جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

دین همواره به‌ عنوان یکی از ارکان اصلی مشروعیت و حاکمیت در ایرانِ پس از انقلاب اسلامی مطرح بوده است. از همین رو، تلاش‌های نظری و گفتمانی گوناگونی برای فهم، تبیین و بازخوانی دین شکل گرفته‌اند که در میان آنها دو جریان «اسلام سنتی» و «روشنفکری دینی» جایگاهی برجسته‌تر دارند. پژوهش حاضر با تمرکز بر آرای دو متفکر برجسته، یعنی آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی و استاد مصطفی ملکیان، به ‌عنوان نمایندگان شاخص این دو جریان، در پی پاسخ به این پرسش است که آنها بر اساس کدام مؤلفه‌ها اقدام به فهم دین کرده‌اند. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون سه‌مرحله‌ای استرلینگ بوده و با بهره‌گیری از پاره‌گفتارها و آثار مکتوب این دو اندیشمند، مضامین بنیادین استنباط شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد در نگاه آیت‌الله مصباح، سه مؤلفۀ «ضرورت تبیین باورهای اعتقادی»، «جامعیت‌نگری در دین» و «تکلیف‌گرایی ایمان‌مدار» نقش محوری دارند. در حالی ‌که در اندیشۀ استاد ملکیان سه مضمون فراگیر «تغییرپذیری در معرفت دینی»، «عقلانی‌سازی باورهای دینی» و «اخلاق و معنویت به‌ عنوان بنیان دینداری» برجسته هستند؛ این تمایز نشان‌دهندۀ تفاوتی بنیادین در مبانی معرفت‌شناختی، روش‌شناختی و غایت‌گرایانۀ هر کدام از آنها نسبت به فهم دین است.

در مباحث گذشته به برخي مباحث مقدماتي دربارة ارزش‌هاي اخلاقي اشاره شد. ضمن آن مباحث، با استفاده از کتاب و سنت، ويژگي‌هايي که مناسب با موضوع علم اخلاق بود، مطرح شد. نکتة درخور توجه این است که تعريف ما از ارزش اخلاقي، به ‌معناي ناديده گرفتن تعريف ساير دانشمندان، اعم از مسلمان يا غيرمسلمان، از علم اخلاق نيست. طبعاً علوم، متناسب با موضوع و مباحث مطرح در آنها، با يکديگر تفاوت‌هايي دارند. دانشمندان براي اينکه مجهولات‌ به معلومات تبديل شوند، آنها را دسته‌بندي مي‌کنند و مجموعه مسائل مرتبط با يكديگر را يک «علم» مي‌نامند. سپس با توجه به گسترده بودن مسائل برخي از علوم، حيثيتي را به موضوع آنها مي‌افزايند و براساس آن حيثيت، علم را به چند باب تقسيم مي‌کنند. اينها قراردادهايي است که از گذشته در علوم مختلف و در بين دانشمندان يوناني وجود داشته و همچنان وجود دارد.

اين متن درس اخلاق استاد به طلاب علوم ديني پيرامون رابطة دين و اخلاق است. دين شامل احكام، اعتقادات و اخلاق است. دين اسلام يعني دين حق، بر سه اصل استوار است: ايمان به خدا، ايمان به روز جزا و ايمان به آنچه خداي متعال نازل كرده است. اين سه، اصول دين (توحيد، نبوت و معاد) است. بنابراين، دينداري امري اعتقادي، تعبدي و عملي داراي مراتب است كه حد نصاب آن، همان اعتقاد به اصول دين است. دو فرضيه پيرامون رابطة دين و اخلاق مطرح است: 1. در اسلام، ارزش اخلاقي بدون اعتقاد به خدا، پيامبر و قيامت مفهومي ندارد. 2. بعضي مراتب اخلاقي، بدون دين تحقق نمي‌يابد. آنچه پذيرفتني است، فرض دوم است و ايمان و عمل صالح با يكديگر متلازم هستند. اين مقال، به تفصيل پيرامون رابطه دين و اخلاق مي‌پردازد.

علامه مصباح یزدی در فصل ششم کتاب حقوق و سیاست در قرآن، طرحی نو در زمینه تعیین حاکم ودیگر مسئولان حکومت پیشنهاد می‌کنند. این طرح مبتنی بر توحید، ولایت و توجه به مردم، عدالت وتقوا است. در این مقاله سعی می‌کنیم با استخراج و شمردن ویژگی‌هایی نظیر حاکمیتِ الهی، شایسته‌سالاری، رواجِ روحیه‌ی عدالت، تقوا ومعنویت در جامعه، توجه به تأمینِ رضایتِ الهی در مسیرِ گزینشِ مسئولین برایِ تأمینِ ثبات و کارآمدی حکومت و حمایتِ مردمی (نمایندگیِ خدا)، افزایشِ میزانِ دقت وکارایی، عنصرِ پاسخ‌گو بودنِ مسئولان، افزایشِ تضمینِ سلامتِ حاکم و مسئولین، کمک به شکل‌گیریِ رقابتِ سالم در جامعه و کمک به افزایشِ یک‌پارچگی و همدلی عناصرِ جامعه‌ی اسلامی «در طرحِ علامه»، برتریِ آن نسبت به مدل‌هایِ دیگر را که در حال حاضر در سایر کشورها درحال اجرا هستند، اثبات نماییم. روش اجرایِ این تحقیق روش مقایسه‌ای بوده وابزارِ گردآوریِ داده‌ها و اطلاعات، مقالات و برخی کتاب‌هایِ ارزشمند در این زمینه است.