جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

سیدجلال‌الدین‌آشتیانی متفکری با رویکرد صدرایی و عرفانی و دارای ذهنی نقاد است. نقد جلوه‌گاه مرزهای اندیشه‌ها است. انتقادات آشتیانی دارای وسعتی است که از مخالفان تا سرآمدان فلسفه و عرفان را شامل می‌شود. او متکلمان، عرفا، فلاسفه مشائی، اشراقی و حتی صدرایی را نقد کرده است. در این رساله با روش تحلیلی-توصیفی به دنبال ارائه دیدگاهی جامع از اندیشه‌های آشتیانی بوده‌ایم، به این منظور انتقادات او را در سرتاسر ابواب فلسفه و عرفان، مطمح نظر قرار داده‌ایم و مبانی‌ای را که این انتقادات بر آن استوار است، بررسی نموده‌ایم. مباحث رساله، ذیل سه عنوان وجودشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی طرح شده است. از باب نمونه او هم ادله عرفا در وحدت وجود را نقد می‌کند و هم از مدعای وحدت وجود دفاع می‌کند، هم ادله عرفا بر صادر اول بودنِ وجود منبسط را نقد می‌کند، هم از صادر اول بودن وجود منبسط دفاع می‌کند. همچنین او برخی از صدرائیون را که منکر تشکیک ماهوی هستند نقد می‌کند و تشکیک در ماهیت را به تشکیک در وجود ارجاع می‌دهد. او هم نظر برخی از متکلمین و تفکیکیان مبنی بر مادی بودن نفس را مورد نقد قرار می‌دهد، هم نظر برخی از فیلسوفان مبنی بر مجرد محض بودن نفس را نقد ‌می‌کند و برای نفس دو ساحت روحانی و جسمانی قائل می‌شود. آشتیانی هم نقدهای جلوه بر برهان تضایف را مخدوش می‌داند، هم خودش این برهان را از جهتی دیگر نقد می‌کند. او عمدتا با مبانی صدرایی و عرفانی و گاه با مبانی مشائی و دینی به نقد دیگران پرداخته است. آشتیانی به جهت تکیه به نگاه صدرایی با دو چالش روبرو است: اول اینکه نتواند تقریر صحیح و همدلانه‌ای از نظری که نقد کرده است ارائه دهد، دوم اینکه روبنای نظر دیگران را صرفا با تکیه به مبانی صدرائی مورد انتقاد قرار دهد. آشتیانی در اکثر موارد از این چالش‌ها سربلند بیرون آمده است.

نگارنده در این کتاب مسئله آفرینش را از دیدگاه‌های مختلف تبیین نموده است. بخش اول کتاب به بررسی طرح سوال انسان از فلسفه و هدف زندگی و ریشه‌های تاریخی آن اختصاص دارد. بخش دوم مشتمل است بر تحلیل فلسفه پوچی و بیان تاریخچه آن. سومین بخش کتاب هدف آفرینش را شامل می‌شود. موضوعات فصل‌های کتاب عبارت است از: "در جست و جوی فلسفه آفرینش"، "علل و انگیزه‌های سوال از فلسفه آفرینش"، "انسان و فلسفه آفرینش"، "دیدگاه‌های پیرامون جهان هستی"، "فلسفه بدبینی"، "علل گرایش انسان به پوچی"، "ارزیابی فلسفه پوچی"، "ارزش حیات از دیدگاه قرآن"، "حیات طیبه در قرآن"، "فلسفه آفرینش از دیدگاه حکمت متعالیه"، "هدف آفرینش از دیدگاه قرآن"، "جهان آفرینش به سوی کمال"، "هدف نهایی انسان از دیدگاه مکاتب"، "مسیرهای انسانی به سوی کمال" و "موانع راه کمال".

مواجهۀ فیلسوفان اسلامی با فلاسفۀ غربی از زوایای مختلف قابل بررسی است. علامه جعفری توجه بسیاری به آرای متفکران غربی دارد، از جمله برتراند راسل که جعفری به تحلیل شخصیت فکری و برخی آرای او پرداخته و در میان آثار خود مطالبی را از راسل نقل و نقد نموده است. دیدگاه‌های راسل در باب ماوراء‌الطبیعه، خدا، نظم جهان هستی، شرور جهان، هدف‌داری خلقت، نقش خدا در جهان و ریشه‌های گرایش به خدا، از جمله مباحث الهیاتی است که جعفری در آثار خود مطرح و تجزیه و تحلیل کرده است. از نظر جعفری از یک سو، راسل نکات مهمی را در باب جهان هستی و رابطۀ آن با ماورای طبیعت ارائه می‌کند و از سوی دیگر، مطالبی را دربارۀ خدا بیان می‌کند که نشانگر تعارضاتی در اندیشۀ اوست. تصور نادرست راسل از خدا ریشۀ بسیاری از اظهارات غیرمنطقی وی در برخی مباحث الهیاتی است. در این تحقیق بر اساس آرای علامه جعفری، نظرات الهیاتی راسل نقد می‌شود.

پژوهش حاضرسعی دارد به این سؤال مهم که بررسی ماهیت لذت و الم و تأثیر آن در انسان و در پی آن درهستی است، ازنگاه سه فیلسوف مسلمان ابویوسف یعقوب بن اسحاق کندی، زکریای رازی و ابن سینا بپردازد وانواع و اقسام لذات و آلام و راهکارهای دفع حزن را به عنوان پیشنهاداتی برای زندگی بهتر ارائه دهد.ازنظر کندی لذت، ادراک کمال است والم و حزن، ادراک امر نا ملائم است . حزن به خاطر فقدان علایق و نرسیدن به امیال رخ می دهد و راه کار دفع و دوری از آن با کاهش علایق و امیال است .لذات و آلام از نظر کندی به دو دسته ی روحانی وحسی تقسیم می شوند .از نظر رازی لذت ، ورود به طبیعت و الم خروج از طبیعت است، بنابراین در حالت طبیعت ، لذت و المی وجود ندارد .رازی معتقد است باید از غم و اندوه دنیایی دوری کرد چراکه فرد خردمند هرگز خود را با غم و اندوه دنیوی مشغول نمی کند و از لذات آنی دوری می کند .لذات و آلام از نظر رازی نیز به دو دسته ی روحانی و جسمانی یا دنیوی و اخروی تقسیم می شوند .از نظر ابن سینا لذت ، ادراک امر ملائم و نیل به خیر و کمال است و الم، ادراک امر ناملائم است .ابن سینا راه دوری از احزان را استفاده از عقل ، رسیدن به کمال و چشیدن لذات عقلی می داند .وی لذات را ادراکی می داند ، بدین خاطر آنها را به سه قسمت حسی ، عقلی و شهودی تقسیم می کند و البته در جایی دیگرلذات و آلام را مانند رازی و کندی به لذات و آلام دنیوی ناپایدار(و اخروی)پایدار و جسمانی و روحانی تقسیم می کند.

;شاید بتوان مهم ترین بحث از مباحث کلام، فلسفه و عرفان نظری را، بحث پیرامون توحید و حقیقت آن دانست .در این بین دیدگاه ها و اختلاف نظرات بسیاری بین اهل کلام و فلاسفه و عرفا وجود دارد که کتاب های بسیاری را در این عرصه، به خود اختصاص داده است .اهل کلام و فلاسفه ی مشاء، به بینونت خالق و مخلوق رأی داده اند؛ متفکرین اشراقی به نوعی وحدت معتقدند که کثرت را شامل می شود .مؤسس حکمت متعالیه به تبع فهلویون، وحدت تشکیکی را مطرح ساخت و سپس به تبع اهل عرفان، نوعی از وحدت شخصی وجود را مطرح نمود .عرفا نیز وحدت شخصی وجود را رأی ادق می دانند .یکی از متفکرین معاصر، یعنی استاد محمد تقی جعفری نیز در آثار خود به طور پراکنده به این مسأله پرداخته است و در ظاهر امر به مخالفت های بسیار و اشکالات متعددی در مقابل دیدگاه وحدت وجود همت گمارده است .ما در این رساله، ضمن طرح و بررسی اشکالات ایشان، به تشخیص دیدگاه ایشان در رابطه با ارتباط خالق و مخلوق پرداخته ایم و نتیجه گرفته ایم که باید نظریات استاد جعفری را در دو مقام مورد توجه قرار داد .در مقام نتیجه گیری ضمن اشاره به این دو مقام، شباهت های بسیاری بین دیدگاه استاد جعفری و نظریه ی ذوق التأله از علامه جلال الدین دوانی دیده شد که در متن رساله بدان اشاره شده است.

یکی از مهم‌ترین مسائل کلامی که در طول تاریخ اندیشه بشر از قرن‌ها پیش از میلاد حضرت مسیح علیه السلام مورد توجه و نظر اندیشمندان بوده است، مسئله خلقت و ربط بین وحدت و کثرت می‌باشد. روشن است که هر تبیینی برای این نظر مبتنی بر دیدگاهی است که در مورد علم و اراده الهی اتخاذ می‌گردد. میرزا مهدی اصفهانی یکی از اندیشمندانی است که در این زمینه دارای نظر و نگاهی متفاوت از سایر مکاتب اسلامی می‌باشد. وی برای تبیین نظر خویش در مسئله علم و فاعلیت خدای متعال، در گام اول بر مسئله «وجدان» پافشاری می‌کند. از نظر او «وجدان» که به معنای ظهور و عیان حقایق خارجی است، اساس و محور همه مباحث معرفت‌شناسی را تشکیل می‌دهد تا جایی که حتی از معرفت خدای متعال نیز با عنوان «وجدان الرب بالرب» یاد می‌کند. سپس برای تکمیل مباحث معرفت‌شناسی، گام بعدی را به سمت تبیین نور علم و عقل برداشته با تکیه بر ظهور عقلی و تذکر به ادراک حسن و قبح افعال که پس از دوران طفولیت برای انسان‌ها حاصل می‌شود، به تباین ذاتی عقل با عاقل و معقولات تذکر می‌دهد. گام بعدی میرزای اصفهانی تبیین مسئله هستی شناسی و یا به عبارت بهتر حقایق خارجی است. او این امر را با تکیه بر معرفت‌شناسی پیش‌گفته حل می‌کند. بر این اساس به سه مرتبه و یا ساحت موجودات، وجود و رب وجود معتقد است و نیز معتقد است میان این ساحات سه‌گانه تباین صفتی برقرار است. در نتیجه هیچ کدام از احکام و اوصاف ساحت موجودات از قبیل کم، کیف، زمان، مکان و... به ساحت وجود و در نتیجه به طریق اولی به ساحت پروردگار راهی ندارند. در نهایت و با تکیه بر مقدمات گفته شده به مسئله علم الهی می‌پردازد. روش او در مقام تبیین علم خدای متعال، توجه به آیتیت و برهانیت نور علم و عقل است. بر این اساس نشان می‌دهد که از آنجا که گاهی کشفی برای انسان حاصل می‌شود که در آن مکشوف هیچ‌گونه موجودیت و واقعیتی ندارد، همین کشف می‌تواند آیه‌ای باشد برای علم پروردگار و برای ما روشن کند که به طریق اولی علم الهی نیازمند تقرر و ثبوت معلومات خود نیست. از اینجاست که وی توجه به مسئله «رأی» را مطرح کرده و معتقد است فاعلیت خداوند متعال، فاعلیت بالرأی است. حقیقت رأی چیزی جز تعیین یک نظام از نظاماتی که خدای متعال در رتبه ذات از آنان به علم بلامعلوم کشف می‌کند و در نتیجه ظهور ساحت موجودات نیست.

در تاریخ ادیان الهی، فرهنگ موسیقی معنوی، امری فراگیر و مقبول کثیر جوامع مذهبی بوده است. از دیر باز، موسیقی و سلوک روحانی، نسبتی وثیق داشته اند. و علی رغم کارکرد وسیع موسیقی در نشر محتوا و تقویت شئون مذهبی، نسبت دین و موسیقی آمیخته با سلسله ای از شبهات شرعی و اشکالات فلسفی بوده است. تا به حدی که برگرفته از تاثیرات عدیدۀ موسیقی در روح انسان، با تضادی آشکار در مذمت یا مدح موسیقی مواجه می شویم. و در چنین فضای دو گانه ای است که اهمیت رویکرد عقلی در تبیین نسبت سلوک معنوی با موسیقی مشخص می شود. در این نوشتار تلاش شده است تا از طریق پژوهش بر آراء افلاطون و حکمای اخوان الصفا در باب موسیقی، بر امکان توجیه عقلانی از موضوع تاکید کنیم. این پژوهش برآن است که با ارزیابی دو جریان مذکور در ارتباط با موسیقی معنوی، یک فصل را به تحلیل آراء افلاطون، در شناسایی جایگاه هنر و تشریح توجیه پذیری موسیقی در دستگاه فلسفی وی پرداخته و فصل دوم را به شرح فلسفۀ بدیع و پر شور حکمای اخوان در باب تناسبات افلاک و فضایل اخلاق با مقامات موسیقی پیش می بریم. درخاتمه، این نوشتار در سدد است که با توجه به مبانی نظام فکری افلاطون و فلسفۀ حکمای اخوان الصفا، امکان دفاع عقلانی از نسبت سلوک معنوی با موسیقی موجود می باشد.

تجلی نقطه محوری ابن عربی است،تجلی حق دارای مراتبی است .فیض اقدس که مرتبه عدم تعین است و تحدد است مرحله اول تجلی حق است تجلی حق تعالی بر خود این تجلی کاملا یک امر غیبی، فرامادی، فرا زمانی و فراتاریخی است .به عبارت دیگر اولین مرتبه تجلی حق تعالی، ظهور اعیان ثابته است .فیض مقدس، مرتبه دوم تجلی حق تعالی است که تجلی شهودی نیز نامیده شده ،در این مرحله حق در صورت های بی نهایت متکثر در عالم شهادت ظهور پیدا می کند و تجلی می کند.سه نوع تعطیل در سنت غربی و اسلامی لحاظ شده است ، اولی : تعطیل عن المعرفة . دومی :تعطیل عن البیان . سومی : تعطیل ذات عن الصفات .در تفکر هیک تعطیل عن المعرفة موضوعیت محوری دارد چه از لحاظ ادراکات عقلی و چه از لحاظ تجربه دینی انسان نمی تواند به حق فی نفسه آنگونه که هست معرفت پیدا کند . در مقابل در سنت ابن عربی و نظریه تجلی او هر سه نوع تعطیل منتفی و مردود است لذا حق در ذات خود هم قابل شناخت و هم قابل توصیف است و ادراکات عقلی به عنوان مقدمه ای برای شهود حق از اهمیت خاصی برخوردار است .

بر اساس مراتب وجودی انسان، در جهان هستی عوالم سه گانه ی عقل ، مثال و طبیعت وجود دارد و هر مرتبه از وجود انسان وابسته به عالمی از سنخ خودش است. از نگاه علامه، انفكاكى از جهت وجود بین وجود مادی، مثالی و عقلی موجودات نیست و لذا برزخ و قيامت هر انسانى در حال حاضر موجود است و با حقيقت وجود او معيّت دارد زیرا قیامت و برزخ محیط به دنیاست.انسان موجودی مرکب از نفس و بدن بوده و دارای خلقتی تدریجی است و مراد از«نفخ روح در جسد»، این است که حق تعالی جسد را بعینه انسان کند نه اینکه واحدی را ضمیمه واحدی دیگر کند. روح یا نفس جوهرى است كه ذاتاً از ماده مجرد اما در مقام فعل متعلق به آن و‏ مقوّم انسان است. نفس دارای حرکت جوهری بوده و تجرد از ماده، غايت این حركت است. نفس پس از مرگ وجدایی از بدن مادی، امر تدبیر کنندگی بر بدن مثالی در عالم مثال ونیز بر بدن اخروی درعالم آخرت را دارد .با برپایی قیامت تحولی عظیم در سر تا سر عالم رخ می دهد و نظامی نوین با قوانین منحصر به خود و متفاوت با قوانین و نظام دنیوی آشکار می شود.در پی این تحولات، نفس و بدن آدمی نیز پس از آفرینش های نوین و خلق های پی در پی متناسب با نظام اخروی رخ می نمایانند.بدن پس از تحولاتی که می گذراند به نفس ملحق می شود و نفس موضوع ثواب و عقاب اخروی قرار می گیرد.

آنچه امروز به عنوان مکتب تفکیک شناحته می شود و البته برخی بدان عنوان مکتب معارف خراسان نیز داده اند، ادعای فهم خالص از دین بدون التقاط و اختلاط با شناختها و معرفت های بشری و غیر دینی را دارد و قائل به استغنای معارفی مکتب قرآن و اهل بیت(ع) می باشد به طور خلاصه بزرگان این مکتب پیروی از این مکتب را عمل به محتوای حدیث فوق متواتر ثقلین می دانند و نیز گرفتن علم و عقیده صحیح را غیر از جانب قرآن و اهل بیت(ع) ضلالت و گمراهی می داند. از میان دیدگاه های مهم و مخصوص مکتب تفکیک نگاه این مکتب به مساله عقل و فروعات آن است. همان گونه که مساله عقل و جایگاه آن و شان و رسالت آن در فلسفه نیز از سخت ترین و دشوار یاب ترین مباحث است در مکتب تفکیک نیز جایگاه خاصی دارد و البته متقاوت از حیث وجود شناختی و هم از حیث معرفت شناختی است.در خصوص عقل جایگاه آن، ماهیت آن، کارکرد آن، حیثیات آن و تقسیمات آن، فلاسفه سخن بسیار گفته اند، در کنار این دیدگاه ها، دیدگاه تفکیک نیز به عنوان دیدگاهی متفاوت قابل بررسی و تحلیل است و وجه ایجابی آن مایه ی کافی برای طرح مساله را به طور مستقل دارد. بنای این رساله پرداختن به عقل و پرسش از جایگاه عقل و مقام عقل در منظومه معرفتی مکتب تفکیک است، با نظر به آراء و افکار بزرگان این مکتب. و باید گفت اولا و بالذات مساله ی عقل بالاصاله از دیدگاه خود تفکیک طرح و بررسی می شود و البته جایی که برای فهم بهتر مطلب نیاز باشد ، استطرادا دیدگاه های فلسفه و عرفان در ذیل عنوان کلی معارف بشری بیان خواهد شد.از میان شخصیت های بزرگ تفکیک که شاید بتوان گفت تاکنون سه نسل متوالی را در برمی¬گیرد، به نظرات میرزای موسس، و سپس شاگردان ایشان یعنی ملکی میانجی، میرزا حسنعلی مروارید و پس از آن به نظرات سیدجعفر سیدان به عنوان نسل سوم پرداخته خواهد شد.