گونه‌های روش تفسیر جامع اجتهادی که در آن بر ارتباط شبکه‌وار اجزای سوره اعم از آیات، مفاهیم و موضوعات تأکید می‌شود، در دهه‌های اخیر موردتوجه ویژه مفسران و قرآن‌پژوهان قرارگرفته است. علاوه بر تحولات یک صد سال اخیر در جریان روشنفکری دینی با شعار بازگشت به قرآن و کفایت آن در هدایت، اقبال نسبت بدان را می‌توان از یک سو تقابل با سنت تفسیرنگاری پیشین دانست که آیات غالباً در آن منفک از هم تحلیل می‌شدند و از سوی دیگر آن را پاسخی به شبهات مستشرقان دال بر تحریف و گسیختگی آیات در سور دانست. ازاین‌رو روش مذکور نیازمند واکاوی دقیق علمی از حیث مبانی، روش‌ها و دستاوردها است. از دیگر الزامات علمی پیش روی تئوری مذکور جهت اثبات صحت آن، تطبیق بر مصادیق عینی یعنی سوره‌های قرآن بالأخص سور بزرگ است که ارتباط یابی میان تمامی آیات و عناصر آن با سختی بیشتری همراه بوده و گاه فرد را به تکلف دچار می‌کند. به همین جهت پژوهش پیش‌رو از یک سو به مباحث مبنایی و روشی در تفسیر ساختاری پرداخته و از سوی دیگر مبنا و روش‌های پیشنهادی را بر سوره نساء تطبیق داده تا به تناسب خطی آیات و شبکه حجمی مفاهیم دست یابد و بر اساس شبکه موضوعات آن بتواند دستاوردهایی را در حوزه‌های مختلف تفسیری، لغوی، فقهی، علوم قرآنی، تاریخی، روایی و نیز ترجمه ارائه کند. روش انجام این پژوهش تحلیلی توصیفی برمبنای گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه‌ای است که طبیعتاً از ابزار ساختار سوره به‌عنوان معیار اصلی در تحلیل‌های قرآنی و روایی بهره گرفته‌شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که مواردی چون «اصالت و هویت سوره»، «تناسب آیات در سور»، «انسجام ساختار در سور» و نیز اعتقاد به «لایه‌بندی فهم در شناسایی ساختار» و جواز «نقش‌آفرینی اطلاعات فرانص همچون روایات و تاریخ در تحلیل ساختار سوره» را می‌توان در زمره مبانی خاص تفسیر ساختاری به‌حسب آورد. همچنین سه روش اصلی تحت عناوین خوانش کل‌گرای سوره، سیاق بندی و محورهای موضوعی قابل ارائه هستند. در تکمیل یافته‌های حاصل از سه روش مذکور از قرائن ویژه درون سور، سایر سور قرآن و همچنین داده‌های برون‌متنی جهت تحلیل دقیق‌تر ساختار بهره گرفته می‌شود. کاربست موارد فوق در سوره نساء رأی را به وجود انسجام در این سوره می‌دهد؛ به‌نحوی‌که می‌توان تناسب آیات و شبکه بودن مفاهیم را در آن به اثبات رساند و سازه منسجم سوره را مبنایی برای حصول دستاوردهای مختلف قرار داد.

در این پژوهش، هدف بررسی و تحلیل دلالت های تربیتی هستی شناختی سوره نساء است. این تحقیق با استفاده از روش تحلیلی-استنتاجی انجام شده است و به بررسی مفهوم قرآنی هستی شناسی سوره نساء می‌پردازد. در این روش تحقیق، مفاهیم و مضامین مورد بررسی در سوره نساء به صورت دقیق و جامع تحلیل و سپس استنتاجات تربیتی از این تحلیل به دست آمده است. منبع اصلی برای بررسی و تحلیل دلالت‌های تربیتی، متن سوره نساء از قرآن کریم است و تمامی آیات و اطلاعات موجود در سوره نساء مورد بررسی و تحلیل قرار گرفتند. در تحقیق حاضر که بررسی هستی شناسی سوره نساء را در بر می‌گیرد، از نمونه برابر با کل استفاده شد. به این معنی که تمامی آیات سوره نساء، به عنوان نمونه در نظر گرفته شدند. ابتدا آیات سوره نساء از قرآن کریم مورد مطالعه و تحلیل قرار گرفتند. سپس، با استفاده از چارچوب دلالت‌های تربیتی، هستی شناسی، فیش‌هایی از آیات برداشت و دسته‌بندی شدند. بر اساس یافته های پژوهش مبانی هستی شناسی شامل؛ برابری انسان ها در آفرینش ، نعمت های الهی حکیمانه و آگاهانه هستند ، مسئولیّت حقیقی انسان در مقابل خدا ، میان تکوین و آفرینش انسان، و تشریع و احکام الهی هماهنگی است و .. می باشند. اصول هستی شناشی شامل؛ زن و مرد در آفرینش وحدت دارند و هیچکدام از نظر جنسیّت بر دیگری برتری ندارند. ، همه موجودات باید به سبب اعمال خود از جزا و پاداش الهی برخوردار می شوند و ... و روش های دستیابی به اصول و مبانی فوق الاشاره شامل؛ آموزش برابری جنسیتی به دانش اموزان ، آموزش مفهوم عدالت الهی ، تش پذیرش مسئولیت برای انتخاب‌ها و عملکرد دانش آموزان و ... می باشند.

وهابیان، سفر به قصد زیارت قبور را بدعت و حرام می‌شمارند؛ درحالی‌که بسیاری از علمای اسلام، اعم از شیعه و اهل‌تسنن، با استناد به دلایل مختلف، سفر به قصد زیارت قبور پیامبران( و اولیای الهی را مشروع می‌دانند. یکی از ادله قرآنی برای اثبات جواز سفر به قصد زیارت، آیه ۶۴ سوره نساء است. این آیه، عاری از هرگونه قیدی است که آن را به زمان حیات پیامبر$ محدود کند یا نوع خاصی از آمدن نزد آن حضرت را جایز بداند. بنابراین، با تمسک به اطلاق آیه مذکور می‌توان سفر به قصد زیارت آن حضرت را جایز و حتی مطلوب دانست. داستان معروف به مرد اعرابی، واقع‌شدن فعل در سیاق شرط و فهم مشترک علمای اسلام از آیه فوق، بر این اطلاق صحه می‌گذارند. این پژوهش با رویکردی تحلیلی و با استناد به منابع معتبر اسلامی، به تبیین دلالت آیه فوق بر جواز شدّ رحال برای زیارت قبر پیامبر$ می‌پردازد و به شبهات وهابیت در این‌باره پاسخ می‌دهد.

آیه 119 سوره نساء با اشاره به قسم شیطان مبنی بر تغییر در «خلقت الهی»، مفسران قرآن را از دیرباز تا امروز به تأمل در چیستی و مصادیق این تغییر واداشته است. مسئله‌ این پژوهش آن است که: تفاسیر قرآن در دوره‌های مختلف، در مواجهه با مفهوم «تغییر خلق‌الله»، چه مسیری از تحول را طی کرده‌اند و چه عواملی بر این تحول اثرگذار بوده‌اند؟ این پژوهش با فرض اینکه نگاه مفسران متأثر از بستر تاریخی، اجتماعی و معرفتی عصر خود بوده، به دنبال کشف نحوه‌ی تطور معنایی و مصداقی این مفهوم در تفاسیر شیعه و اهل‌سنت است. هدف از تحقیق، استخراج سیر تحولی آراء تفسیری در این زمینه و ارائه تحلیلی از پیوند این دیدگاه‌ها با تحولات علمی، فرهنگی و اجتماعی است. قلمرو پژوهش، تفسیر آیه مذکور در ده‌ها تفسیر مهم از قرون نخستین تا تفاسیر معاصر است، که شامل مکاتب کلامی مختلف اعم از شیعه، سلفیه، اشاعره و معتزله می‌شود. روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای است، و در آن با بهره‌گیری از منابع لغوی، تفسیری و کلامی کلاسیک و معاصر، داده‌ها استخراج و تحلیل شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که پیش‌زمینه‌ اعتقادی مفسر، روش تفسیری، جغرافیا، تحولات سیاسی و پیشرفت‌های علمی از مهم‌ترین عوامل در گسترش دامنه‌ی مصادیق «تغییر خلق» بوده‌اند. در حالی‌که مفسران نخست، مصادیقی مانند بریدن گوش حیوانات یا خالکوبی را برجسته می‌ساختند، تفاسیر متأخر، موضوعاتی چون جراحی‌های زیبایی، تغییر جنسیت، دست‌کاری ژنتیکی و حتی سلاح‌های کشتار جمعی را ذیل این مفهوم تحلیل می‌کنند. این سیر تطور، ضرورت بازخوانی این آیه در پرتو مباحث فقهی و اخلاقی نوین را آشکار می‌سازد.