جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

دو دیدگاه درباره طریق معرفت نفس در شریعت وجود دارد. از نگاه برخی در شریعت نحوه دست‌یابی به معرفت نفس (علیرغم مطلوبیت ذاتی آن) مسکوت است اما به اعتقاد عده‌ای دیگر شریعت تبیین تام طریق معرفت نفس است. حال چون آثار علامه طباطبایی امکان تامل در دیدگاه دوم را فراهم می‌آورد پژوهش حاضر (به منظور وضوح نحوه ارتباط طریقه معرفت نفس با قرآن) در صدد بررسی «چگونگی تحقق طریقه معرفت نفس توسط قرآن بر اساس اندیشه علامه طباطبایی» است. از آن‌جا که این مقصود متوقف بر آشکار شدن «نقش قرآن در ظهور و فعلیت طریقه معرفت نفس» همچنین «کیفیت ایفای این نقش توسط قرآن» است پژوهش پیش‌رو در مرحله اول «فعلیت طریقه معرفت نفس با قرآن» و در مرحله دوم «مراحل و فرآیند این فعلیت» مورد بررسی و توصیف قرار می‌دهد تا در ضمن تبیین اثر خاص قرآن [با عنوان عینیت وجود طریقه معرفت نفس] چرایی و چگونگی تحقق طریقه معرفت نفس تبیین گردد. در نتیجه این پژوهش معلوم می‌شود: قرآن (به‌خاطر اصلاح اعمال، ملکات و ذات انسان) علت شکل‌گیری معرفت نفس است. لذا حق تعالی (توسط قرآن) انسان را در طول حیات دنیا به فناء و تجلی توحید می‌رساند. البته باید توجه داشت که این امر ریشه در تنزیل و تأویل قرآن دارد، یعنی از آن‌جا که اقتضای تنزیل قرآن: تفصیل حقیقت توحید به صورت معارف، اخلاق و احکام است و اقتضای تأویل قرآن: اجمال این مفصلات در توحید می‌باشد قرآن با سریان توحید در تمام ابعاد وجود انسان (به‌واسطه توجه او به نفس خویش و اشتغال وی به اصلاح امور خود) موجب تجلی توحید و فناء افعالی، صفاتی و ذاتی می‌شود. بر این اساس قرآن طریقه معرفت نفس را در فرآیند «تفصیل مجمل» و «اجمال مفصل» محقق می‌سازد.

مبانی فلسفی نقش زیرساختی در علوم ایفاء می‌کنند، و آموزه‌های خاصِ هر مکتب فلسفی، مایه‌ی تشخص علوم، به هویتی خاص و ممتاز، نسبت به علومِ نشأت گرفته از اصول سایر مکاتب فلسفی، می‌گردد. زیبایی‌شناسی نیز از این امر مستثنی نبوده و (هرچند که تا کنون در فرهنگ اسلامی و مکاتب فلسفی آن، به صورت مدون، تالیف و به رشته‌ی تحریر در نیامده اما) می‌تواند در دستگاه فلسفی حکمت متعالیه به صورتی کاملا (متمایز، از آن‌چه اکنون با همین عنوان، در دیگر فرهنگ‌ها و مکاتب بشری رایج است) نظام‌مند، سامان یافته و سربرآرد. در همین راستا، تبیین چیستی زیبایی و حقیقتش، نیازمند تمسک به کلیدی‌ترین نظریه‌های حکمت متعالیه پیرامون وجود، هم‌چون اصالت، وحدت، تشکیک، بساطت و ... است. از این رهگذر واقعیت زیبایی تنزل هر حقیقت، وظهور و نمود عینی آن می‌گردد. این ظهور منحصر در عالم ماده و مجرد امور ذهنی (مانند خیالات) نیست بلکه هرآنچه عین هستی یا بهره‌مند از واقعیت یگانه‌ی آن باشد به دلیل موجودیت، بر ذات خویش و یا غیر، نمودی عینی که موجب ابتهاج است، دارد. دیدگاه خاص حکیم شیراز در توضیح کیفیت ادراک و مراتب این تجلی، باعث می‌شود (برخلاف ایده‌های رایج در توجیه ادراک زیبایی) ادراک زیبایی محدود به حس (استتیک) و صرفا در نتیجه‌ی رویارویی با امور مادی ظلمانی نبوده و به‌واسطه‌ی تمایز بین موجوداتِ مراتبِ مختلفِ وجود، و کیفیت برقراری ارتباط با آن‌ها و حضورشان نزد مدرِک، انحاء ادراک زیبایی؛ با کیفیات خاصه‌ای صورت گیرد که در تمام مراتب و نحوه‌های مختلف ادراک زیبایی، زیبایی؛ خود یا صورت‌ش نزد مدرِک حاضر و به درک حضوری، شهود می‌شود. از آن‌جا که برای هر واقعیت، تجلیات و آثاری به عنوان لوازم وجودی، رخ می‌نماید؛ زیبایی و ادراکش نیز (با توجه به قرائت جدیدی که از آنان ارائه می‌گردد) مصاحب با لوازمی از قبیل سعادت و ابتهاج، ادراک امر زیبا، حرکت جوهری در مدرِک و وصول و اتحادش با زیبایی و نهایتاً زیبا شدن مدرِک، خواهند بود.