جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش به بررسی تطبیقی و انتقادی نسبت میان دو رویکرد مهم در مطالعه دین، یعنی روش «برهانی» با تأکید بر آرای آیت‌الله جوادی آملی و روش «تبیینی» با محوریت دیدگاه‌های امیل دورکیم می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که اختلاف میان نظریه‌های دین غالباً نه از داده‌های تجربی، بلکه از مبانی پیشینی و اصول پارادایمیک آن‌ها ناشی می‌شود. ازاین‌رو، پژوهش حاضر می‌کوشد بنیان‌های مفهومی‌ای را واکاوی کند که به واگرایی این دو رویکرد در فهم و صورت‌بندی پدیده دین انجامیده است. این مطالعه با رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، در قالب تحلیلی فراروش‌شناختی سامان یافته و داده‌های آن ازطریق منابع کتابخانه‌ای و آثار دست‌اول استخراج شده است. تحلیل‌ها براساس سه شاخص بنیادین هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و معرفت‌شناسی انجام گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پارادایم برهانی دین را حقیقتی عینی و متافیزیکی مبتنی بر اصالت وجود تلقی می‌کند، درحالی‌که پارادایم تبیینی آن را به سطح واقعیت اجتماعی و بازنمایی‌های جمعی فرو می‌کاهد. این تفاوت مبنایی موجب می‌شود هر پارادایم پیشاپیش حدود و نحوه شناخت دین را در چهارچوب مفروضات نظری خود تعیین کند. بررسی انتقادی این وضعیت نشان می‌دهد که تثبیت مرزهای سخت میان این دو رویکرد می‌تواند به تقلیل‌گرایی و نوعی امپریالیسم روش‌شناختی بینجامد. بر‌این‌اساس، پژوهش حاضر پیشنهاد می‌کند که به‌جای طرد متقابل این پارادایم‌ها، چهارچوبی فراروش‌شناختی اتخاذ شود که در آن روش برهانی در تبیین حقیقت دین و روش تبیینی در تحلیل ابعاد اجتماعی و تاریخی آن به‌صورت مکمل به‌کار گرفته شوند.

رویکردی تطبیقی نسبت به «جامعه‌شناسی دین» و ویژگی‌های اجتماعی آن از منظر «امیل دورکیم» و «ابن‌سینا» است. در این پژوهش به بررسی کارکردها و نقش‌های اجتماعی دین از منظر امیل دورکیم که دیدگاهی سکولار در مورد دین دارد ولی نگاه وی به دین و ویژگی‌های اجتماعی آن مثبت است، پرداخته شده سپس دیدگاه ابن‌سینا که نگرش وی به دین وحیانی و قدسی بوده مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و تفاوت‌ها و شباهت‌های دیدگاه‌های این دو اندیشمند مسلمان و فیلسوف غرب با هم مقایسه گردیده است. نگارنده نخست به نوع تفسیر امیل دورکیم از دین و ابعاد اجتماعی آن پرداخته و سرنوشت دین در درون جامعه را از منظر وی برجسته نموده سپس تبیین ابن‌سینا از جامعه، دین و کارکردهای سیاسی و اجتماعی آن و مدیریت کردن قوانین بشری توسط دین و حل معیشت مردم با ابزاری دینی را از این دیدگاه تفسیر کرده و در مرحله سوم به تطبیق این دیدگاه‌ها پرداخته است.

پژوهش حاضر که به روش کتابخانه‌ای، توصیفی- تحلیلی است، به دنبال دیالکتیک جامعه‌شناسانه دین است. همواره دین یکی از مباحث جدی جامعه‌شناسان بوده و دیدگاه‌ها و نگاه‌های متفاوتی به آن بوده است. این پژوهش دیدگاه سه جامعه‌شناس (کارل مارکس، ماکس وبر و امیل دورکیم) را پیرامون دین مورد بازاندیشی قرار داده است. کارل مارکس دین را هم مفهوم از خودبیگانگی و هم بیانگر جامعه طبقاتی دانسته و دین را عامل زروگویی طبقات بالای جامعه به زیردستان می‌داند. ماکس وبر علی‌رغم اینکه معتقد است دین به زندگی انسان‌ها معنا می‌دهد و به زندگی انسان در مقابل محرومیت‌ها و رنج‌ها معنا می‌بخشد اما، جوامع در دنیای امروزی از دین عبور کرده و به مفهومی به نام عقلانی‌سازی رسیده‌اند. امیل دورکیم، باور دارد دین عامل همبستگی و انسجام بین افراد جامعه است و از طرفی او خدا و جامعه را یکی می‌داند. بر این اساس، ما به دنبال بررسی اندیشه‌های دینی این سه اندیشمند در ساحت جامعه‌شناسی هستیم و در نهایت به اندیشه‌های تقابلی آنها پیرامون دین می‌پردازیم.

نگاهی جامعه‌شناختی به دین و مسائل دینی و مهمترین نظریات فلاسفه غرب در این زمینه است. در ابتدای این اثر به بیان معنای لغوی و اصطلاحی جامعه‌شناسی دین و ابعاد علمی بودن آن پرداخته شده و پس از آن از منظری کلاسیک و رویکردهای فلسفی معاصر، به تبیین ماهیت دین و کارکردهای اجتماعی آن پرداخته شده است. نویسنده در همین زمینه به تعاریف مختلف ارایه شده از سوی فلاسفه اجتماعی غرب مانند: امیل دورکیم، ماکس وبر، زیگموند فروید، جورج هربرت، تالکوت پارسونز و کارل مارکس در مورد معنای دین و نظریات آنان در مورد آن اشاره نموده و تحلیلی فرهنگی از آن نظریات مطرح کرده است. وی رویکردهای مدرنیته و پسامدرنیته، جهانی شدن و سکولاریزه این اندیشمندان غربی را منعکس نموده و کارکرد دین در حوزه عمومی زندگی مردم را از منظر آنان تبیین نموده است. وی همچنین به جنبه‌های فردی دین و دینداری ، رابطه دین با قومیت و جنسیت و نیز جنبه‌های جامعه‌شناختی الهیات و ایمان دینی اشاره نموده و تحلیلی از تجربه دینی از این منظر ارایه نموده است.

جامعه شناسی پوزیتیویستی امیل دورکیم در بستر ایدئالیسم استعلایی کانت امکان ظهور پیدا می کند، در حالی که در جامعه ی علمی ما به طور متداول و به اشتباه پوزیتیویسم دورکیم را امتداد آمپریسیسم تلقی می نمایند. از یک طرف دورکیم منتقد آمپریسیسم و یا روایت های پوزیتیویسم انگلیسی است و از طرف دیگر در پوزیتیویسم دورکیم موضوع علم جامعه شناسی که همان واقعیت اجتماعی است ذیل مفهوم «بازنمایی جمعی» صورت بندی می گردد. مفهوم «بازنمایی»صرفا در پرتو انقلاب کوپرنیکی و در بستر ایدئالیسم استعلایی کانت امکان طرح می یابد و دورکیم متاثر از فیلسوف نوکانتی قرن نوزدهم فرانسه یعنی «رنوویه» مفهوم بازنمایی را بنیاد معرفت جامعه شناختی تلقی می کند. بنابراین پوزیتیویسم دورکیم تاکید صرف بر رویکرد تجربی نیست، بلکه تاکید بر تجربه در بستر فرآیند وضع (position) در معنای کانتی است و ابژه ی جامعه شناسی دورکیم در فرآیند وضع به معنای کانتی عینیت پیدا می کند.