مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر درصدد بررسی تأثیر مضامین حکمت اشراق سهروردی در معماری مساجد شیعی پس از انقلاب در شهر تهران است. در گام اول به‌واسطۀ روش تحقیق کیفی و به‌صورت توصیفی و تحلیلی با جمع‌آوری اطلاعات از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی سه مسجد شاخص دوره صفویه (مسجد امام، مسجد شیخ لطف‌الله، مسجد چهارباغ) مورد بررسی قرار گرفت و شاخص‌های موردنظر فلسفه اشراق به منظور تدوین چارچوب نظری و مدل مفهومی پژوهش، استخراج و دسته‌بندی شده و سپس به الگوی معماری‌ای که در راستای همان مفاهیم است، اشاره و سپس مورد بررسی قرار گرفته است. در گام دوم 23 مسجد شاخص شهر تهران که در چهار دهۀ اخیر در مناطق مختلف تهران احداث شده‌‌اند باتوجه‌به نظر متخصصان و خبرگان در این حوزه به کمک نمونه‌گیری هدفدار انتخاب شدند. نتایج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد مؤلفه‌های معماری حکمت اشراق در دو حوزه کالبد و تزئینات مساجد چهار دهه اخیر تأثیرگذار بوده‌اند. از میان مساجد شهری تهران، به‌ترتیب مسجد بقیه‌الله‌الاعظم با کسب امتیاز 12و مساجد جامع‌الرسول سعادت‌آباد و حضرت ابوالفضل با کسب امتیاز مساوی10 بیشترین قرابت به مساجد دوره صفوی و کم‌ترین تأثیرپذیری شامل مسجد نظام مافی و مسجد ولیعصر باکسب امتیاز مساوی 2 است؛ همین‌طور بین مساجد دانشگاهی به‌ترتیب، مسجد دانشگاه علامه طباطبایی با کسب امتیاز 9 و مسجد دانشگاه‌های صنعتی شریف و علم و صنعت با کسب امتیاز 8 بیشترین قرابت به مساجد دوره صفوی و کم‌ترین تأثیرپذیری به مسجد کوی دانشگاه با کسب امتیاز 1 اختصاص داده شده است. اهداف پژوهشی:بررسی مضامین حکمت اشراق سهروردی در معماری.بررسی نمود عناصر معماری برگرفته از حکمت اشراق سهروردی در مساجد شیعی پس از انقلاب.سؤالات پژوهشی:مضامین حکمت اشراق سهروردی در معماری کدامند؟آیا عناصر معماری برگرفته از حکمت اشراق سهروردی در معماری مساجد شیعی پس از انقلاب نمود یافته است؟

امروزه نظرورزی ضروری ترین وجهِ مباحث هنر محسوب می شود، اما، این مهم در فرهنگ ما سابقه ای درخور ندارد. هنر ما از اواخر صفویه رو به افول نهاده است، این افول دلایل متعددی دارد که قسمی از آن ها با هنر مناسبت درونی دارند و قسمی بیرونی، و عدم خلاقیت مهم ترین دلیل درونی است. پس، نظرورزی در خصوص خلاقیت نه تنها شایسته بلکه حتی بایسته می نماید. این نوشتار که در پی همین بود، اسطوره کاوی ژیلبر دوران را روش خود برگزید و آثار سهروردی را پیکره ی خود. و از اسطوره کاوی در رساله های رمزی سهروردی، بدین نتیجه رسید که منشاء خلاقیت حقیقت است؛ هنرمند در مراتب ادراکی چندان فراز می گیرد که به ادراک عقلی و فهم حقیقت امور نائل می شود و به لطف این قادر به خلاقیت، و زیبایی شکوه حقیقت است، چه به زعم سهروردی جمال و کمال اصلاً یکی است، و خلاقیت که ماحصل کمال است اگر آن گونه که باید به فعلیت رسد ثمره ی آن ذاتاً زیبا خواهد بود.

معماری همواره در هر دوره تاریخی‌ تجلی‌ اندیشه‌ها و روحیه‌ والای معماران، هنرمندان، عرفا و اندیشمندان و فلاسفه‌ بوده است‌ و در این‌ میان اندیشه‌های شیخ‌ اشراق سهروردی در باب ” نور” و تجلی‌ آن از اهمیت‌ ویژه ای برخوردار است‌. وی با نگاهی‌ عارفانه‌ به‌ توحید، مکتب‌ فلسفی‌ جهان شمولی‌ را بر اساس نور و ظهور و اصالت‌ ماهیت‌ آن، پایه‌ریزی می‌کند. نور با ابعاد گسترده معنویت‌ و عرفانی‌ که‌ در خود مستتر دارد، در همه‌جا بر کیفیت‌ فضا تاثیرگذار بوده و مسجد به‌عنوان یکی‌ از شاخص‌ترین‌ بناها در سرزمین‌های اسلامی‌، عرصه‌ ظهور و بروز نمایش‌ شکوه و تعالی‌ روح انسان و حرکت‌ به‌سوی نور مطلق‌، به‌ بهترین‌ و زیباترین‌ اشکال ممکن‌ بوده است‌. در این‌ پژوهش‌ به‌ بررسی‌ دیدگاه شیخ‌ شهاب الدین‌ سهروردی ( که‌ فلسفه‌ خود را حکمت‌ اشراق به‌ معنای درخشندگی‌ و برآمدن آفتاب نام نهاده و بنیانگذار حکمت‌ نوریه‌ است‌) در مورد نور و جایگاه آن در معماری سنتی‌ مساجد می‌پردازیم‌. پژوهش‌ حاضر در پی‌ آن است‌ تا در ابتدا ضمن‌ بررسی‌ نگاه خاص سهروردی به‌ موضوع نور بر مبنای آن تعریفی‌ از هنر و زیبایی‌شناسی‌ ارائه‌ دهد و عوامل‌ موثر در ذهن‌ و زبان و ناخودآگاه هنرمندان را رهگیری نماید و از آنجا که‌ نور همواره به‌عنوان یکی‌ از عوامل‌ موثر بر ارزش فضایی‌ اماکن‌ مقدس مطرح بوده و اهمیت‌ و جایگاه ویژه و تاثیرگذاری داشته‌ است‌، معماری مساجد را به‌ طور خاص به‌عنوان یکی‌ از جلوه گاه های ارزشمند معماری، مورد بررسی‌ قرار دهد. بنای مسجد به‌عنوان محل‌ عبادت خدا، جایگاه انسان را در ابعاد معنوی و الوهیت‌ تشدید نموده و نمود گاه وجوه وجودی اوست‌ . به‌ همین‌ منظور پارامتر نور به‌عنوان اساس وجود خدا و انسان که‌ بر پایه‌ دیدگاه اشراقی‌ استوار است‌ به‌عنوان کلید این‌ پژوهش‌ قرار گرفته‌ است‌. تحلیل‌ و بررسی‌ عناصر معماری، نقوش و رنگ‌های به‌کاررفته‌ در مساجد و حضور و نقش‌ نور در غنا بخشیدن به‌ آنها منشا زیبایی‌ درآمیخته‌ با عرفان و الوهیت‌ در هنر اسلامی‌ است‌ که‌ در این‌ فرآیند با بهرهگیری از منابع‌ و اسناد کتابخانه‌ای مطالعات صورت گرفته‌ به‌عنوان یک‌ پژوهش‌ بنیادی نظری با ماهیت‌ توصیفی‌ به‌ بررسی‌ آن می‌پردازیم‌.

این مقاله، در ابتدا، مروری کوتاه بر مبانی هستی شناختی حکمت اشراق دارد و، سپس، به بیان جایگاه عالم مُثل و عالَم مثال منفصل در این دستگاه فلسفی می پردازد. نویسنده با ذکر نوآوری های شیخ اشراق در اثبات عالم مُثل– که پیش از او در مکتب مشّاء ردّ شده بود – و کشف و اثبات عالم مثال – که پیش از او در تاریخ فلسفه اسلامی مطرح نبود – مبانی نمادپردازی ادبی و هنری را بر پایه این دو عالم بیان کرده است. نویسنده، در نهایت، با بررسی تفصیلی داستان های تمثیلی حکیم سهروردی، تجلّی مبانی و باورهای حِکمی وی را در این داستان ها نشان می دهد که در قالب نمادها و رمزهای مثالی به تصویر کشیده شده اند. در این بخش از مقاله، چگونگی استفاده شیخ اشراق از ظرفیت های دستگاه فلسفی خویش برای بیان نمادین مضامین حِکمی تبیین شده است.