جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش پیش رو به بررسی و نقد تفاسیر علمی محمد راتب نابلسی از آیات قرآن در کتاب «آیات الله فی الآفاق» می­پردازد که در آن، آیات قرآنی با یافته­های علوم تجربی تطبیق داده شده ­است. نویسندگان با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه­ای، سه مورد از مضامین تفسیری نابلسی را مورد ارزیابی قرار داده­اند: تطبیق «سَقفاً مَحفوظاً»در آیۀ 32 سورۀ انبیا به معنای جوّ زمین؛ نابلسی این عبارت را به لایه­های جوی محافظ زمین مرتبط می­داند؛ در حالی که نقدهای نحوی، سیاقی و تفسیری نشان می­دهند این برداشت با ظاهر آیه و سیاق آن ناسازگار است و معنای اصلی، حفظ آسمان از زوال است. 2.تفسیر «سُکِّرَت أبصارُنا» در آیات 14 و 15 سورۀ حجر به معنای پراکندگی نور؛ این تفسیر با سیاق آیات که بر انکار معجزه توسط کافران تأکید دارد، همخوانی ندارد و آیات، بیشتر درصدد اشاره به عناد کفّار معاصر پیامبر (ص) هستند. تطبیق «وَردَةً کَالدِّهان» در آیۀ 37 سورۀ الرحمن دالّ بر پدیده ابر نو اختر؛ این تفسیر با سیاق آیه که مربوط به قیامت است، با داده­های نجومی و استعاره­های مفهومی آیه ناسازگار است و تحلیل ریشه­شناختی نشان می­دهد «وَردَةً» به معنای جریان و روان شدن است، نه گل سرخ.

مسئله جاودانگی در عذاب در جهان واپسین، یکی از موضوعات مهم و چالش‌برانگیز در عرصه علوم اسلامی، ازجمله کلام، فلسفه و تفسیر است. این موضوع به دلیل ارتباط عمیق آن با مفاهیم بنیادینی چون رحمت الهی، عدالت و فطرت انسانی، همواره موردتوجه اندیشمندان قرارگرفته است. حکیمان الهی خداوند را خیر مطلق، بی‌نیاز و دارای رحمت واسعه می‌دانند؛ درحالی‌که فطرت انسانی، طبق آیه «و نفخت فیه من روحی»، بر اساس سنخ الهی سرشته شده است. ازاین‌رو، خطاهای انسانی به‌عنوان مسائل عرضی تلقی می‌شوند که تنها حالت‌های پلیدی را بر فطرت او می‌افزایند و پس از عذاب، انسان به فطرت پاک اولیه خود بازمی‌گردد. بااین‌حال، برخی اندیشمندان اسلامی با استناد به متون دینی و آموزه‌های نبوی، نیازی به خلود در عذاب نمی‌بینند و این دیدگاه را به چالش می‌کشند. برخی از اندیشمندان اسلامی نیازی به خلود در عذاب نمی‌بینند، اما این معنا با وحی الهی و آموزه‌های نبوی در تعارض است. هدف تبیین این مسئله و رفع تعارض ظاهری می‌باشد. روش تحقیق، «تحلیل محتوایی» است و در این راستا، به بررسی مبانی‌ای چون پذیرش اصل وجود نفس، مجرد بودن آن و همچنین جاودانگی و فناناپذیری نفس پرداخته می‌شود. ابن عربی با تأکید بر مفهوم وحدت وجود و رحمت الهی، معتقد است که عذاب دائمی برای هیچ‌کس وجود ندارد و درنهایت همه مخلوقات به رحمت خداوند باز خواهند گشت. او بر این باور است که خطاهای انسانی، به‌عنوان مسائل عرضی، نمی‌توانند بر فطرت الهی انسان تأثیر دائمی بگذارند و عذاب درواقع یک مرحله از تکامل روحی است. در مقابل، علامه طباطبایی بر اساس استدلال‌های عقلی و نقلی، بر جاودانگی عذاب تأکید دارد و آن را با عدالت الهی سازگار می‌داند. او معتقد است که عذاب و نعمت در آخرت به حالات نفس وابسته است و اگر نفس به‌صورت ملکه درآید، عذاب جاودان خواهد بود. این دو دیدگاه، هرچند در اصول کلی متفاوت هستند، اما هر یک به‌نوعی به تبیین ابعاد مختلف مسئله جاودانگی در عذاب می‌پردازند و نشان می‌دهند که این موضوع نه‌تنها به فهم عمیق‌تری از آموزه‌های دینی نیاز دارد، بلکه به تأملات فلسفی و کلامی نیز وابسته است.

مسئله جاودانگی نفس انسانی و خلود کافران درعذاب از موضوعات مهم کلامی دراندیشه اسلامی است که به بررسی آن پرداخته شده است. این مقاله به تحلیل دیدگاه‌های ملاصدرا وعلامه طباطبایی د این زمینه می‌پردازد ومبانی کلامی آنان را موردبررسی قرار می‌دهد. ملاصدرا درابتدا به تأثیرپذیری ازابن عربی، قائل به عدم خلود درعذاب بود و براین باور بود که عذاب الهی به دلیل حکمت الهی نمی‌تواند ابدی باشد. او معتقد است که هر موجودی غایت ذاتی دارد و عذاب نمی‌تواند مانع رسیدن به کمال باشد. بااین‌حال، ملاصدرا درمراحل بعدی نظر خودرا تغییر داده و به جاودانگی عذاب اعتقاد پیدا کرد،به این دلیل که اعمال انسان به‌صورت ملکه درمی‌آید و درنتیجه، جاودانگی درعذاب ممکن می‌شود. ازسوی دیگر، علامه طباطبایی براین باور است که جزئیات معاد را نمی‌توان بامقدمات عقلی اثبات کرد وتنها راه شناخت آن، تکیه بر وحی است. او خلود درعذاب را براساس آیات و روایات اسلامی تأیید می‌کند و به عدم تعارض میان آیات و روایات دراین زمینه اشاره می‌کند. علامه براین باور است که عذاب جهنم به دلیل تغییر فطرت انسان و تبدیل گناهان به ملکه نفسی، دائمی خواهد بود. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که هر دو اندیشمند بر مبانی کلامی خاصی تأکید دارند که شامل پذیرش وجود نفس و جوهر مجرد آن است. همچنین، درحالی‌که ملاصدرا در تحلیل‌های اولیه خود به تأویل آیات پرداخته، علامه طباطبایی بر وحی و عدم تعارض آیات تأکید دارد. این پژوهش به بررسی این مبانی و تحلیل‌های کلامی می‌پردازد و به تفاوت‌های دیدگاه‌های این دو اندیشمند در مسئله خلود در عذاب می‌پردازد.

ضرب المثل به دلیل کوتاهی عبارات، وضوح و روشنایی معنی بیشترین نقش را در تبیین مسائل و مأنوس ساختن ذهن انسان دارد؛ حضرت علی ع برای تربیت بشر و به کمال رساندن آنها نیز از این شیوه بهره جسته اند، حضرت در بیان مثل علاوه بر استفاده از امثال گذشتگان، از شعر و آیات قرآنی بهره برده ونیز خود مبدع ضرب المثل شده اند که با گذشت زمان و استفاده ی عوام از آنها وشیوع در فرهنگ عامه ؛ به صورت ضرب المثل استعمال شده اند .امثال علوی پیامهای تربیتی نهفته ای در خود دارند که انسان را با زبانی ساده و اثرگذار به فراگرفتن آداب وصفات پسندیده و نیز تربیت درست فرا می خوانند و عمل به آنها ضمانتی خواهد بود در تربیت صحیح افراد بشری که سرانجام آن سعادت و رستگاری خواهد بود، تأثیرات این امثال بر انسانها بر حسب بینش و دانششان متفاوت خواهد بود لذا یک مثل در شنونده بر حسب حالت و روحیات متفاوت وی در طول دوران حیاتش و بر حسب میزان آمادگی روحی و شرایط زمانی و مکانی که در آن به سر می برد متفاوت خواهد بود.

یکی از بیماری های فکری و اخلاقی که در جوامع مختلف به چشم می خورد و از آفت های بندگی است، بهانه‏ گیری می‏باشد. این خصلت بهانه‏ گیری سابقه ی دیرینه ای در امت های انبیاء پیشین دارد. بر طبق آیات شریفه در قرآن کریم، بهانه‏ جوئی عوامل و علت های بسیاری دارد که از میان آن ها تعصب بی جا، تکبر، جهل و تقلید های ناصواب از اهمیت بیشتری برخوردارند و باعث هلاکت و نابود شدن اقوام گذشته شده اند. در میان پژوهش های انجام شده در زمینه بهانه‏جوئی به موضوع بهانه ‏جوئی به شکل عام، به صورت بهانه‏جوئی های کودکان و نیز همسران در مقابل یکدیگر و یا بهانه ‏جوئی های فرزندان نسبت به والدین پرداخته شده است اما به طور خاص، بهانه ‏جوئی در برابر خداوند و دستورات و فرامین الهی مورد پژوهش قرار نگرفته است. با توجه به آیات ذکر شده در این نوشتار، آثار زیانبار این رذیله اخلاقی روشن می گردد. این آثار مخرب باعث کشیده شدن انسان ها به سوی کفر و شرک و همچنین اقتدای به شیطان شده و در نهایت به محرومیت از درک حقیقت می انجامد که اگر انسان ها نخواهند به این عوارض دچار شوند باید از این رذیله دوری کرده و ریشه آن را در خود بخشکاند. در این پژوهش سعی شده تا علل، انگیزه، مصادیق و پیامدهای بهانه‏ جوئی را در آیات قرآن مورد بررسی قرار دهد و در پایان راهکارهای مقابله و درمان این بیماری اخلاقی بیان می گردد. در ابتدا در فصلی جداگانه به علل بهانه‏ جوئی پرداخته شده و علل آن را در چهار بعد شناختی، رفتاری، اخلاقی و زمینه های فرهنگی اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته و در فصل دوم به انگیزه ها و مصادیق بهانه‏ جوئی پرداخته شده، این که به علت فرار از مسئولیت، فرار از آسیب ها و فرار از آشکار شدن اغراض شوم به بهانه‏ جوئی پرداخته و به صورت های مختلفی چون، مماثلت پیامبر با مردم و یا کیفیت نزول قرآن مصداق پیدا کرده است و در فصل آخر به پیامد هایی چون مهر شدن قلب و عدم درک حقایق پرداخته شده و راهکارهایی در زمینه های علمی و عملی در بعد شناختی، رفتاری و اخلاقی ارائه شده است. روش تحقیق در این پژوهش به شیوه توصیفی-تحلیلی با استفاده از منابع کتابخانه ای با اولویت تفاسیر می باشد.

فرهنگ در تعابیر مختلف یک معنای اعتباری در متن اجتماع انسانی به شمار می رود که به نوعی برآمده از بایدها و نبایدهای مبتنی بر حقایقی است که در نهاد اجتماع بشری و بر محوریت نیاز های یک جامعه مدنی، در ابعاد فردی و اجتماعی، به تدریج حاکم بر اخلاق و رفتارهای انسانی شده و هویت این اجتماع به حساب می رود؛ مهندسی فرهنگی یک رویکرد سیستمی، به معنای طرّاحی، سازماندهی و معماری ساختاری برای جا نمایی اجزاء فرهنگ، اعم از فرهنگ ملی، فرهنگ عمومی، فرهنگ تخصصی و فرهنگ سازمانی است که درصدد تنظیم روابط این اجزاء و تبیین نقاط ضعف و قوت آن در این سیستم می باشد.در مقابل مکاتب بشری، قرآن کریم برای فرهنگ، اندیشه، اخلاق و باورهای انسانی قائل به اصالتی حقیقی است که در پرتو اعتبارات(بایدها و نبایدها) همواره متناسب با فطرت بشر، در چهارچوبی نمای کلی زندگی انسان و تمام اجزاء فرهنگ را برای فرد و اجتماع هر دو لحاظ نموده و در نهایت دقت و کمال مولّفه های فکری و بنیادین یک فرهنگ متعالی را تشریع و معرفی کرده است که می توان این نمای کلی را در سه محور حقیقی خدا، انسان و نظام هستی، پایه ریزی نمود و پایبندی به اعتبارات قرآنی روابط این سه با هم را از مهم ترین مولفه های مهندسی فرهنگی قرآن در تحقق مدینه فاضله و تمدن مبتنی بر یک نگرش توحیدی به شمار آورد که در ایدئولوژی خود، اجتماع را به سوی این مطلوب یعنی تحقق تمدن اسلامی سوق می دهد.لذا این پژوهش با رویکردی ایجابی درصدد تبیین تحلیلی هندسه اصول فرهنگی برآمده از متن قرآن در چهارچوبی سیستمی می باشد که اجزای این سیستم، معانی حقیقی ثابت و فطری انسانی است؛ که با دو رکن معرفت و قاعده لطف درصدد حاکمیت ارزش های انسانی بر حوزه های مختلف یک جامعه می باشد که از راه تکیه بر کرامت انسان و جایگاه او در جهان بینی قرآن، محقق می گردد.

منشأ اختلافات مذاهب امت اسلامی بنابر نظر اکثر بزرگان و صاحب نظران، ریشه در حوادث اواخر عمر شریف پیامبر خدا(ص) و بعد از ایشان دارد. مهم‌ترین و تاثیرگذارترین این حوادث، اجتماع چندی از اصحاب ایشان در سقیفه بنی ساعده به منظور تعیین جانشین و انتخاب حاکم برای مسلمانان بوده است. بسیاری از بزرگان و علماء از همان قرون اولیه تا به امروز درباره‌ی این اتفاق کتاب‌ها نوشته اند اما هر یک فقط از یک منظر خاص و اغلب از نگاه صرفاً تاریخی یا عقیدتی بحث کرده اند.در این پژوهش سعی شده است که با دیدی همه جانبه به بررسی رویداد سقیفه پرداخته شود؛ در تمام مباحث اگر تفسیر آیات یا ذکر روایات شده است، قریب به اتفاق همگی از منابع مشهور و مقبول اهل سنت بوده است تا جنبه کلامی بحث حفظ شود و از راه جدال احسن به موضوع پرداخته شود. ابتدا با نگاهی به سابقه‌ی انتخاب جانشین و حاکم برای امور امت‌های پیامبران گذشته، به مواضع مخالفان آنان و طرز تفکرشان پرداخته و سپس درحد بضاعت به چند نمونه از توصیه‌های حضرت محمد(ص) درخصوص جانشینی و برگزیدگی حضرت علی(ع) اشاره شده است. در ادامه، اصول و خط فکری بنیان‌گذاران مکتب سقیفه، همانند معیارهای انتخاب حاکم، بر اساس دلایل و شواهد تاریخی استخراج شده و سپس با تطبیق آن با آیات و روایات از جنبه دینی، نقلی و عقلی به موضوع نگاه شده است.

تعالی معنوی، با عشق متقابل خدا و مخلوقات میسر می‌شود. از یکسو خداوند نسبت به خویش عشق دارد؛ و از سوی دیگر، کل هستی معشوق ذات حق هستند و همة مخلوقات، عاشقانه به سوی او درحرکتند. این محبت در مسیر رسیدن انسان به قرب و کمال، گوهری گران بهاست و وحدتی است بین عبد و معبود که آثار آن در زندگی او انکارناپذیر است. در آیات قرآن‌کریم به عنوان آخرین کتاب هدایت، رحمت و محبت خداوند نسبت به انسان به عنوان شریف‌ترین مخلوقات الهی، و آثار آن در زندگی او کاملا مشهود است. در این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی تجمعی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و دیجیتال انجام گرفته است، ابتدا مفهوم واژه محبت و معنای عشق خداوند به موجودات و به خصوص انسان تبیین شد و کاربردهای آن در قرآن کریم مورد توجه قرار گرفت، به تعدادی از این آیات که بیانگر محبت خداوند نسبت به انسان هستند؛ مانند آیاتی که به آفرینش انسان و رأفت و رحمتش نسبت به او اشاره دارند، با مراجعه به برخی تفاسیر و کتب عرفانی پرداخته شد، پس از آن آثار فردی و اجتماعی درک محبت خداوند به انسان در ابعاد هدایتی، عبادی، اخلاقی، عملی و اعتقادی مورد بررسی قرارگرفت و چنین نتیجه‌گیری شد که برخی از این آثار در ابعاد فردی عبارتند از شکرگزار بودن انسان، صبر، هدایت، پاکی روح و جسم، انس با پروردگار، نترسیدن از مرگ و اشتیاق به لقای الهی و در ابعاد اجتماعی نیز می‌توان به آراستگی جامعه به فضایل اخلاقی و دوری آن از رذایل اخلاقی اشاره نمود.

خواتیم آیات قرآن کریم عباراتی هستند که در پایان آیات آمده اند و ظاهرا مستقل به نظر می رسند اما با متن آیه مرتبط هستند و بررسی آنها ما را در فهم معارف آیات کمک شایان می کند. اینکه چرا خداوند در پایان آیاتی گوناگون، از خاتمه ای یکسان استفاده کرده است؟ و ارتباط این آیات با یکدیگر و همچنین با خواتیم آیات دیگر چیست؟ چرا و درانتهای چه آیاتی از واژگان معرفتی استفاده کرده است؟ و ارتباط آنها با هم چیست؟ چه مشترکات و متفاوت هایی میان آیات مختوم به واژگان معرفتی وجود دارد؟ این پژوهش در صدد آن است تا با استفاده از روش تحلیل کمّی و کیفی محتوای آیات مختوم به شش واژه معرفتی (ذکر، عقل، شعر، فکر، فقه و لُبّ) و نیز مقایسه آنان با یکدیگر با روش کتابخانه¬ای و با ابزار فیش برداری، به فهم مراد خداوند نسبت به استفاده از این واژگان در انتهای آیات متعدد، نزدیک شود و به مقصود خداوند از اصرار بر استفاده از واژگان معرفتی در انتهای برخی آیات دست پیدا کند. با روش کیفی محتوای آیات کنار هم قرار خواهد گرفت و نتیجه گیری هایی صورت می گیرد و با کمک روش کمّی از طریق رسم نمودار، تعداد آیات مشخص می گردد. طبق بررسی های انجام گرفته مشخص شد که ارتباطی میان هر واژه معرفتی با آیات مختوم به آن وجود دارد و همچنین ارتباطی میان هر دسته از آیات معرفتی با دسته دیگر وجود دارد. برخی محتواها مشترک بوده و برخی ممتاز هستند. در قرآن کریم، محتوای آیاتی که انسان نباید نسبت به آنها دچار غفلت شود، به ماده ذکر ختم شده است، محتوای آیاتی که انسان آن را به وسیله عقل خود درک می‌کند و فهم آن نیازی به جهد و تلاش ندارد با ماده عقل خاتمه یافته است. آیاتی که محتوای آنها با حواس انسان در ارتباط است با ماده شعر خاتمه پیدا کرده است. آیاتی که نیاز به دقت و تامل ویژه داشته است با ماده فکر به پایان رسیده است. محتوای آیاتی که نیاز به فهم عمیق دارد با ماده فقه خاتمه یافته است و آیاتی که تنها صاحبان خرد آن را درک می کنند، با ماده لُب خاتمه پیدا کرده است.