مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

هرمنوتیک فلسفی با هایدگر پایه‌ریزی شد و با گادامر به اوج رسید. گادامر با انتشار کتاب حقیقت و روش در سال ۱۹۶۰ فصلی نو را در تاریخ هرمنوتیک رقم زد و طیف گسترده‌ای از مسائل مرتبط با فهم و تفسیر را بررسی کرد. اندیشه‌های نو و چالش‌برانگیز او بازتاب وسیعی در علوم مختلف و حتی ارزیابی دوباره‌ی خود فلسفه داشت. این کتاب از آثار ارزشمندی است که روایتی دقیق و معتبر از مهم‌ترین آرای هرمنوتیکی گادامر ارائه می‌کند. نویسنده‌ی کتاب، جورجیا وارنکه، با ایجاد تقابل میان مواضع هرمنوتیکی گادامر و دیگر فیلسوفانی چون شلایرماخر، دیلتای، هرش، اپل، هابرماس و رورتی، نقاط اشتراک و اختلاف گادامر با آن‌ها را برجسته می‌کند. کتاب حاضر می‌تواند کاستی منابع معتبر و روزآمد درباره‌ی هرمنوتیک فلسفی و آرای گادامر را تا حدی جبران کند و برای دانشجویان و دانش‌پژوهان رشته‌هایی چون فلسفه، الهیات، هنر، حقوق، تاریخ و جامعه‌شناسی سودمند باشد.

واژۀ «هرمنوتیک» در عنوان این کتاب ممکن است موجب سوءتفاهم شود. شاید چنین در نظر آید که این کتاب دربارۀ مسائل نظری پیچیده‌ای است که کاربردی چندان عملی ندارند؛ در حالی‌که هرمنوتیک هر چه باشد یک بازی نامفهوم ذهنی نیست. هرمنوتیک تحلیل محققانه در باب یک مسئلۀ پایه‌ای است: فهم چگونه صورت می‌گیرد؟ من چه زمانی می‌توانم بگویم چیزی یا کسی را فهم کرده‌ام؟ این کتاب مدلی از فهمیدن را ارائه می‌کند که کارکردی عام دارد و فقط برای فهم بایبل نیست.

این مقدمه کلاسیک در زمینه هرمنوتیک که برای اولین بار به زبان فارسی منتشر می‌شود، در برگیرنده‌ی طیف وسیعی از رویکردهای تفسیر کتاب مقدس است. مانفرد اومینگ که خود استاد الهیات عهد عتیق در دانشگاه هایدلبرگ است با ارائه تاریخچه مختصری از هرمنوتیک فلسفی، ساختاری روشن برای تأکید بر اینکه چه رویکردهای متفاوتی برای تفسیر یک متن وجود دارد و لزوم وجود آن را تشریح می‌کند. وی در این مقاله، که درواقع فصل اول از کتابِ درآمدی بر هرمنوتیک معاصر بایبلی است، درصدد است تا با نگاهی گذرا به سنت‌های تفسیری از افلاطون تا دورهٔ معاصر، رویکردهای ناظر به بایبل و متون مقدس را معرفی کند.

یک سوال مهم این است که آیا هرمنوتیک فلسفی قابلیت ارتقاء دانش اصول فقه به صورت بنیادین را دارد یا خیر؟ به عبارت دیگر، اگر فرض کنیم؛ اصول فقه نسبت به نیازهای جدید علم فقه نیازمند کارآمدسازی بیشتر است، آیا هرمنوتیک فلسفی می‌‌تواند به صورت ریشه‌‌ای در این مسیر ایفای نقش کند یا خیر؟ پاسخ برخی از روشنفکران دینی جهان اسلام به این سوال مثبت بوده و حتی هرمنوتیک فلسفی را تنهاترین گزینه برای ایفای این نقش دانسته‌‌اند. اما بررسی علمی دقیق نشان می‌‌دهد، با حفظ اهداف فعلی برای اصول فقه، این امکان هرگز وجود ندارد. زیرا بین اصول فقه و هرمنوتیک فلسفی در ارکان اصلی دستگاه تفسیری اختلفاتی وجود دارد که امکان علمی این اثرگذاری را منتفی می‌‌کند و تاثیرگذاری را تنها به برخی اقتباسهای معدود و موضعی محدود می‌‌کند. یکی از نقاط اختلاف جدی که محل توجه این مقاله است، مربوط به مقوله معنا است. این درحالی است که در هر مکتب تفسیری تلقی از "معنا" گرانیگاه و رکن اصلی است، زیرا رسیدن به معنا آن چیزی است که همه هدف هر مکتب تفسیری را به خود اختصاص می‌‌دهد. اصولیون معنا را در بستر مبحث دلالت تعریف می‌‌کنند ولی هرمنوتیستهای فلسفی در پی دستیابی به معنایی هستند که ماهیتی هستی‌‌شناسی (آن هم با تلقی خاص پدیدارشناختی) دارد. بنابراین در مهمترین رکن پارادایمی اشتراکی بین دو مکتب تفسیری وجود ندارد تا به صورت ریشه‌‌ای امکان ورود یک کدام به دیگری، با حفظ هویت اصلی هر کدام وجود داشته باشد.

ترجمه ماشینی: هرمنوتیک، یعنی نظریه عملیات فهم درگیر در تفسیر متون، آثار و افعال، سابقه ای طولانی دارد، حتی قدیمی تر از فلسفه. بیش از یک بار تأمل در اشکال متعدد هنر تفسیر با مشکل دین مواجه شده است. نه تنها پدیده‌های دینی نیاز به تفسیر دارند، بلکه تفسیر آنها مشکلات خاصی را ایجاد می‌کند، زیرا تفسیر از بسیاری جهات سازنده خود پدیده دینی است. در این منظر است که این کتاب به بررسی مشکلات عمده ای می پردازد که فهم گفتمان دینی برای لوگوس فلسفی ایجاد می کند. دو فصل اول دلایلی را توضیح می‌دهند که به نفع پارادایم جدید عقل، یعنی عقل هرمنوتیکی، که در قرن بیستم در دیلتای، گادامر، هایدگر و ریکور بیان فلسفی خود را یافت، توضیح می‌دهند. سهم آنها در تجدید فلسفه دین، در سه فصل آخر، با مواجهه با میراث سه گانه فلسفه های زندگی (برگسون)، تأمل (نابرت) و فلسفه دین، به تحلیلی عمیق ارائه شده است. فلسفه وجود (یاسپرس).

آقای محمد مجتهد شبستری از دگراندیشان معاصر است که بر اساس مبانی برگرفته از علم هرمنوتیک، موضوع‌های گوناگون دینی و اجتماعی را تحلیل کرده و در این‌ باره آثار فراوانی تولید کرده است. وی پایگاه اندیشه خود و نیز اندیشه­ سازنده منظومه هرمنوتیکی ­اش را فلسفه قاره ­ای قرن بیستم آلمان معرفی کرده و در اهمیت آن گفته است که مشکل جهان اسلام در حال کنونی، عدم تمسک به مکتب هرمنوتیکی برآمده از این مبنای فکری که هرمنوتیک فلسفی نام دارد، می ­باشد؛ با این حال منظومه هرمنوتیکی وی مجموعه گردآمده از عنصرهایی است که به صورتی غیرعلمی از مکتب‌های هرمنوتیکی گوناگون که در مبانی و بلکه بناها با هم به‎طورکامل متضاد و حتی متناقض هستند، به عاریه گرفته شده و در کنار هم قرار داده شده ­اند؛ به‎طورمثال وی در مبانی انسان­شناختی و معناشناختی و نیز جایگاه تفسیر در فهم معنا بر اساس آموزه ­های هرمنوتیک روشی و هرمنوتیک روش­ شناختی سخن گفته است و در مباحث مربوط به معرفت شناسی فهم و فرایند آن نیز ترکیبی از هرمنوتیک فلسفی و هرمنوتیک روشی را انتخاب کرده است. افزون بر اینکه تلقی وی از هرمنوتیک روش ­شناختی شلایر ماخر نادرست می‌باشد و مسئله اصلی وی را اشتباه تشخیص داده ­است. مقاله پیش رو می‌کوشد این اقتباس­ه ای غیرفنی و برداشت‌های نادرست را نشان دهد و بحث کند.