آثار مرتبط با شخصیت ها | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده : دوستی با اهل بیت پیامبر صلوات الله علیه و آله یکی از موضوعات مهمی است که در آثار اغلب شعراء و نویسندگان از جمله عطّار نمود خاصی پیدا کرده است. عطّار یکی از عارفان و شاعران، متعهد بزرگ ایران و جهان است که در آثار خویش عشق و ارادت خاص و صادقانه اش را به خاندان پیامبرصلوات الله علیه و آله بی پرده ابراز داشته است. او با توجه به حدیث معروف ثقلین و آیۀ تطهیر، عظمت و مقام اهل بیت علیهم السلام را تبیین نموده و این حدیث و آیه را سرلوحه آثار خود قرار داده است و در این آثار بارها از فرزندان پیامبرصلوات الله علیه و آله و اولاد علی علیهم السلام در نهایت احترام اصالت و تقدس یاد کرده و صفات و ویژگی های برجستۀ اهل بیت علیهم السلام را متذکر شده است و با تهذیب و تکریم امامان شیعه علیهم السلام از جمله امیرالمؤمنین علی علیه السلام و اهل بیت پیامبرصلوات الله علیه و آله را مدح گفته است. عطار کتاب تذکره الاولیاء خود را برای تبرک و تیمم با نام امام جعفرصادق علیه السلام شروع کرده است و علت این کار را خود می نویسد : «اگر از او یاد کنم در واقع گویی ذکر همۀ اهل بیت علیهم السلام را به میان آورده ام زیرا قومی که مذهب او را دارند مذهب دوازده امام دارند.» و عطّار در ادامه می آورد: «و من آن می دانم که هر که به محمدصلوات الله علیه و آله ایمان دارد و به فرزندان و یارانش ایمان ندارد او به محمد صلوات الله علیه و آله ایمان ندارد.»

تصوف و عرفان به عنوان دو حوزه تأثیرگذار در فرهنگ و ادبیات اسلامی، نقشی اساسی در تهذیب و پالایش نهاد رهروان طریقت داشته‌اند. هدف اصلی این جُستار، تبیین جزئیات مقامات تصوف و بررسی تأثیر آن‌ها بر سیر عرفانی و تجربیات روحانی افراد است و به بررسی مقامات تصوف و روابط آن با وادی‌های عرفانی عطّار می‌پردازد تا درک عمیق‌تری از سیر تحول و تأثیرات متقابل آن‌ها ارائه دهد. با مطالعه تطبیقی اصطلاحات و مفاهیم مشترک در عرفان و تصوف، روند تحول این مفاهیم در طول تاریخ اسلامی مورد بررسی قرار می‌گیرد. همچنین، در این پژوهش با روش تحلیلی و تفسیری، تلاش شده‌ تا تشریح و مقایسه‌ای تطبیقی میان مقامات و وادی‌های هفت‌گانه انجام شود و تفاوت‌ها و شباهت‌های هر یک از آنها؛ به موازات هم بیان گردد. نتایج به‌دست آمده حاکی از آن است که مقامات تصوف اصطلاحی و نظری است و وادی-های عرفانی عطار تمثیلی و ادبی ست ولی علی‌رغم تفاوت در عناوین، نه تنها پایه‌گذار اصول و تعالیم اسلامیاند، بلکه مفاهیم پنهان شده در مقایسه متقابل آن دو؛ ازنظر ذاتی و مفهومی با هم یکی‌اند و می‌توانند جنبه‌های مختلف تجربیات زاهدان و عارفان را تبیین کرده و سالک را به‌سوی مقام و درجۀ بالاتر سوق دهند. همچنین این تحولات به درک بهتر از جایگاه تصوف و عرفان در جامعه اسلامی منجر شده و الهام‌بخش مسائل اخلاقی و اجتماعی است.

یکی از مسائلی که در مطالعه متون حکمی و عرفانی همیشه محل پرسش بوده است، مسئله «سرآغاز معرفت» است. در متون حکمی و عرفانی و نیز در پژوهشهایی که پیرامون این متون صورت گرفته است، سرآغاز معرفت را گاه «طلب» گفتهاند، گاه «حیرت» و گاهی نیز «معرفت نفس» یا همان «خودشناسی» دانستهاند. آنچه که مسئله ماست، پرداختن به مسئله «معرفت نفس» و یا «خودشناسی» بهعنوان «سرآغاز معرفت» و «سلوک عرفانی» و نیز جایگاه و چیستی آن و درنهایت ریشههای آن (که به اعتقاد ما در آیات و احادیث و روایات و در کل آموزههای اسلامی میباشد) است. یکی از اهداف اصلی ما در این پژوهش پرداختن به خودشناسی به عنوان نقطه آغاز در سلوک عارفانه، در عرفان اسلامی است؛ آن هم به گونهای که حق سخن ادا شود و آنگونه که شایسته و بایسته است مورد بررسی قرار گیرد. با بررسی مثنوی های عطار و سنایی، این مسئله برایمان روشن میشود که ایشان خودشناسی را بنیاد و پایه تعالی و سلوک و کمال معرفتی میدانند. تلاش اصلی ما در این پژوهش با تحلیل و بررسی متون عرفانی عطار و سنایی، اثبات این مسئله است که: شناخت آدمی از خود، او را به اصل خویشتنِ خود می برد تا در جایگاه اصلی خود در این دنیا، به مقام خلیفه فی الارض ادامه دهد. چون ذات انسانها دارای وجه الهی است، سالک در سیر و سلوک خود و نیز با تربیت ذات و صفات خویش، ارتباط خود را با خداوند حفظ می کند. پس درنتیجه از طریق خودشناسی می توان به فنا فی الله رسید. چه بهتر که درس خودشناسی به عنوان برترین علم در بین جوامع بشری معرفی گردد تا از طریق آن مردمان رستگار شوند.

مسئله ولایت مهمترین مسئله ‌ تصوف و عرفان اسلامی است. بررسی آثار عرفانی در ادب فارسی یکی از اهمّ موضوعات برای دستیابی به درک و فهم درستی از آثار ادبی است که میراثی از نیاکان ما است. ولایت در لغت به معنی حکم، سلطنت، حکومت و زمامداری است. مقصود عطار در تذکره‌الاولیا یادآوری دین و ایمان از طریق ذکر احوال و اقوال 97 ولیّ که در سه قرن اول هجری زندگی می‌کردند، است. این اثر منبع جامع و اصل شرح مقامات، کرامات، اوقات، اشارات، احوال، اقوال و سیره اولیا است. عطار می‌خواهد مانند غزالی و دیگر عارفان، علم دین و ایمان و نیز حالات و مقامات ایمانی مثل توبه، ارادت، توکل و فنا را در قلب مسلمانان احیا کند. یکی از لوازم اصلی ولایت، ارادت است که از ارکان همه ادیان بوده است. و تصوف راهی برای وصول به معبود (لقاءالله) است. از دیدگاه عطار اولیا و انبیا در یک سطح قرار دارند و هر دو نور ذات خداوند هستند. وی ولایت را نقطه عطفی میان شریعت و طریقت می‌داند. در مسئله ولایت به ولی این امکان داده می‌شود تا به خاطر خلافت الهی و اتصالی که به حق دارد، در امور عالم تصرف کند.

روزگار عطار بنا به دلایل مختلف عصر خردستیزی و مبارزه با عقل و نتایج آن است. اصولاً موضوع تکیه بر خرد در امور در کلیة ایدان و فرق مورد تأکید قرار گرفته است؛ لیکن در زمان عطار تأکید بر امور نقلی و توسل به کلام جایگزین مستندات علمی شده بود که به تبع آن با کاهش آثار خردورزی و تنوع و تکثر آثار نقلی روبرو هستیم. اکنون در این پژوهش تلاش بر آن است که در ابتدا به این سؤال پاسخ گوییم که آیا گرایش به عقل کمرنگ شده است؟ ثانیاً علل و دلایل آن چست؟ ثالثاً بازتاب آن در آثار عطار به عنوان یکی از شاخص‌های ادبی عصر مورد نظر چگونه بوده است؟ هدف این پژوهش پاسخ گفتن به سؤالات فوق‌الذکر و شفافیت فضای عصر مورد نظر از منظر این تحقیق است. روش انجام تحقیق در این مقاله از نوع توصیفی تحلیلی و به روش کتابخانه‌ای است. نتایج پژوهش بیانگر آن است که این‌گونه نکوهش علوم عقلی در آثار عطار متأثر از شرایط جامعه‌ی روزگار اوست. از عوامل مؤثر در این امر می‌توان به سیاست خلفای عباسی، سیاست سلاطین سلجوقی، جهت‌گیری نهاد وزارت تأسیس و رشد مدارس دینی، تسلط گروه‌های خردگریز مثل اشعری‌ها و افول گروه‌ها و جریان‌های خردگرا و خردورز مثل معتزلیان را ذکر کرد