مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از مباحث مطرح در حوزه دین پژوهی که از دیرباز اذهان اهل تحقیق را به خود مشغول کرده، میزان ارتباط عقل و ملاکات احکام است. در نوشتار حاضر با طرح دیدگاه های اندیشمندان اسلامی و با استمداد جستن از احادیث در فضای اصلی بحث، به این نتیجه رهنمون می گردیم که یکی از ریشه های اصلی این مبحث، ارایه پاسخ صحیح به این پرسش است که آیا ملاک و مصلحت حکم شریعت، در خود حکم نهفته است یا در متعلق حکم؟ تامل در برخی آیات و احادیث، وجود ملاک و مصلحت عقلی در متعلق حکم شریعت را نشان می دهد و وجود آن در خود حکم را نفی می کند، بر این اساس، در پاره ای موارد می توان عقلانیت مبنا و حکم شریعت را احراز نمود و با شناسایی مقتضِی حکم شریعت و منتفی داستن موانع، ملاک احکام را کشف کرد. البته کارکرد کشف ملاکات عقلی احکام و بحث از ضرورت آن فقط عبور از نصوص شرعی و ایجاد تشابه بین منصوصات و غیر منصوصات و برانگیختن حساسیت دیرینه اندیشمندان شیعی نیست، بلکه هدف اصلی، ایجاد بستری برای توجه بیشتر به این ضرورت است که در جای خود می تواند موجبات بالندگی علمی را فراهم سازد

‫بر اساس ديدگاه مشهور ميان دانشمندان علم اصول، سيره عقلا و متشرعه به‌عنوان يک کشف قطعي از موافقت شارع و امضاي او حجت مي‌باشد. اصطلاح سيره عقلا در علم اصول عبارت است از روش عملي و مستمر توده عقلا، بما هم عقلا، در موضوعي از موضوعات. همچنين منظور از سيره متشرعه، عبارت است از سلوک عملي مسلمين و متشرعين به شريعت اسلام، در امري از امور. اصطلاح ديگري که در اين بحث توسط پژوهش حاضر مورد توجه قرار گرفته، مناط حجيت است که عبارت است از منجزيت و معذريت امري که اين منجز و معذّر بودن به دو گونه ذاتي و اعتباري مطرح مي‌شود. از ميان انواع سيره عقلا، آن قسمي که محل نزاع اصوليون مي‌باشد آن موردي است که در استدلال بر حکم کلي شرعي دخالت داشته باشد. بر اين اساس، دو مبناي مهم در اين زمينه وجود دارد؛ يکي مبناي طريقيت و کاشفيت از امضاي شارع، و ديگري مبناي استقلال در حجيت بدون احتياج به کشف و امضاي معصوم. ديدگاه مشهور نزد اصوليون، گرايش به مبناي اول بوده، و دليل حجيت در ديدگاه مشهور، منحصراً امضا و تقدير معصوم است. مشهور انديشمندان، براي کشف امضاي معصوم دو شرط معين کرده‌اند که عبارت است از اثبات معاصرت با عصر معصوم، و عدم ثبوت منع. در سيره متشرعه نيز تقرير و امضاي معصوم حجيت‌آور است، و براي سيره‌هاي مستحدثه و يا مشکوک المعاصرت حجيتي به اثبات نرسيده است؛ اگرچه اصوليون براي حجيت اين امور راه‌کارهايي را نقل کرده‌اند. در بحث تطبيقات و مصداق‌يابي در حوزه اصول نيز مواردي از ابواب، الفاظ، حجج و ادله، اصول عمليه، تعادل و تراجيح، اجتهاد و تقليد مطرح است. در بحث قواعد فقيهه پانزده قاعده آورده شده است که در آن‌ها به سيره عقلا و متشرعه استناد شده است. همچنين در حوزه احکام شرعيه نيز مواردي از ابواب معاملات و غير معاملات از متون فقهي مطرح مي‌باشد.

---

‫يکي از مباحث ارزنده در فقه شيعه، بحث از سنديت سيره عقلا در اثبات حکم شرعي است، که رساله حاضر با روش کتابخانه‌اي، اين موضوع را با مراجعه به متون فقه و اصول فقه شيعه، مورد بررسي قرار داده است. سيره در اصطلاح، شيوه‌اي است که عموم عقلا از هر قوم و نژاد، و از هر دين و مذهبي، در همه زمان‌ها و مکان‌ها به‌صورت خودجوش رفتار خود را بر اساس آن سامان مي‌دهند. سيره عقلا از عناصري مانند عمل معين، تکرار عمل، فراگيري، عقلايي بودن، الزام‌آور بودن و نيک بودن عمل تشکيل مي‌شود؛ و از مبادي اوليه‌اي مانند فطرت، خرد، مصالح و نيازهاي اجتماعي، اميال و عواطف، اوامر پيامبران و قوانين دولت‌ها نشأت مي‌گيرد. سيره عقلا به اعتبارات مختلف قابل تقسيم است، و با پديده عرف، عادت و سيره متشرعه متفاوت است. سيره عقلا در متون فقهي شيعه به‌عنوان يکي از مدارک احکام شناخته شده، و تحقيق در آثار دوره‌هاي گوناگون فقه شيعه نشان مي‌دهد که بسياري از قواعد فقهي، و همچنين احکام فرعي فقهي، در پرتو تمسک به سيره عقلا به ظهور رسيده است. با وجود اين، آن‌چه به‌طور جدي نيازمند توجيه است، اساس و پايه‌اي است که سيره عقلا، حجيت و اعتبار خود را از آن مي‌گيرد؛ زيرا منبع تشريع در اسلام، وحي و اراده خداوند است، و مدارک و ادله احکام منحصر در کتاب، سنت، عقل و اجماع است. به‌همين دليل، درون جريان فقهي اصولي شيعه، سه ديدگاه حجيت ذاتي، عقلي و امضايي، پديد آمد؛ سيره عقلا در ديدگاه حجيت ذاتي، داراي منشأ فطري؛ در ديدگاه حجيت عقلي، داراي منشأ عقلي؛ و در ديدگاه حجيت امضايي، داراي مبادي گوناگون است که چه‌بسا با مذاق شارع ناسازگار باشد. طبق ديدگاه سوم، که ديدگاه حق است، تنها راه اعتماد به سيره عقلا در حوزه شريعت، امضاي شارع است، و استناد فقيهان به سيره عقلا در بسياري از قواعد و فروعات فقهي، و سپس تعليل اعتبار سيره عقلا در کلام آنان به امضاي شارع، مؤيد همين ادعاست.