جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب «موسی و فرعون: بازخوانی تقابل توحید و استبداد دینی از منظر قرآن» پژوهشی در حوزه مطالعات قرآنی و اندیشه دینی معاصر است که به تحلیل یکی از پرتکرارترین و مهم‌ترین داستان‌های قرآن، یعنی مواجهه حضرت موسی(ع) با فرعون، می‌پردازد. نویسنده تلاش می‌کند این روایت قرآنی را نه صرفاً به‌عنوان گزارشی تاریخی از گذشته، بلکه به‌عنوان الگویی فرازمانی برای شناخت نسبت میان توحید، قدرت، سلطه و آزادی انسان بررسی کند. محور اصلی کتاب، تبیین تقابل میان «جبهه توحید» و «نظام فرعونی» است. در این نگاه، فرعون تنها یک شخصیت تاریخی نیست، بلکه نماینده یک نظام فکری و اجتماعی مبتنی بر خودبرتربینی، استبداد، نفی کرامت انسان و ادعای مالکیت بر سرنوشت دیگران است. در مقابل، دعوت حضرت موسی(ع) دعوت به رهایی انسان از بندگی غیر خدا، بازگشت به فطرت توحیدی و پذیرش حاکمیت الهی معرفی می‌شود. نویسنده با بهره‌گیری از روش تحلیل آیات قرآن و رویکرد «تفسیر قرآن به قرآن»، به بررسی مفاهیمی مانند توحید، شرک، ولایت، استکبار، آزادی، اختیار، عدالت و نقش پیامبران در اصلاح جامعه می‌پردازد. کتاب می‌کوشد نشان دهد که از منظر قرآن، استبداد تنها در شکل سیاسی آن خلاصه نمی‌شود، بلکه ریشه آن در نوعی نگرش انسان‌شناختی و جهان‌بینی خاص قرار دارد که انسان را از مسیر بندگی خداوند دور می‌کند. از دیگر مباحث مطرح‌شده در کتاب، بررسی سازوکارهای شکل‌گیری قدرت فرعونی، چگونگی همراهی جامعه با نظام‌های استبدادی، نقش نخبگان و پیروان در استمرار سلطه و پیام‌های اجتماعی و سیاسی داستان حضرت موسی(ع) است. نویسنده با بازخوانی این مفاهیم، تلاش دارد ظرفیت‌های اجتماعی و تمدنی آموزه‌های قرآن را در مواجهه با ظلم و سلطه تبیین کند. این اثر برای پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه‌های علوم قرآن، تفسیر موضوعی، اندیشه سیاسی اسلام، فلسفه دین و مطالعات اجتماعی قرآن قابل استفاده است و نمونه‌ای از تلاش‌های معاصر برای استخراج مفاهیم اجتماعی و سیاسی از قصص قرآنی به شمار می‌آید.

در این مقاله، مسئله ما این است که با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی متکی به اسناد کتابخانه‌ای، مفهوم دو مؤلفه «اقامه دین» و «حاکمیت دین» در دین شناسی آیت الله خامنه ای و ادله کلامی ایشان برای اثبات «اقامه دین» و «حاکمیت دین» به عنوان اجزای دین اسلام را تحقیق و تبیین کنیم. یافته های تحقیق نشان می دهد که «اقامه دین» به معنای عمل به آن در همه شئون زندگی، یکی از اجزای اسلام است. مجموع «معارف و احکام» و «تحقق خارجی» آنها دین اسلام را شکل می دهد و اسلام بر اقامه همه اجزای دین و عدم اکتفا به تحقق بعضی از آنها اصرار دارد. «حاکمیت دین» نیز یکی از اجزای دین اسلام است. اسلام هم دارای «حاکمیت عام حُکمی» است که به معنای شمول احکام نظام بخش آن بر همه شئون حیات انسان است و هم دارای «حاکمیت عام عینی» بر جامعه است که مظهر آن، حاکمیت سیاسی اجتماعی اسلام است.

مجموعه حاضر، بخشي از مقالات آيت‌الله محسن اراکي است که در مقوله حکومت اسلامي و مباني نظري آن در مقاطع مختلف، در کنفرانس‌هاي علمي در لندن ايراد شده است. ابتدا مبحث ضرورت حکومت ديني مطرح شده است. سپس انديشه سياسي انقلاب اسلامي و جايگاه مردم در انديشه سياسي انقلاب به بحث گذاشته شده است. در ادامه تفاوت حکومت اسلامي با حکومت استبدادي يا دموکراسي بيان شده و جايگاه مردم در نظام حکومتي اسلام تبيين شده است. در نهايت نيز به نقش تحولات اجتماعي در نظريات فقهي پرداخته شده است.

دین اسلام برای همة ابعاد وجودی انسان و شئون مادّی و معنوی زندگی او برنامه ارائه کرده است. پس می‌تواند مدار زندگی بشر قرار گیرد و پاسخگوی نیازهای جسمی و روحی، فردی و اجتماعی انسان باشد.نهج البلاغه به دلیل اشتمال بر تعالیم جامع و مرتبط با حوزه‌‌های مختلف معرفتی، ازجمله عقائد و اخلاق، یکی از منابع اسلام‌شناسی است که قابلیت پاسخگویی به نیازهای معرفتی انسان را دارا می‌باشد، ازآن جمله، مسألة بصیرت دینی و رابطة دین‌مداری با آن است که در این کتاب به طور کامل تبیین شده است. دین‌مداری در نهج‌ البلاغه‌ به معنای بهره‌مندی از روح تعبّد و بندگی و ایجاد تلازم میان علم و عمل در عرصه‌ها و حوزه‌های مختلف حیات فردی و اجتماعی است که این دو، شاخصة سوم دین‌مداری یعنی «بصیرت دینی» را موجب می‌شوند که خود، در تعامل متداخل با دو اصل تقوی (تعبّد) و ولایت‌پذیری، حمیّت و غیرت دینی را در وجود انسان دین‌مدار متجلّی می‌سازد.

اصل دوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران پس از بیان پایه های ایمانی نظام ، از علوم ، فنون و تجارب بشری به عنوان یکی از طرق دستیابی به اهداف نظام اسلامی نام می برد .جایگاه علوم و فنون تا حد زیادی روشن است و در اسناد قانونی و آثار علمی اهمیت این دو تاکید شده است .با این حال وضعیت تجارب بشری در نهاد های سیاستگذاری و علمی در حوزه مدیریت وحکمرانی راجع به بهره گیری از این تجارب متفاوت است.مبنای فقهی اعتنا و اتکال به تجارب بشری همانگونه که برخی فقها در مجلس بررسی قانون اساسی اظهار داشته اند سیره عقلا است بدین ترتیب که عقلا صرف نظر از دین ، مذهب ، زمان ومکان بطور معمول به تجارب خود ودیگران توجه واعتنا دارند و روشن بینی این فقها موجب شد تا این عبارت در قانون اساسی درج شود.به نظر می رسد استفاده از تجارب بشری درحوزه تقنین وقضائی ، مدیریت وبهروری ، امور اقتصادی و مالی ، علوم تربیتی و اجتماعی ضروری است البته مشروط بر اینکه در تعارض آشکار با مبانی اسلامی نباشد .

دراین نوشتارمبانی فکری حسن حنفی درباب رابطة دین وسیاست به چالش کشیده می شود، به صورت خاص مبانی معرفت دینی حاکمیت سیاسی دینی ایشان مورد تحلیل وارزیابی قرارمی گیرد، حنفی تلاش می کند که با دیدگاه انتقادی برمبانی عقلی وعقلایی متفکران دینی سنتی ونواندیشان دینی راست گرا بتازد وآنان را ازگردونة رقابت درتقابل باجهان مدرن ویافته های امروزی بشرخارج سازد، لکن دراین جستارنشان داده می شود که مبانی عقلی ایشان گرفتارنقدهای است که خودش ازآن فرارمی کرد، مهم ترین اشکالاتی که بردیدگاه ومبانی ایشان وارد می شود این است که مبانی ایشان گرفتار نسبیت درمعرفت وشناخت، نسبیت دراصول وارزشهای اخلاقی، عدم توجه به تفاوتهای اساسی درمیان فرهنگ دینی غرب وجهان اسلام است، ترکیب دیدگاه ومبانی فکری فلسفی غرب مانند: اگزیستانسیالیست الحادی، مارکسیست، پرگماتیست وپوزیتویست، به علاوة تفکرناسیونالیستی پان عربیسم ازتفکر او معجونی ساخته که لوازم باطل مزبور را درپی دارد.