جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی: ارزش اخلاقی بالاترین مفهومی است که در حوزه فلسفه، تربیت و دین مورد بررسی قرار می‌گیرد. اگر اخلاق بین نظریه‌پردازی و عمل نوسان دارد، اخلاق معاصر به‌صورت برجسته‌ای کاربردی شده است، زیرا وارد مسائل زندگی و حوزه‌های مختلفی مانند تکنولوژی، محیط زیست، سیاست، تجارت، رسانه و زیست‌شناسی شده است. دلیل این امر تجاوزاتی است که به ارزش‌ها انجام شده و بسیاری از آنها نادیده گرفته شده، که این موضوع باعث شده تا پژوهش درباره مسئله ارزش اخلاقی شکل گیرد. همه این تحولات در زمان معاصر نشان‌دهنده تفکیک هستی‌شناسانه‌ای است که بین افراد یک جنس فاصله انداخته و کرامت انسانی را خدشه‌دار کرده است، گاهی به نام علم و پیشرفت و گاهی دیگر ارزش اخلاقی به عنوان مانعی در برابر این پیشرفت دیده می‌شود. در مطالعه ما تلاش خواهیم کرد به ارزش اخلاقی از دیدگاه فیلسوف آلمانی، یورگن هابرماس، از نظر تفکر رفتاری و عمل ارتباطی و نقش آن به‌عنوان سازوکارهایی در نوسازی هستی‌شناختی میان انسان‌ها در عصر پسامدرن بپردازیم.

چکیده ماشینی: فیلسوفان آلمانی معاصر، یورگن هابرماس(*) و کارل اوتو آبل(**)، از برجسته‌ترین فلاسفه نسل دوم مکتب فرانکفورت معروف به «نظریه انتقادی» به شمار می‌روند و گفت‌وگو یا جدلی که بین آن‌ها رخ داد، اوج تفکر فلسفی غرب معاصر در ربع آخر قرن بیستم محسوب می‌شود، چرا که این گفت‌وگو بین دو شخصیت فلسفی برجسته این دوره تاریخی صورت گرفت. با وجود اینکه هر دو به همان مکتب تعلق داشتند و در تدوین و توسعه پروژه فلسفی جدیدی که به اخلاق گفت‌وگو یا اخلاق ارتباط شناخته می‌شود، مشارکت داشتند، ما درباره یک گفت‌وگو و نبرد فلسفی بین آن‌ها صحبت می‌کنیم چرا که صحبت درباره یکی به ناچار ما را به بحث درباره دیگری می‌کشاند.

چکیده ماشینی: فیلسوف آلمانی، یورگن هابرماس (J. Habermas 1929 –)، یکی از برجسته‌ترین متفکران معاصر آلمان است که به جریان فکری مکتب فرانکفورت یا نظریه انتقادی نو تعلق دارد. او از معدود فیلسوفانی است که نظریه انتقادی را در دو بعد فلسفی و جامعه‌شناختی توسعه داده است، اهمیت نقش او به دلیل پایبندی‌اش به فلسفه، بازتوزیع آن و ضرورت دخالت آن در هر نظریه‌ای که به آینده جامعه مدرن مربوط می‌شود، همچنین اعتقاد او به مدرنیته به عنوان پروژه‌ای که هنوز کامل نشده است و پافشاری‌اش بر بازگرداندن انرژی انتقادی عقل روشنگری در دورانی که صداها خواهان کنار گذاشتن پروژه مدرنیته و اعلام ورشکستگی فکری و فلسفی بودند، و زمانی که انواع غیرمنطقی بودن، به ویژه عقل ابزاری، بیگانگی، استحاله، از دست رفتن جایگاه فرد، محدود شدن آزادی و سقوط جوامع صنعتی به سمت مصرف‌گرایی و کالایی‌سازی در جوامع غربی شایع شده بود، قابل تامل است. هابرماس با نقد دقیق «لازمه مدرنیته» اروپایی، سعی در بازگرداندن اعتماد به پروژه مدرنیستی دارد و آن را به عنوان پروژه‌ای ناتمام، از منظر تحلیلی جامع بررسی می‌کند و تلاش می‌کند ارزش‌های جدیدی برای تفکر شکل دهد که از انواع سلطه و کنترل آزاد باشد و قواعد جدیدی بر پایه آن ایجاد کند. او روی گفت‌وگو، آزادی و فعال کردن زبان میان افراد تمرکز دارد و با ارائهٔ نظریهٔ کنش ارتباطی به‌عنوان یک نظریهٔ اجتماعی که دموکراسی مشورتی را تقویت می‌کند، متکی بر زبان و گفتگوست و هدفش ایجاد فضایی عمومی است که با عقلانیت ارتباطی و اخلاق گفتگو چارچوب‌بندی می‌شود.

چکیده ماشینی: در این مقاله تحلیلی، من به یک مسئله مهم می‌پردازم که سال‌هاست سایه‌اش بر فکر فلسفی به‌ویژه معاصر افکنده و آن مسئله فلسفه دین است. وقتی می‌گوییم فلسفه، منظورمان عقل است و وقتی می‌گوییم دین، منظورمان آن جنبه روحانی است. این موضوع با ابعاد عقلانی و دینی‌اش، لازمه وجود انسانی در مراحل مختلف تکاملش بوده و رابطه بین آن‌ها رابطه‌ای پرتنش و پر از کشمکش بوده که حقیقت طبیعت انسانی را بازتاب می‌دهد؛ طبیعتی که در ذات خود بین دو قطب متفاوت در ماهیت و جهت‌گیری‌اش متقابل و کشمکش‌زا است. دلایل تنش و کشمکش عمدتاً حول قدرت و سازمان‌دهی جوامع انسانی بر اساس سیستم‌ها و ثوابت مشخص بوده است.

چکیده ماشینی: تمرکز این تحقیق بر عدالت است و بر اختلاف نظرهای شدید پیرامون خود قضیه، و شاید شاهد مثال آن مناظره مشهور بین دو فیلسوف بزرگ، «جان رولز» و «یورگن هابرماس» باشد. عدالت مهم‌ترین مسئله فلسفی و خواسته‌ای است که تمامی جوامع به دنبال آن هستند. عدالت یک فضیلت اخلاقی است که ارزش آن در کاربردهای عملی و تجسم آن در واقعیت مشخص می‌شود، و به سختی می‌توان اصل دیگری یافت که اهمیتش برای صلاح فرد و در پی آن صلاح جامعه با عدالت برابری کند. وقتی تعادل آن بهم می‌خورد، مردم از ظلم شکایت می‌کنند و نزاع‌ها پدید می‌آید؛ به همین دلیل انقلاب‌های متعددی رخ داده‌اند که به دنبال اجرای عدالت اجتماعی برای رسیدن به الگوی نهایی انصاف و عدالت هستند. اهمیت این موضوع در روشن کردن مهم‌ترین مسائل پیرامون مفهوم عدالت نهفته است، چرا که این مفهوم یکی از مهم‌ترین موضوعات فلسفی با جنبه‌های سیاسی و اجتماعی است؛ موضوعی که «رولز» به طور نظری و «هابرماس» به طور ارتباطی به آن پرداخته‌اند، به گونه‌ای که به تفکر رولز متصل می‌شود.

نظریه کنش ارتباطی در تحلیل گفتمان بر عنصر زبان استوار است. یورگن هابرماس از صاحب نظرانی است که دیدگاهی جامع در زمینه کنش ارتباطی ارائه داده و در نظریه او کنش ارتباطی شامل سه بخش گفتاری، نمایشی و هنجاری است که با تکیه بر رویکرد وی می‌توان به شناخت دقیقی از معانی نامرئی در زیر لایه‌های یک گفتمان دست یافت. با عنایت به اینکه داستان حضرت یوسف (ع) از قصه‌های اندرز‌محور قرآن است و حضرت به مقتضای شرایطی که در آن قرار گرفته برای ابراز حقانیت الهی طریقه گفتگو را برگزیده است. بنابراین زبان و ارتباط کلامی در این داستان نقش محوری دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر نظریه کنش ارتباطی یورگن هابرماس به شناخت هر چه بیشتر نشانه‌شناسی داستان حضرت یوسف (ع) در گستره گفتگو میان شخصیت‌های اصلی و فرعی داستان، پرداخته است. نتایج حاصله از تحقیق گویای آن است که کنشگر اصلی حضرت یوسف (ع) است که از دیدگاه منِ شخصی، ایفای نقش می‌کند و گفتمان منسجمی با کاربست عنصر زبان و گفتگو در داستان برقرار می‌سازد. با توجه به نظریه هابرماس گفتمان حضرت یوسف (ع) از مشخصه‌هایی چون ترغیب، استقامت، مستندگویی و ... برخوردار است و اثبات حقیقت وجود خداوند با بیان براهین عقلی از جانب شخصیت محوری داستان بیان می‌شود. عنصر ترغیب برای برانگیختن احساس درونی مخاطب جهت گرایش به راستی بیشترین کاربرد را دارد. کنش ارتباطی نسبت به کنش نمایشی و هنجاری بسامد بالایی داشته و کنش‌های هنجاری از قبل سازماندهی شده و به سوی هدف اصلی جهت یافته‌اند.

مقاله حاضر به تحلیل مقایسه‌ای عقلانیت عملی صدرالمتألهین با عقلانیت ارتباطی هابرماس، با هدف بررسی میزان توانمندی اندیشه فلسفی اجتماعی ملاصدرا در مقایسه با اندیشه‌های معاصر و امکان توان پاسخگویی به ابهامات و مسایل آن‌ها، پرداخته است. نتایج حاصل بدین شرح است؛ صدرالمتألهین و هابرماس ارزش‌ها را ثابت تلقی کرده ولی باور به آن‌ها و میزان بهره‌وری از آن‌ها را با تحلیل عقلی و فلسفی ممکن دانسته‌اند؛ هر دو بر لزوم عقلانیت عملی و ارتباطی در جوامع انسانی تأکیدداشته و کارکرد این عقلانیت را تلاش برای رسیدن به حقیقت دانسته‌اند، نه درک مفهوم آن. در دیدگاه دین‌محور ملاصدرا عقل عملی به تنهایی، برطرف‌کننده موانع و اصلاح‌کننده انحرافات نیست، بلکه سعادت جوامع انسانی در گرو بهره‌وری عقل عملی از زعامت قرآن و سنت است. چنین عقلانیتی اگرچه ابزاری به نظر می‌رسد، در جهت تثبیت ولایت فقیه مثبت ارزیابی می‌شود؛ در حالی که مطابق آخرین نظریه‌ هابرماس تا امروز درباره دین و در دیدگاه انسان‌محور و عقلانیت ارتباطی وی، دین غیرابزاری می‌تواند بستر کنش ارتباطی باشد و زیست‌جهان مناسبی را فراهم آورد که تفاهم شکل گرفته در آن، جامعه را به سعادت برساند.