جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از موضوعات علوم قرآنی، مسئله تکرار آیات می‌باشد. در این موضوع بین محققان اختلاف نظر است از یک سو مخالفان از جمله سیّد قطب معتقد است در قرآن پدیده‌ای به نام تکرار وجود ندارد آنچه هست تنویع می‌باشد و از سوی دیگر برخی از مفسران و قرآن پژوهان وجودتکرار درقرآن را إنکارناپذیر شمرده‌اند. مقالة حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی درصدد آن است که بعد از مفهوم‌شناسی واژه تکرار، مفاهیم مرتبط با تکرار، معناشناسی تکرار در قرآن، دیدگاه مفسران و دانشمندان علوم قرآنی(موافقان و مخالفان)و... را مورد پژوهش قرار دهد. در این میان علامه طباطبائی(ره) نیز به این مسئله بی توجه نبوده است. یافته‌ها و نتایج پژوهش حاکی ازآن است که واژه تکراربا مشتقات خود 476 مورد در آیات قرآن بکار رفته ایشان أسرار وحکمت هایی را برای آن ها بیان فرموده از جمله‌: اختلاف سیاق، مصداق، اضافه، ... علامه معتقد است تکرارآیات وعبارات به ظاهر یکسان ومشابه درکلام الهی، اتفاقی و بیهوده نیست، بلکه تنها راه دریافت کلام، تدبّر در سیاق آیات می‌باشد.

هدف این پژوهش میان‌رشته‌ای، تحلیل تربیتی مفهوم قرآنی «طلب» در چارچوب هرمنوتیک قرآنی سنتی (اصیل) با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی و استنتاج شایستگی‌های تربیتی برای رفع چهار چالش نظام آموزش ایران (حافظه‌محوری، انباشت اطلاعات، منفعل‌بودن متربی و بی‌مهارتی) است. با چندسویه‌سازی روش‌های کیفیِ مرور نظامند، تجزیه مفهومی، تحلیل تطبیقی، تحلیل منطقی فرارونده و استنتاج عملی فرانکنا، سه شایستگی کلیدی استخراج شد: 1. شایستگی در معرض قرار گرفتن/ قرار دادن خود (با مؤلفه‌های گشودگی و مهارت شنیدن) که تعامل فعال متربی را تقویت و مسئله «منفعل‌ بودن» را هدف می‌گیرد؛ 2. جویندگی حساس و روشمند معنای اصلی (با تأکید بر پرسشگری، استدلال‌ورزی، عاقبت‌اندیشی، نقادی تاویلگرانه، هوشیاری هرمنوتیکی و شک) که جایگزین حافظه‌محوری و انباشت اطلاعات می‌شود؛ 3. جویندگی معنای حقیقی (با محوریت حقیقت‌‌جو بودن و حق‌پذیری، شک، شجاعت نقادی، مصلح بودن و مهارت‌های حکیمانه) که بی‌مهارتی را از طریق پرورش تفکر انتقادی و خوداصلاحی کاهش می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد این شایستگی‌ها با تبدیل فرآیند یادگیری به کاوشگری فعال، امکان بازطراحی برنامه‌های درسی مبتنی بر مهارت‌های هرمنوتیکی را فراهم می‌کنند. این پژوهش با پیوند نظریه هرمنوتیک قرآنی به نیازهای عملی تربیتی، چارچوبی نوین برای تحول آموزش در ایران ارائه می‌دهد.

آیات برائت که در سال نهم هجری نازل و توسط امام علی(ع) در مراسم حج ابلاغ شد، از جمله آیات مورد اختلاف میان مفسّران شیعه و سلفیه است. با نظر به آن که تفسیر المیزان از شیعه و تفسیر المنار از سلفیه، دو تفسیر هم‌عصر، جریان‌ساز و تاثیرگذار بر تفاسیر بعد از خود بوده‌ و هر دو از روش قرآن به قرآن بهره جسته‌اند و همچنین علامه طباطبایی به جهت رویکرد ضد شیعی رشیدرضا در موارد متعددی به نقد دیدگاه‌های او پرداخته است، پژوهش حاضر به بررسی آیات برائت از مشرکان از منظر این دو تفسیر پرداخته و این سؤال را پی جسته-است که المیزان و المنار درباره آیات برائت چه نقاط اشتراک و افتراقی دارند؟ هدف از این مطالعه فهم بهتر آیات شریفه و مقایسه دیدگاه‌های دو اندیشمند‌است، لذا رویکرد آن تطبیقی و روش گردآوری اطلاعات در آن کتابخانه-ای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد: 1. مفهوم برائت نزد علامه و رشیدرضا، دوری از هر چیز مکروه‌است؛ 2. رشیدرضا حکم برائت را صرفاً تشریعی دانسته ولی علامه قائل به صرف تشریع نیست و آیه 1 سوره توبه را انشاء حکم و قضاء بر برائت نیز می‌داند؛؛ 3. مصادیق برائت در آیه پنج سوره توبه از دیدگاه علامه ترتیبی و از نظر رشیدرضا تخییری هستند؛ 4. اعلان آیات برائت توسط امام علی (ع) مورد قبول شیعه و سلفیه است؛ با این تفاوت که شیعه روایات این ماجرا را دالّ بر افضلیت امام علی (ع) می‌داند ولی سلفیه، ضمن نقل روایات، دلالت آن‌ها بر افضلیت حضرت را نمی‌پذیرند.

خداوند علت و یگانه است برای تمام مخلوقات عالم و هر موجودی برای پیدایش هستی به کسی که بی‌پایان و محتاج نیست نیازمند است و آن خداوند متعال است در واقع این طور می توان گفت که خداوند به درون و بیرون هر چیز احاطه کامل دارد. احاطه خداوند بر عالم از بنیادی‌ترین مباحث توحیدی است که جلوه‌ای از علم، قدرت و قیومیت مطلق الهی را نشان می‌دهد. این پژوهش با رویکرد تطبیقی، به بررسی مفهوم و اقسام احاطه الهی در سه تفسیر مهم ــ مفاتیح الغیب اثر فخر رازی، المیزان اثر علامه طباطبایی و تفسیر نمونه اثر آیت‌الله مکارم شیرازی ــ می‌پردازد. هدف آن است که وجوه اشتراک و افتراق مفسران در تبیین احاطه علمی، وجودی و قیومیت الهی روشن گردد. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که هر سه مفسر، احاطه الهی را امری مطلق، فرازمانی و فرامکانی دانسته‌اند، با این تفاوت که فخر رازی محور اصلی احاطه را بر علم و قدرت خداوند متمرکز کرده و آن را ناظر بر آگاهی و سلطه الهی بر همه اشیا می‌داند. علامه طباطبایی در المیزان، احاطه را از سنخ علم حضوری و وجودی معرفی می‌کند و بر وحدت ذات و صفات الهی تأکید دارد؛ به گونه‌ای که احاطه خداوند عین ذات اوست و نه صفتی زائد بر آن. در مقابل، مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، با تکیه بر جنبه فلسفی و هستی‌شناختی، احاطه الهی را ناشی از وابستگی ذاتی همه موجودات به خداوند قیوّم می‌داند. از دید وی، هستی مخلوقات عین تعلق و فقر به وجود الهی است. برآیند این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که احاطه الهی مفهومی چندبعدی است که ابعاد علمی، وجودی و قدرتی را در بر می‌گیرد و فهم آن تنها در پرتو شناخت توحید ذاتی و صفاتی میسّر است.

اخلاق اجتماعی یکی از اصول بنیادین جامعه است و از آن جایی که قرآن به عنوان نسخه انسان ساز می باشد اخلاق اجتماعی را به عنوان زیربنای نظم، همبستگی و عدالت در جامعه اسلامی می شناساند. بنابراین در بسیاری از آیات با تأکید بر رفتارهایی مانند گفتار پسندیده، رعایت امانت و پرهیز از عیب‌جویی و سخن‌چینی، به اهمیت اخلاق در مناسبات اجتماعی پرداخته است. این ارزش‌ها در تفاسیری چون المیزان و المنار با رویکردهای متفاوت مورد بررسی قرار گرفته‌اند. علامه طباطبایی در المیزان با رویکرد فلسفی، اجتماعی به تفسیر آیات اجتماعی و اخلاقی پرداخته در مقابل محمد عبده و رشید رضا با توجه به اینکه تفسیر المنار را با نگاهی اجتماعی نگاشته‌اند، با رویکردی اجتماعی، اخلاق را وسیله‌ای برای تقویت برادری و وحدت میان مسلمانان معرفی کرده و اختلافات را عامل تضعیف جامعه اسلامی می‌شمارد. این پژوهش به تحلیل و مقایسه این دو رویکرد در تفسیر آیات اخلاق اجتماعی قرآن می‌پردازد.

انفاق یکی از موضوعات پر تکرار در قرآن است که بُعد تربیتی آن بسیار حائز اهمیت است. بیان ویژگیهای انفاق و انفاق کنندگان حقیقی چنانکه مد نظر قرآن است و مهم‌تر از آن، چگونگی دستیابی به اخلاص در انفاق بر اساس سه اصل مورد نظر علامه طباطبایی (توحید خالص، عبودیت محض، حب عبودی) که نوعی رمزگشایی از چگونگی اتمام مکارم اخلاقی در مکتب قرآن است، دغدغه پژوهش حاضر می‌باشد. در مسیر این پژوهش از روش تفسیر موضوعی با رویکرد تدبر در آیات مرتبط با انفاق و با محوریت آرای علامه طباطبایی در خصوص الگوی اخلاق توحیدی استفاده خواهد شد.

این تحقیق به مطالعه تطبیقی سوره کهف در دو تفسیر مهم امامیه؛ المیزان و تسنیم، می‌پردازد. تفسیر المیزان، توسط علامه طباطبایی، به عنوان یکی از بهترین تفاسیر قرآن به قرآن شناخته می‌شود. در مقابل، تفسیر تسنیم با استفاده از منابع قرآن، سنت و عقل، سبک تفسیری جامعی را ارائه می‌دهد. هدف این پژوهش، شناسایی نقاط اشتراک و افتراق این دو تفسیر ذیل سوره کهف است. توجه ویژه‌ای به نظرات آیت الله جوادی آملی در مقابل دیدگاه‌های استادش، علامه طباطبایی، شده است. ضرورت این مطالعه از اهمیت هر دو تفسیر به عنوان منابع تفسیری مهم امامیه و فریقین نشأت می‌گیرد و می‌تواند برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به تفسیر قرآن مفید باشد.

تعلیم و تربیت را می‌توان حیاتی‌ترین مقوله انسانی دانست، چراکه سعادت و شقاوت، رشد و تکامل یا انحطاط و سقوط جوامع انسانی از آن نشأت می‌گیرد. متأسفانه علی‌رغم تمام کوشش‌ها و تحقیقاتی که در این حوزه صورت گرفته است، اما هنوز ساختار مدون و سامان یافته‌ای از یک نظام تربیتی منسجم، جامع و کارآمد برای شکوفایی استعدادها و قابلیت‌های انسانی در تمامی ابعاد و شئون وجودی او محقق نشده است. از آن‌جا که موضوع تربیت و سنگ بنای آن انسان است، براین‌اساس می‌توان گفت تا انسان به‌درستی شناخته نشود، نمی‌توان نظام تربیتی صحیحی برای رشد و تعالی او ارائه نمود. این امر، ضرورت بازنگری و تحول در ساختارهای نظری و عملی نظام تعلیم و تربیت اسلامی را براساس مبانی تربیتی اسلامی آشکار می‌سازد. قرآن‌کریم به‌عنوان تنها کتاب آسمانی معتبر و متقن، در حوزه‌ها و عرصه‌های مختلفی از جمله ساحت انسان‌شناختی، معارف و آموزه‌های بلند و تأثیرگذاری را در اختیار جهانیان قرار می‌دهد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی‌تحلیلی، با رویکرد تبیین آموزه‌های تربیتی قرآن‌کریم و تفاسیر، به استخراج و استنباط مبانی انسان‌شناختی تربیت در قرآن‌کریم از دیدگاه علامه‌طباطبایی(ره) در تفسیر المیزان همت گمارده است و گردآوری اطلاعات پژوهش نیز از روش کتابخانه‌های صورت پذیرفته است. در نهایت، با برقراری یک رابطه منطقی میان زیربناها و روبناها در نظام تربیتی اسلامی، چارچوب کلی ساختار نظام تعلیم و تربیت اسلامی ارائه می‌گردد. این چارچوب که مبتنی بر ابعاد و ساحات کلی و اساسی نظام تربیتی قرآنی است، براساس ابعاد و ساحات وجودی انسان پی‌ریزی می‌شود. در این تحقیق، ابعاد و ساحات اصلی ساختار فرایند تربیت اسلامی در پنج بعد اساسی مطرح می‌گردد؛ شکوفاسازی فطرت، تربیت عقلانی، تربیت عواطف، پرورش روح و تربیت جسمانی. همچنین در تبیین رابطه میان مبانی انسان‌شناختی تربیتی از دیدگاه قرآن‌کریم و ساحت‌های کلی نظام تربیتی اسلامی با دستاوردهای دانش بشری در حوزه تعلیم و تربیت انسان، برخی از مباحث مطرح شده از سوی اندیشمندان مختلف را که مرتبط با هر یک ساحات تربیتی بوده است، ذیل هر عنوان پی جویی نموده ایم. در این راستا مشاهده می‌شود که بسیاری از مباحثی که دانش بشری از مسیر دانش و تجربه در ابعاد گوناگون تربیتی انسان یافته است، در ذیل ساحت های اساسی تربیت انسان در قرآن‌کریم، قابل طرح و بررسی می‌باشند. به‌این‌ترتیب، در تعامل میان نظام تربیتی اسلام با دیگر مکاتب تربیتی بشری، می‌توان از ایده‌ها و دستاوردهای علمی، عملی و تجربی آن‌ها، در صورتی که همسو و هم‌جهت با مبانی تربیتی اسلام باشند، استفاده نمود و از این تلفیق در جهت ترسیم نظام تربیتی اسلامی نوین بهره برداری نمود.

قرآن کریم منبع اصلی دانش در اسلام است. این منبع در طول اعصار، کانون تفکر، تأمل و تفسیر برای دانشمندان مسلمان بوده و همچنان هست. از همان دوران اولیه، تفسیر جایگاه برجسته‌ای در میان علوم اسلامی داشته است و مکاتب و گرایش‌های آن بر اساس تنوع رویکردها و روش‌های معرفت‌شناختی، متنوع شده‌اند. از جمله رویکردهای اصلی که توجه مفسران را به خود جلب کرده است، رویکرد عقلی و رویکرد نقلی است. رویکرد اول بر عقل، مشاهده و تأمل متکی است، در حالی که رویکرد دوم بر روایات و سنت‌های منتقل شده از نسل‌های اولیه، از جمله صحابه و تابعین، تکیه دارد. در قرن چهاردهم هجری، دو مفسر برجسته معاصر ظهور کردند: یکی از اهل سنت، محقق محمد الطاهر بن عاشور، و دیگری از شیعه، محقق سید محمد حسین طباطبایی. آنها از طریق دو تفسیر خود، «التحریر و التنویر» (آزادی و روشنایی) و «المیزان فی تفسیر القرآن»، سهم عمیقی در توسعه اندیشه تفسیری داشتند. این دو تفسیر از مهمترین تفاسیر معاصر محسوب می‌شوند، زیرا عمق علمی، گشودگی به مسائل معاصر و تعهد به اصالت قرآنی را با هم ترکیب می‌کنند. اگرچه آنها از عقل و نقل بهره می‌برند، اما روش به‌کارگیری آنها، میزان اتکا به هر یک و مکانیسم برخورد با آیات اساساً متفاوت است و منعکس‌کننده تفاوت در پیشینه اعتقادی، اصول روش‌شناختی و محیط فرهنگی و فکری است که هر یک از آنها در آن ظهور کرده‌اند. 1. رویکرد تطبیقی بین دو مفسر برجسته از دو مکتب فکری مختلف (شیعه و سنی): در حالی که اکثر مطالعات قبلی به رویکرد هر مفسر به‌طور مستقل پرداخته‌اند، این مطالعه در پی انجام یک تحلیل تطبیقی بین دو تفسیر، «التحریر و التنویر» و «المیزان»، برای آشکار کردن شباهت‌ها و تفاوت‌ها در به‌کارگیری رویکردهای عقلی و نقلی است. 2. تلفیق تحلیل نظری و کاربردی: این مطالعه محدود به پرداختن به مبانی نظری رویکردهای عقلی و نقلی نیست، بلکه به کاربردهای عملی آنها در تفسیر انواع آیات، مانند آیات متشابهات، احکام و آیات وجودی نیز می‌پردازد. 3. تمرکز بر رابطه ذهن فلسفی و نقل روایی: این مطالعه، به ویژه در بررسی تفسیر «المیزان»، با هدف تحلیل چگونگی تلفیق ذهن فلسفی با خرد روایی مبتنی بر احادیث اهل بیت (علیهم السلام) و مقایسه آن با گرایش عقل‌گرایی معتدل ابن عاشور انجام شده است.

این پژوهش با رویکردی تطبیقی به بررسی دیدگاه‌های دو مفسر برجسته قرآن، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان و طبری در جامع‌البیان، درباره آیات مرتبط با امامت پرداخته است. هدف اصلی تحقیق، تحلیل تفاوت‌ها و شباهت‌های تفسیری این دو اثر در زمینه اثبات امامت بر اساس آیات قرآن کریم بوده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هرچند هر دو مفسر به شأن نزول و روایات تاریخی توجه دارند، اما تفاوت‌های بنیادینی در مبانی کلامی، روش‌شناسی و اهداف تفسیری آن‌ها وجود دارد. علامه طباطبایی با بهره‌گیری از روش‌های عقلی، نقلی و فلسفی، آیات امامت را در چارچوبی نظام‌مند و با تأکید بر نصب الهی و عصمت اهل بیت(ع) تفسیر می‌کند. در مقابل، طبری با رویکردی تاریخی و نقلی، از تحلیل‌های کلامی و نتیجه‌گیری‌های عقیدتی پرهیز کرده و بیشتر به توصیف وقایع بسنده می‌نماید. این تفاوت‌ها ریشه در اختلافات مذهبی و جهان‌بینی این دو مفسر دارد. پژوهش حاضر با پاسخ به پرسش‌های اصلی و فرعی، نشان داده است که تفسیر المیزان به دلیل جامعیت روشی و دقت در تحلیل مفاهیم، تفسیری مستدل و کلامی از آیات امامت ارائه می‌دهد، در حالی که جامع‌البیان طبری بیشتر بر جنبه‌های تاریخی و روایی تمرکز دارد.