جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش به روش تطبیقی-تحلیلی، منابع معرفت‌ اخلاقی را در دیدگاه شیخ طوسی و قاضی عبدالجبار ، بررسی کرده است. هدف اصلی، واکاوی شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها در تبیین منابع معرفت اخلاقی (عقل، وحی، حس)، مفهوم حسن و قبح عقلی و نسبت عقل با نقل بوده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که هر دو متفکر در مبانی کلان عقل‌گرایی اخلاقی هم‌داستانند؛ یعنی عقل را منبعی مستقل برای ادراک ارزش‌های اخلاقی می‌دانند، به عینیت و ذاتی بودن حسن و قبح باور دارند و وحی را مکمل و مبین عقل می‌شمارند. کانون اختلاف در حدود و مرجعیت این عقل است. قاضی عبدالجبار با رویکردی تأسیسی و خودمختار، عقل را به عنوان داور نهایی و بی‌واسطه حجیت‌شناسی معرفی می‌کند که حتی اعتبار نقل را منوط به تأیید آن می‌سازد. در مقابل، شیخ طوسی در چارچوب مکتب امامیه، عقل را در درون یک منظومه به هم پیوسته متشکل از عقل، نقل و آموزه عصمت جای می‌دهد. در این الگوی عقل‌گرایی هدایت‌یافته، عقل با حفظ جایگاه بنیادین خود، هدایت نهایی را از طریق تفسیر معصوم از وحی دریافت می‌کند. این مطالعه تطبیقی، دو الگوی متمایز اما غنی از عقلانیت دینی را آشکار می‌سازد که می‌تواند در گفت‌وگوهای بین‌مذهبی و نیز مفاهمه با فلسفه اخلاق معاصر راهگشا باشد.

چگونگی کاربست تأویل در سنت‌های امامیه و اسماعیلیه، بازتاب تفاوت‌های بنیادین این دو مکتب در مرجعیت معرفت دینی، نسبت عقل و نقل و جایگاه ظاهر و باطن است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی، الگوهای تأویل آیات قرآن را در دو اثر شاخص قرن پنجم هجری، یعنی «التبیان» شیخ طوسی و «وجه دین» ناصر خسرو، بررسی می‌کند. پژوهش حاضر ضمن استخراج مبانی نظری تأویل در هر دو اثر، میزان پایبندی عملی مؤلفان به اصول روش‌شناختیِ اعلام‌شده و نیز تأثیر زمینه‌های تاریخی–اجتماعی بر جهت‌گیری تأویلی آن‌ها را تحلیل می‌نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد که تأویل در «التبیان» در چارچوب عقل‌گرایی امامی، اتکاء به قواعد زبانی و حجیت نقل، و با حفظ مرزهای ظاهر شریعت سامان یافته و شیخ طوسی در مقام عمل تفسیری به این منطق روشی وفادار مانده است. در مقابل، ناصر خسرو در «وجه دین» با محوریت اصل امامت و تعلیم، تأویل را در قالبی نمادین، مراتب‌مند و متأثر از دستگاه فلسفی اسماعیلی پی می‌گیرد که در آن نقش تغییر ماهیت نقل از سنت حدیثی به سنت تعلیمیِ امام‌محور و کاربست رموز و ساختارهای عددی برجسته است. برآیند این مقایسه نشان می‌دهد اختلاف دو رویکرد، بیش از آنکه ناظر به پذیرش یا نفی عقل و نقل باشد، به تفاوت در مرجع کنترل تأویل و نسبت آن با ظاهر شریعت در دو سنت امامی و اسماعیلی بازمی‌گردد.

شیخ طوسی از جمله اندیشمندان مشهور و پرکار در قرن چهارم هجری است. ایشان در حوزه‌های تفسیری، از بنیانگذاران تفسیر اجتهادی شیعه است. این پژوهش در صدد است با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی به بررسی ضوابط و معیارهای تأویل از دیدگاه شیخ طوسی بپردازد. بررسی‌ها نشان می‌دهد از دیدگاه این اندیشمند، تأویل اخص از تفسیر است. معیار پذیرش تأویل از دیدگاه ایشان، اجماع مفسران و غیر تقلیدی بودن آن است. تأویلی ضابطه مند است که شواهد لغوی، تاریخی، حدیثی و روایی معتبر داشته باشد. از رهگذر تاویل پژوهی شیخ طوسی -بخصوص در تفسیر قرآن او- می توان به منطق عقلانی وی در فهم دین پی برد . وی تأویل را در چارچوب عقل، قواعد زبان عربی، سنت معتبر و قرائن قطعی قرار می‌دهد. ضوابط او مانع تأویل‌های سلیقه‌ای شده و نقش بنیادین در تفسیر شیعی دارد. این پژوهش نشان می‌دهد که بازخوانی ضوابط تأویلی شیخ طوسی می‌تواند در فهم معاصر قرآن و هرمنوتیک شیعی راهگشا باشد و به مفسران کمک کند تا میان ظاهر و باطن آیات تعادل برقرار کنند. ضوابط او همچنان مرجع معتبر و الهام‌بخش در مطالعات تفسیری است.

هویّت اِخباری نبی، بُعد اجتماعی و تبلیغی پیامبر را برجسته، و بر مسئولیّت او در ابلاغ وحی الهی به مردم تأکید می‌کند. نوشتار حاضر با روش توصیفی – تحلیلی در مقام پاسخ به این پرسش است که از دیدگاه شیخ مفید و شیخ طوسی آیا نبی مانند رسول، موظّف به ابلاغ وحی الهی است یا خیر؟ هدف پژوهش، تطبیق و مقایسه دیدگاه شیخ مفید و شیخ طوسی درباره لزوم ابلاغ وحی توسّط نبی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شیخ طوسی با استناد به معنای لغوی، نبی و رسول را در وظیفه ابلاغ پیام الهی، یکسان می‌داند، امّا شیخ مفید قائل به گستردگی مفهوم نبی نسبت به رسول است؛ چرا که مفهوم رسول مقیّد به داشتن مأموریت ابلاغ است، در حالی که این قید در تعریف نبی نیامده است. بنابراین، لازم است نبی به صاحب خبر، و دریافت کننده خبر معنا شود نه خبر دهنده؛ و این معنا ملازم با ابلاغ خبر و رساندن آن به دیگران نیست، و با تفسیر وی از اعمّ بودن نبی نسبت به رسول، مناسبت دارد. ظاهر آیاتی مانند (بقره:213، حج:52، مریم:51، فرقان:31) دیدگاه شیخ مفید مبنی بر اعمّ بودن نبی نسبت به رسول از جهت داشتن مأموریت ابلاغ وحی را مورد خدشه قرار می‌دهد.

آموزه اصیل «مهدویت»، دارای پشتوانه‌ای قوی و متقن و پیشینه‌ای درحدود 1400سال است. با این حال، تعداد قابل توجهی از مسلمانان در طول تاریخ اسلام، تحت تأثیر جریان‌های انحرافی، از مسیر حق، منحرف گشته‌اند. ازجمله‌ی این جریان‌های انحرافی، واقفیه است. واقفیه، گروهی از شیعیان امام کاظم ؟ع؟ بودند که پس از شهادت ایشان، ادعای تعدادی از وکلای سابق امام، درباره مهدویت و قائمیت حضرت را پذیرفته و به رهبری آنان، گردن نهادند. فقیهان امامیه، در مواجهه با جریان‌های منحرفی چون واقفیه، با تألیف کتاب‌های متعدد، به دفاع از عقایدشیعه و توجیه شبهات مطرح شده، پرداختند و زمینه هدایت بسیاری از افراد متحیر را فراهم آورند. شیخ طوسی، از جمله عالمان برجسته‌ای است که در این زمینه تلاش‌های مؤثری انجام داده است. ایشان در فصول متعددی از کتاب‌های خویش، به روشنگری درباره انحراف جریان‌های مدعی مهدویت، پرداخته است. با درنظرگرفتن تکرار و بسط شبهات در دوره‌های مختلف، طبیعی است که آشنایی با روش پاسخ گویی ایشان، بتواند به عنوان الگویی کاربردی در عصرحاضر، مورد استفاده قرارگیرد. نگارنده در این نوشتار تلاش کرده با بهره گیری از منابع کتابخانه‌ای و اتخاذ روش توصیفی – تحلیلی، به بررسی شیوه پاسخ گویی شیخ طوسی به شبهات جریان واقفیه بپردازد. نتایج تحقیق؛ حاکی از آن است که شیخ طوسی از رویکردی ترکیبی، مطابق شیوه اقناعی قرآن در آیه 125 سوره نحل استفاده کرده که مقبولات (بهره گیری از اصول پذیرفته شده)، محسوسات (استناد به شواهد عینی و تاریخی) و مسلمات (تکیه بر باورهای مذهبی مورداجماع) افراد در حوزه عقاید و باورهای مذهبی را شامل می‌شود.

«الغدیر» و وحدت اسلامی؛ به‌ضمیمه مزایا و خدمات مرحوم آیت‌الله بروجردی و الهامی از شیخ‌ الطائفه، کتابی است مشتمل بر سه مقاله به قلم استاد شهید آیت‌الله مرتضی مطهری. مقاله اول «الغدیر و وحدت اسلامی» نام دارد و قبلا در یادنامه علامه امینی(ره) در سال 1350ش منتشر شده است. در این مقاله رابطه کتاب الغدیر مرحوم آیت‌الله امینی با موضوع وحدت اسلامی و به‌طور کلی مقصود از وحدت اسلامی و ضرورت آن مورد بحث واقع شده است. مقاله دوم، با عنوان «مزایا و خدمات مرحوم آیت‌الله بروجردی» است که در سال 1340ش، پس از رحلت آن مرجع گران‌قدر به رشته تحریر درآمده و در سال 1341ش، در کتاب مرجعیت و روحانیت که مجموعه‌ای از مقالات محققان سرشناس اسلامی است، منتشر شده است. مقاله سوم، یعنی «الهامی از شیخ‌الطائفه» در سال 1349ش، در کتاب هزاره شیخ طوسی - که مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت آن فقیه بزرگ در تاریخ 28 اسفند 1348 تا 3 فروردین 1349 در دانشگاه مشهد بوده - منتشر شده است. هریک از مقالات مزبور در نوع خود ابتکاری و همچون دیگر آثار آن اسلام‌شناس عظیم‌الشأن، غنی و از نثری روان و رسا برخوردار است؛ مخصوصا مقالات دوم و سوم که روش فقهی استاد شهید را آشکار می‌سازد. همچنان‌که مقالات اول و دوم، میزان تأکید ایشان را بر موضوع وحدت اسلامی نشان می‌دهد. هر سه مقاله مذکور، قبلا در کتاب شش مقاله استاد شهید تا 24 نوبت منتشر شده است. نظر به اینکه سه مقاله دیگر آن کتاب به‌صورت مستقل منشر می‌شوند، بهتر آن دیده شده که این سه مقاله به‌صورت یک رساله مجزا به انتشار برسد؛ خصوصا که وجه مشترک آنها این است که هرکدام درباره یک عالم ربانی اسلامی است. تطبیق آیات و روایات و نقل قول‌ها با منابع و نیز استخراج فهرست‌های آخر کتاب توسط نرگس انصاری انجام شده است.