جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکشده ماشینی: این مقاله پژوهشی با هدف تحلیل جلوه‌های یکپارچگی معرفتی در فلسفه خود انسانی نزد محمد اقبال، به عنوان یکی از برجسته‌ترین متفکران اندیشه اسلامی نوین که به پروژه نوسازی تفکر دینی پرداخته‌اند، نوشته شده است. این مطالعه بر این باور استوار است که پرسش خود انسانی محور اصلی فلسفه اقبال را تشکیل می‌دهد و این محور مبتنی بر دیدگاهی یکپارچه از معرفت است که فراتر از دوقطبی‌های سنتی بین عقل و وحی و تجربه می‌رود. بر همین اساس، این مطالعه پرسش زیر را مطرح می‌کند: مشارکت‌های محمد اقبال در نوسازی اندیشه اسلامی چه‌گونه است و به ویژه در تصور او از خود انسانی به عنوان بنیان معرفتی که پروژه فلسفی خود را بر آن استوار کرده، چگونه ظهور پیدا می‌کند؟ این مطالعه از رویکرد تحلیلی استفاده می‌کند که به دنبال باز کردن ساختار مفهومی فلسفه خود نزد اقبال در پرتو یکپارچگی معرفتی است.

در آثار علامه اقبال از مباحث مختلف سخن رانده شده است؛ از فرد و ملت و ملیت و وطن و مذهب گرفته تا اجتماعیات، از آموزش و پرورش و فلسفه و عرفان گرفته تا تصوف و بحث در ماوراءالطبیعه و سیاسیات و اقتصادیات و ....؛ اما بین افکار او روش تصوفش شاید خیلی جالب نظر و شایسته بحث و انتقاد باشد که در این کتاب به اختصار مطالبی در این‌باره بیان شده است. جوش و خروش و سوز و گدازی که در فکر شوریده ودرون پرهیجان علامه اقبال بوده و از آثارش مشهود است، همه منبعث از اسلامیت و اسلام‌دوستی و ایمان محکم و یقین ثابت مسلمانی اوست. در بخش دوم کتاب درباره اتحاد مسلمانان و اقبال لاهوری مطالبی ذکر شده است.

دین مجموعه‌ای از تعالیم و دستورالعمل‌هایی است که خداوند به وسیله وحی توسط پیامبران برای سعادت بشری نازل کرده است. یکی از مباحث کلام جدید و فلسفه دین به عنوان روشی برای پاسخگویی به انتظار بشر از دین کارکرد دین است که بسیاری از اندیشمندان به کارکرد دین در ابعاد مختلف پرداخته‌اند، اقبال لاهوری و علامه طباطبایی از جمله اندیشمندانی هستند که در آثار خود به رواج تعالیم اسلامی براساس منطق و شرایط جامعه پرداخته‌اند. هدف از این پژوهش بررسی تطبیقی دیدگاه اقبال لاهوری و علامه طباطبایی درباره کارکردهای دین در فرد و جامعه و وجوه اشتراک و افتراق میان نظرات آنها می‌باشد. روش کار به صورت توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی بوده و گردآوری مطالب با روش کتابخانه‌ای انجام شده است. نتایج حاکی از آن است که هر دو اندیشمند دین را امری فطری و الهی می-دانند. از نظر آنها دین در ابعاد مختلف اخلاقی، فرهنگی، فردی و اجتماعی احیاکننده فرد و جامعه می‌باشد. علامه و اقبال در کارکردهای دین سیاست و علم و اخلاق و انسان و آزادی دارای اشتراکاتی هستند و اختلاف نظر آنها با یکدیگر در زمینه خاتمیت و وحی می‌باشد. اقبال وحی و بالتبع خاتمیت را بر مبنای کلام جدید مبتنی بر تجربه دینی تبیین کرده و خرد استقرایی را نشانه ظهور خاتمیت می‌داند، در صورتی که علامه وحی را به روش سنتی به استناد آیات و روایات و به تبیین آن پرداخته است. او معتقد است خاتمیت براساس جاودانگی دین معنا پیدا می‌کند.یعنی دین اسلام دین کامل و جامع می‌باشد و در کتاب آن هیچ تحریفی صورت نگرفته است. او رسیدن بشر به بلوغ فکری را عاملی می‌داند که موجب شده بشر وظایفی که قبلا وحی برای آن انجام داده را بر عهده گیرد.

اقبال لاهوری از اولین مسلمانانی است، که از تجربه دینی و هم سنخ بودن آن با وحی و گذاره های پیامبر سخن گفته است. بحث در این است که در صورت پذیرش تجربه دینی اقبال چه لوازم و پیامد های را خود وحی و مسائل مرتبط با آن در بر خواهد داشت دیدگاه اقبال هم در اصل وحی و هم در مسائل مرتبط با آن مانند خاتمیت و عصمت منجر به تبعات غیر قابل قبول است و چنین دیدگاهی با متون دینی ما سازگاری ندارد ، از تبعاتی که تجربه دینی دانستن وحی به بار می آورد می توان ، لغو ارسال رسل، عدم حجییت معارف وحیانی ، عدم انقطاع وحی و نفی خاتمیت ، خطا پذیری وحی ، اشاره کرد . از تحقیق پیش رو این نتیجه حاصل شد که اصل دیدگاه تجربه دینی با متون دینی ما مغایرت دارد و نیز تجربه دینی در خواستگاه خود بنا بر ضروت هایی بوجود آمد که آن ضرورت ها در اسلام وجود ندارد هدف این نوشتار بیان این لوازم و پیامد ها می باشد که با روش توصیفی و گاها تحلیلی به همراه تبیین مختصری از تجربه دینی را بررسی و تبیین خواهد کرد.

امروزه اصطلاح نواندیشی دینی به عنوان مقوله‌ای پرکاربرد در عرصه دین‌‌مداری رایج شده‌‌است. نواندیشان دینی با بازبینی سنت و پیراستن دین از انحرافات و موهومات، در خالص‌‌سازی، بسط و تعمیق دین‌‌ورزی تلاش کرده و برای رفع مشکلات موجود در جوامع اسلامی قدعلم کرده‌‌اند. یکی از این نواندیشان دینی، علامه اقبال لاهوری، شاعر، متفکر، فیلسوف و عارف می‌باشد که اندیشه‌‌ورزی را معطوف به نگاهی درون‌‌دینی می‌دانست و با شناختی که از سنت داشت، برداشت‌های نوینی از دین ارائه داد و درصدد بود با ایجاد یک اندیشه منسجم فلسفی آرای خود را با تمامی جوانب حیات فردی و اجتماعی انسان‌ها پیوند بدهد. اقبال شاعر تحرک و جنب و جوش بود. فلسفه و کلام را فاقد آن شور و حرکت می‌دید که بتواند تحولی در جامعه ایجاد نماید و ضمن آشنایی با اندیشه‌های متکلمین گذشته آرای آنان را توان رویارویی با نیازهای زمان نمی‌دید. اقبال یک متکلم سنتی به معنای امروزی نیست. اندیشه‌های نوین او در چهارچوب هیچ کدام از فرقه‌های کلامی سنتی نمی‌گنجد. او با شیوه‌ای جدید در پی دفاع از دین برآمد و از منظر تجربه دینی به حیات دینی می‌نگریست و با تعمّق در آیات قرآن و بهره‌گرفتن از تجربیات آفاقی و انفسی جهت نیل به تجربیات عرفانی و دستیابی به «خود» برتر به دنبال ارائه نوعی تبیین فوق طبیعی از دین برآمد و ضمن بررسی فلسفه دین با نوعی الهیات طبیعی حاکم بر جهان معاصر که مبتنی بر عقل‌‌گرایی افراطی بود، به مخالفت برخاست و با نقبی به دنیای درون خود در پی دستیابی به حقیقت، به مقوله‌ای بنیادین و ضروری از دین نایل شد که عمیق‌ترین آن تجربه‌های عرفانی بود. اقبال در سیر معرفتی خود، به تمامی وامدار جلال‌‌الدین رومی است. اندیشه‌‌های خود را از او الهام می‌‌گرفت. چون مریدی وفادار از سر صدق و راستی به او عشق می‌ورزید، در دریای بی‌‌کران مثنوی غوطه‌‌ور بود و ازجوش وخروش غزلیات شمس مدهوش. در نگاه اقبال، مثنوی از چنان بینش و ظرفیتی برخوردار است که پیام‌های انسان‌سازش را جواب‌‌گوی نیازهای زمان می‌داند و با قاطعیت می‌گوید: جهان امروز، اندیشمندی چون مولانا را می‌طلبد. نگارنده در این رساله با شیوه‌‌ای توصیفی- تحلیلی بر آن است تا تاثیر این اندیشمند شاعر و عارف را بر تمامی جوانب ذهن و زبان اقبال بسنجد و مفاهیم کلیدی ادبیات عرفانی «خودی، عشق، عقل و فنا» را در آرای هر دو شاعر متفکر مورد تحلیل و بررسی قرار دهد.

ترجمه ماشینی: این کتاب با تکیه بر آثار هگل، چارچوبی برای درک مدرنیته در جهان اسلام پیشنهاد می‌کند و گفتمان متفکران برجسته مسلمان و رهبران سیاسی را تحلیل می‌کند. کتاب فصل به فصل به تحلیل متنی دقیق آثار محمد اقبال، ابوالعلاء مودودی، سید قطب، فاطمه مرنیسی، مهدی حائری یزدی، محمد مجتهد شبستری، محمد خاتمی، سید حسین نصر و محمد ارکون می پردازد و در مورد معاصر نتیجه گیری می کند. اندیشه اسلامی با اشاره به برخی از شاخص ترین نشانه های مدرنیته.