جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

دین مجموعه‌ای از تعالیم و دستورالعمل‌هایی است که خداوند به وسیله وحی توسط پیامبران برای سعادت بشری نازل کرده است. یکی از مباحث کلام جدید و فلسفه دین به عنوان روشی برای پاسخگویی به انتظار بشر از دین کارکرد دین است که بسیاری از اندیشمندان به کارکرد دین در ابعاد مختلف پرداخته‌اند، اقبال لاهوری و علامه طباطبایی از جمله اندیشمندانی هستند که در آثار خود به رواج تعالیم اسلامی براساس منطق و شرایط جامعه پرداخته‌اند. هدف از این پژوهش بررسی تطبیقی دیدگاه اقبال لاهوری و علامه طباطبایی درباره کارکردهای دین در فرد و جامعه و وجوه اشتراک و افتراق میان نظرات آنها می‌باشد. روش کار به صورت توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی بوده و گردآوری مطالب با روش کتابخانه‌ای انجام شده است. نتایج حاکی از آن است که هر دو اندیشمند دین را امری فطری و الهی می-دانند. از نظر آنها دین در ابعاد مختلف اخلاقی، فرهنگی، فردی و اجتماعی احیاکننده فرد و جامعه می‌باشد. علامه و اقبال در کارکردهای دین سیاست و علم و اخلاق و انسان و آزادی دارای اشتراکاتی هستند و اختلاف نظر آنها با یکدیگر در زمینه خاتمیت و وحی می‌باشد. اقبال وحی و بالتبع خاتمیت را بر مبنای کلام جدید مبتنی بر تجربه دینی تبیین کرده و خرد استقرایی را نشانه ظهور خاتمیت می‌داند، در صورتی که علامه وحی را به روش سنتی به استناد آیات و روایات و به تبیین آن پرداخته است. او معتقد است خاتمیت براساس جاودانگی دین معنا پیدا می‌کند.یعنی دین اسلام دین کامل و جامع می‌باشد و در کتاب آن هیچ تحریفی صورت نگرفته است. او رسیدن بشر به بلوغ فکری را عاملی می‌داند که موجب شده بشر وظایفی که قبلا وحی برای آن انجام داده را بر عهده گیرد.

اقبال لاهوری از اولین مسلمانانی است، که از تجربه دینی و هم سنخ بودن آن با وحی و گذاره های پیامبر سخن گفته است. بحث در این است که در صورت پذیرش تجربه دینی اقبال چه لوازم و پیامد های را خود وحی و مسائل مرتبط با آن در بر خواهد داشت دیدگاه اقبال هم در اصل وحی و هم در مسائل مرتبط با آن مانند خاتمیت و عصمت منجر به تبعات غیر قابل قبول است و چنین دیدگاهی با متون دینی ما سازگاری ندارد ، از تبعاتی که تجربه دینی دانستن وحی به بار می آورد می توان ، لغو ارسال رسل، عدم حجییت معارف وحیانی ، عدم انقطاع وحی و نفی خاتمیت ، خطا پذیری وحی ، اشاره کرد . از تحقیق پیش رو این نتیجه حاصل شد که اصل دیدگاه تجربه دینی با متون دینی ما مغایرت دارد و نیز تجربه دینی در خواستگاه خود بنا بر ضروت هایی بوجود آمد که آن ضرورت ها در اسلام وجود ندارد هدف این نوشتار بیان این لوازم و پیامد ها می باشد که با روش توصیفی و گاها تحلیلی به همراه تبیین مختصری از تجربه دینی را بررسی و تبیین خواهد کرد.

امروزه اصطلاح نواندیشی دینی به عنوان مقوله‌ای پرکاربرد در عرصه دین‌‌مداری رایج شده‌‌است. نواندیشان دینی با بازبینی سنت و پیراستن دین از انحرافات و موهومات، در خالص‌‌سازی، بسط و تعمیق دین‌‌ورزی تلاش کرده و برای رفع مشکلات موجود در جوامع اسلامی قدعلم کرده‌‌اند. یکی از این نواندیشان دینی، علامه اقبال لاهوری، شاعر، متفکر، فیلسوف و عارف می‌باشد که اندیشه‌‌ورزی را معطوف به نگاهی درون‌‌دینی می‌دانست و با شناختی که از سنت داشت، برداشت‌های نوینی از دین ارائه داد و درصدد بود با ایجاد یک اندیشه منسجم فلسفی آرای خود را با تمامی جوانب حیات فردی و اجتماعی انسان‌ها پیوند بدهد. اقبال شاعر تحرک و جنب و جوش بود. فلسفه و کلام را فاقد آن شور و حرکت می‌دید که بتواند تحولی در جامعه ایجاد نماید و ضمن آشنایی با اندیشه‌های متکلمین گذشته آرای آنان را توان رویارویی با نیازهای زمان نمی‌دید. اقبال یک متکلم سنتی به معنای امروزی نیست. اندیشه‌های نوین او در چهارچوب هیچ کدام از فرقه‌های کلامی سنتی نمی‌گنجد. او با شیوه‌ای جدید در پی دفاع از دین برآمد و از منظر تجربه دینی به حیات دینی می‌نگریست و با تعمّق در آیات قرآن و بهره‌گرفتن از تجربیات آفاقی و انفسی جهت نیل به تجربیات عرفانی و دستیابی به «خود» برتر به دنبال ارائه نوعی تبیین فوق طبیعی از دین برآمد و ضمن بررسی فلسفه دین با نوعی الهیات طبیعی حاکم بر جهان معاصر که مبتنی بر عقل‌‌گرایی افراطی بود، به مخالفت برخاست و با نقبی به دنیای درون خود در پی دستیابی به حقیقت، به مقوله‌ای بنیادین و ضروری از دین نایل شد که عمیق‌ترین آن تجربه‌های عرفانی بود. اقبال در سیر معرفتی خود، به تمامی وامدار جلال‌‌الدین رومی است. اندیشه‌‌های خود را از او الهام می‌‌گرفت. چون مریدی وفادار از سر صدق و راستی به او عشق می‌ورزید، در دریای بی‌‌کران مثنوی غوطه‌‌ور بود و ازجوش وخروش غزلیات شمس مدهوش. در نگاه اقبال، مثنوی از چنان بینش و ظرفیتی برخوردار است که پیام‌های انسان‌سازش را جواب‌‌گوی نیازهای زمان می‌داند و با قاطعیت می‌گوید: جهان امروز، اندیشمندی چون مولانا را می‌طلبد. نگارنده در این رساله با شیوه‌‌ای توصیفی- تحلیلی بر آن است تا تاثیر این اندیشمند شاعر و عارف را بر تمامی جوانب ذهن و زبان اقبال بسنجد و مفاهیم کلیدی ادبیات عرفانی «خودی، عشق، عقل و فنا» را در آرای هر دو شاعر متفکر مورد تحلیل و بررسی قرار دهد.

ترجمه ماشینی: این کتاب با تکیه بر آثار هگل، چارچوبی برای درک مدرنیته در جهان اسلام پیشنهاد می‌کند و گفتمان متفکران برجسته مسلمان و رهبران سیاسی را تحلیل می‌کند. کتاب فصل به فصل به تحلیل متنی دقیق آثار محمد اقبال، ابوالعلاء مودودی، سید قطب، فاطمه مرنیسی، مهدی حائری یزدی، محمد مجتهد شبستری، محمد خاتمی، سید حسین نصر و محمد ارکون می پردازد و در مورد معاصر نتیجه گیری می کند. اندیشه اسلامی با اشاره به برخی از شاخص ترین نشانه های مدرنیته.

بی‌تردید نخستین نویسنده از میان متفکران مسلمان که به مباحث تجربۀ دینی در غرب توّجه کرده اقبال لاهوری است. این مقاله روش توصیفی تحلیلی در صدد واکاوی نظر اقبال لاهوری درباره تجربه دینی است. اقبال لاهوری با توّجه به دیدگاه هاکینگ، رویکردی پراگماتیستی نسبت به دین را پذیرفت که در آن تجربۀ دینی و عقل و شهود جایگاه خاصِ خود را دارند. او از این راه دیدگاه جیمز را نقد کرد و تبیین جدیدی را از مفاهیم کلیدی اسلام پیش کشید. از منظر اقبال دین، نوعی «خودآگاهی بالقوّه» است که در کنار «خودآگاهی عادی» قرار می‌گیرد که امکاناتی برای تجربه و تحصیل معرفت فراهم می‌آورد. اقبال گوهر دین را ایمان می‌داند و در عین حال عقل را محدودکننده یا مخالف ایمان نمی‌داند. اقبال همچون هاکینگ بر این نکته تأکید دارد که دین با احساس آغاز می‌شود، ولی به آن محدود نمی‌شود و به مابعدالطبیعه نیز گسترش می‌یابد. دین خود را در طول تاریخش هرگز به‌عنوان یک موضوع احساس مطرح نکرده، بلکه پیوسته سعی مدام در کشف مابعدالطبیعه داشته است. اقبال با پذیرش سخن هاکینگ دو نتیجه را به دست می‌آورد: 1) رّد نگاه متصوفه به عقل، 2) حل مشکل وحی زبانی.

از نظر سیاسی مفهوم دموکراسی یکی از پرکاربردترین و مناقشه‌انگیزترین مفاهیم نزد اندیشمندان جهان، در چند سده اخیر بوده است. در این میان اندیشمندان مسلمان، هم در جهان تشیع و هم در جهان تسنن، هر کدام با توجه به زمینه‌ها و پیشینه‌های مختلف نظری، مذهبی، فلسفی، تاریخی، اجتماعی و ملی خود، به تحلیل و بررسی این مفهوم مهم سیاسی پرداخته‌اند. در این میان علی شریعتی و محمد اقبال لاهوری از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین اندیشمندان جهان اسلام هستند، که هر کدام از منظری متفاوت به مفهوم دموکراسی و نسبتش با مفاهیم و مضامین اسلامی پرداخته‌اند. پژوهش پیش رو در پی پاسخ به این پرسش است که شریعتی و اقبال در راستای امکان برقراری حکومت دموکراتیک در جوامع اسلامی، چه نوع خوانشی از دموکراسی داشتند؟ وجوه افتراق و اشتراک این دو خوانش چیستند؟ بر مبنای یافته‌های پژوهش، شریعتی با تمرکز بر این نکته که برقراری دموکراسی آن‌گونه که در غرب رایج است، در کشورهای توسعه‌نیافته ممکن نیست، نوعی از دموکراسی را تئوریزه کرد که آن را «دموکراسی متعهد» می‌نامید. در سوی دیگر، اقبال با تأکید بر وجه روحانی که لازمه برقراری هر نوع حکومت دموکراتیک در جوامع اسلامی است، بر «دموکراسی روحی» تأکید می‌ورزید. گرچه هر دو اندیشمند نوگرا در نهایت محاسن حکومت‌های دموکراتیک را تصریح می‌کردند، اما استدلال شریعتی در این زمینه بیشتر نظری و جامعه‌شناختی و استدلال اقبال تاریخی و فقهی‌تر بود.

ترجمه ماشینی: علامه اقبال فیلسوف و دانشمند بزرگ اجتماعی قرن بیستم است که با اندیشه های بلند خود دنیاهای جدید بسیاری را پیش بینی و ترسیم کرده است. او همچنین مسلمانان مستضعف و منحط را متقاعد می کند تا اهداف خود را تعیین کنند و مسیرهای خود را مطابق با هنجارهای دوران معاصر کشف کنند. علامه اقبال به منظور پرداختن به ضایعه جدی اندیشه دینی و تمدن اسلامی، مسلمانان را به پیشبرد و ترویج علم الکلام مدرن ترغیب کرد. این راهی است که از طریق آن می توان نسل جوان را از زهر الحاد نجات داد و با اصلاح جهت گیری علوم اجتماعی که بر اساس الحاد و ماتریالیسم بنا شده است. مفهوم خودسازی علامه اقبال بر رشد فردی دلالت دارد و مفهوم غیر خود به رشد جمعی اشاره دارد. به ترتیب مورد اول، فصل کلیدی روانشناسی و مورد دوم مهمترین و محوری ترین موضوع جامعه شناسی است. در این پژوهش، مسائل اجتماعی مدرن از جمله فردگرایی و جمع گرایی در چارچوب اندیشه اقبال مورد بحث قرار گرفته است تا مشخص شود علامه اقبال چگونه به جای تأکید بر تعارض فرد و جامعه، از متقابل بودن صحبت کرده است. متحد از آنجا می توان یک جامعه ایده آل شکل گرفت.