جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش به بررسی انتقادی و تطبیقی مسئلۀ بنیادین آزادی و ضرورت در دو نظام فکری متفاوت یعنی ایدئالیسم آلمانی و حکمت صدرایی می‌پردازد. این نوشتار، با فراتر رفتن از دوگانگی‌های سنتی و فروکاهش‌گرایانه (جبرگرایی و اختیار مطلق)، نشان می‌دهد که چگونه هر دو فیلسوف به درکی عمیق‌تر و پیچیده‌تر از آزادی به‌مثابۀ یک تجلی وجودی دست یافته‌اند. این تحلیل نشان می‌دهد که شلینگ، با معرفی مفهوم مغاک «نابنیاد»، آزادی را کنشی فرازمانی می‌داند که از دل این بنیادِ تاریک و بی‌شکل برمی‌خیزد و، درعین‌حال، خود مبنای ضروری و نهاییِ وجود است. درمقابل، ملاصدرا، با استناد به مبانی هستی‌شناختیِ اصالت وجود، تشکیک در مراتب وجود و به‌ویژه نظریۀ نوآورانۀ «امر بین امرینِ» مبتنی بر حرکت جوهری، آزادی را نه در تعارض با ضرورت بلکه در امتدادِ آن و به‌عنوانِ عالی‌ترین مرحله از فرآیند تکامل وجودی (شدن) تبیین می‌کند. نتیجۀ این بازخوانی آشکارساختنِ هم‌گرایی شگفت‌انگیز این دو اندیشمند در تعریف آزادی به‌مثابۀ امری وجودی است که استثنایی بر نظم یکپارچۀ هستی نیست بلکه خودآگاهانه‌ترین و عالی‌ترین تجلی آن است. در این نگاه، آزادی، در ژرف‌ترین لایه‌های خود، با ضرورت پیوند خورده است و پارادوکسیکال بودنِ آن ماهیت حقیقی این مفهوم را آشکار می‌سازد.

این کتاب شرح و تفسیری موجز از دوره‌ای بسیار کوتاه، ولی غنی، از تاریخ فلسفه غرب، مشهور به ایدئالیسم آلمانی است. با توجه به گستردگی موضوع، به منظور تدقیق مباحث، دو اثر انقلابی و سرنوشت‌ساز این جنبش فلسفی، یعنی نقد عقل محض کانت و پدیدارشناسی روح هگل، مبدأ و مقصد کتاب تعیین شده‌اند. بنابراین در عین اشاره به سایر آثار، مسیری حتی‌الامکان پیوسته و منسجم از نقد عقل محض تا پدیدارشناسی روح طی شده است. همچنین تلاش شده است حق مطلب درباره آراء دو فیلسوف به غلط مغفول مانده و بسیار مؤثر بر اندیشه هگل و تاریخ فلسفه پساهگلی، یعنی فیشته و شلینگ، ادا شود.