جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از ویژگی های بارز نثر صوفیه و ادب تعلیمی استفاده از تقابل های دوگانه است که به ساختار مسجع برخی از آثار آن نیز راه یافته است. در این پژوهش، نقش تقابل های دوگانه و کارکردهای آن در قرینه های نثر مسجع تعلیمی، با ذکر شواهدی از رسایل خواجه عبدالله انصاری و گلستان سعدی بررسی شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد گرچه سجع بنا به دلایلی از عوامل تکلف آمیز سخن به شمار می رود، با تاثیرپذیری از ویژگی های سبکی نویسنده می تواند در خدمت نثر و اهداف آن قرار گیرد. یکی از این ویژگی ها، استفاده از تقابل در قرینه و ساختار سخن مسجع است. از دیگر سو سجع ماهیتا به دلیل در تقابل قرار دادن دو لخت، زمینه ساز استفاده از قرینه هایی است که در تقابل با یکدیگر قرار دارند. این کاربرد، که در اغلب موارد با تشابه همزمان صوری و معنایی نشانه ها همراه است، تاثیر بر محور جانشینی و هم نشینی را به دنبال دارد و به کارکردهایی می انجامد که موجب تمایز سجع آثاری چون رسایلو گلستان از دیگر متون مسجع می شود.

یکی از مقولاتی که در سروده­ها بحث­ برانگیز است، اعتقاد سراینده به جبر و اختیار است. از آن­جاکه شاعر گاهی خود را جبری معرفی می­کند و گاهی قایل به اختیار است، نتیجه­گیری را دشوار می­کند. امروزه روان­شناسان شناختی با تکیه بر سبک­های اسنادی، دوگانگی تفکر شاعران را توضیح می­دهند. از دید روان­شناسان، آن­که قایل به جبر است دارای مکان کنترل بیرونی( External control )، و آن­که قایل به اختیار است، دارای مکان کنترل درونی(Self control ) است. در این جستار با استفاده از نظریه سبک­های اسنادی، سروده­های مبتنی بر جبرگرایی و اختیارگرایی سعدی کاویده می­شود تا مکان کنترل ( Locus of control )سعدی آشکار شود و نه باور او به نحله کلامی خاص. سپس رابطه بین مکان کنترل و شناخت معیوب در سروده‌ها بر اساس نظریه خطای شناختی (Cognitive errors ) در روان­شناسی بررسی می­شود. در این مقاله سعدی دارای مکان کنترل درونی تشخیص داده شده است. خطاهای شناختی موجود در ابیات نیز به دو خطای تفکر دو مقوله­ای(Thinking of the two categories) و فاجعه‌سازی ( Catastrophising) محدود می­شود که از آن­ دو با عنوان چالش­های شناختی نام برده شده است.