جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پیچیدگی‌ شناخت انسان موجب شده است برخی آن را موجودی ناشناخته یا غیر قابل شناخت توصیف کرده‌اند. ازاین‌رو، تأمل درباره انسان و بررسی ویژگی‌های آن، پژوهشی به درازای تاریخ تفکر دارد که دارای نتایج متعدد عملی و نظری است. مراتب انسان از نگاه امام خمینی(ره)، جامعِ اندیشه دینی، حکَمی و عرفانی است که باتوجه‌به رویکرد عمل‌گرایانه ایشان می‌تواند در تبیین وجوه انسان متعالی و ارائه الگوی عینی آن مفید باشد. ایشان انسان را وجودی بسیط و لایتناهی در سه نوع متوسط، شرعی و الهی معرفی نمودند که با طی مراتبِ انسانی، معنوی و عقلانی به بارگاه قدس الهی راه می‌یابد. در انسان‌شناسی امام‌خمینی(ره) نیت و نظر، عمل و عزم، تربیت و فیض الهی از عوامل مهم دستیابی به‌ مراتب انسانی به شمار می‌روند. در نوشتار حاضر، مراتب انسان و نیز عوامل دستیابی به آن و رابطه مراتب انسان با توحید بررسی خواهد شد.

اصطلاح «ذات» و تعبیر به «مقام ذات غیب‌الغیوبی» لحاظِ ذات «من حیث‌ هی» است و «تجلیات» یا «کثرات» اعتبارِ ذات با خصوصیات مواطن و مراتب. اهل معرفت «ذات من حیث هی» را افقی ناپیداکرانه معرفی می‌کنند که، به دلیل اطلاق (مَقسَمی) اسم، رسم و حُکمی نمی‌پذیرد. ازاین‌رو، آنچه عارفان در باب ذات ارائه کرده‌اند گونه‌ای «تنزیهی» دارد؛ چنان‌که امام خمینی معرفت بشر به ذات و آگاهی انسان از آن حقیقت مُطلقه را به علم به «اسماء و صفات» و شناخت آن‌ها محدود می‌داند. امام خمینی، برای تبیینِ لحاظ و اعتبارِ «ذات من حیث‌ هی»، ویژگی‌ها یا مؤلفه‌هایی تنزیهی را در نظامی هستی‌شناسانه برمی‌شمرد. امام، در پایبندی به لوازم سخن خود، مقام غیب‌الغیوبی حق را حتی معبود عابدان هم نمی‌داند. افزون بر این، ایشان اعتراف به «ناشناختگی» و اذعان به «نارسایی و ناتوانی علم و آگاهی بشر از فهم و درک ذات» را اصل نخستین سلوک می‌خواند. این پژوهش، با بررسی و تحلیل این مؤلفه‌ها، نگاه هستی‌شناسانه ایشان را در این باب تبیین می‌کند.

بر اساس سخنان و آثار ایشان پیرامون مباحث مربوط به معاد، آن را تنظیم و منتشر نموده است. مطالب کتاب در شانزده فصل، تنظیم شده است. ترتیب فصول کتاب و عناوین داخل هر فصل، با توجه به پیوستگی موجود در کتاب‌های کلامی و فلسفی در مبحث معاد، مطالب موجود از امام(ره) و پیوستگی مورد نظر ایشان، فراهم آمده است و ازآنجاکه امام(ره) به‌طور مستقل، بحث «معاد» را مکتوب نفرموده‌اند، بلکه به‌تناسب زمان، مکان و موضوع، در کتاب‌ها و بیانات مختلف، به آن اشاره کرده‌اند، انتخاب مطالب و نظم و ترتیب کتاب، طبق نظر گردآورندگان آن می‌باشد. در برخی فصول، صریحا به پاره‌ای اشکالات و شبهات وارد بر معاد اشاره شده و پاسخ آنها بیان گردیده است، اما پاسخ برخی از سؤال‌ها و شبهات در ضمن مطالب امام(ره) آورده شده، بدون اینکه به اصل پرسش اشاره شده باشد. ازآنجاکه بنای کتاب بر ارائه خالص مطالب امام(ره) بوده، چیزی به متن اصلی افزوده نشده و در این‌گونه موارد، با اشاره در عناوین یا توضیح در پاورقی، برخی مطالب روشن‌تر شده است؛ لکن درک کامل مقصود، به‌عهده خواننده و ایضاح و شرح و تفسیر بیشتر مطالب، به‌عهده محققین نهاده شده است. برخی از مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب، به شرح زیر می‌باشد: برای نخستین بار در این مجموعه، بخش‌های ارائه‌نشده‌ای از نظرات کلامی - فلسفی امام(ره) که در ضمن تدریس اسفار اربعه بیان نموده‌اند، در اختیار خوانندگان قرار داده شده است. منبع اصلی این مباحث، تقریرات یکی از حاضرین درس ایشان است که پس از اصلاحات فنی و ادبی، مورد استفاده قرار گرفته است. محور اصلی این دروس، مباحث نفس، تناسخ و معاد جسمانی بود که عمدتا در این کتاب ارائه شده‌اند. در تنظیم این مجموعه، سعی بر استقرای تام مطالب یک عنوان از جمیع آثار امام(ره) بوده است. فهرست آیات و روایات و فهرست مآخذ کلام امام(ره) و فهرست منابعی که در پاورقی‌ها مورد استفاده قرار گرفته، در پایان کتاب ذکر شده است

حكمت در عرفان اسلامي به خصوص تا قرن چهارم باتوجه به سابقۀ آن در قرآن وحديث مثبت ودرسده هاي بعدي عمدتا با توجه به اشتراك معنايي‌ آن با فلسفه ‌منفي ارزيابي شده است. دربارۀ حكمت تعريف جامع و واحد ميان عرفا و صوفيان وجود نداشته و بيشترتعاريف آنان ناظر به غايات، اسباب ‌و يا فضيلت‌ حكمت بوده یا به ويژگي‌هاي‌ حكيم پرداخته است.در رسالۀ حاضر ابتدا مفهوم حكمت و ويژگي‌هاي حكيم درعرفان اسلامي، با توجه به نسبت آن با دين و فلسفه ايران و با مطالعۀ اقوال و احوال حكماي ايراني (تا سده چهارم) بيان شده است. آنگاه ترمذي به عنوان چهره شاخص حكيم ; درعرفان اسلامي و نمايندۀ حكمت قديم اسلامي وايراني در ماوراء النهر معرفي و درپايان افكار امام خميني(ره) به عنوان يكي از چهره هاي معاصر عرفان شيعي معرفي وبا انديشه هاي ترمذي مقايسه شده است. بعلاوه در اين پژوهش نشان داده مي شود كه برخي از كساني كه به عنوان صوفي شناخته شده اند، درواقع بهتر است كه درسنت حكمي ايراني- اسلامي قرارداده شوند.

جامعیّت قرآن، یکی از موضوعات اساسی مباحث علوم قرآنی است. دانشمندان مسلمان از گذشته تا به حال با محور قرار دادن آیات قرآن و روایات فریقین به تبیین این مبنا پرداخته‌اند. عدّه‌ای با طرح جامعیّت مقایسه‌ای، معتقدند که قرآن به عنوان آخرین کتاب نازل شده در مقایسه با سایر کتاب‌های آسمانی جامعیّت دارد. بعضی جامعیّت حداکثری را برگزیده و قرآن را جامع همه علوم و فنون دانسته‌اند. برخی با بیان جامعیّت حداقلی، جامعیّت قرآن را در باب مسائل ارزشی و اخلاقی دانسته‌اند. عدّه‌ای با پذیرش جامعیّت اعتدالی قرآن را کتاب هدایتگر انسان در امور مادی و معنوی معرفی کرده‌اند. این پژوهش به شیوه توصیفی تحلیلی، جامعیّت قرآن را از دیدگاه ابن عربی و امام خمینی، به شکل تطبیقی کاویده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر دو متفکّر بزرگ اسلامی، با پذیرش جامعیّت مقایسه‌ای و ردّ جامعیّت حداقلی، دیدگاه جدیدی با عنوان جامعیّت قرآن به فراخور فهم مخاطبان مطرح کرده‌اند که بیانگر رمز جاودانگی قرآن در هر عصر و مکانی است. در این میان وجه افتراق دیدگاه ابن عربی و امام خمینی، در این نکته است که ابن‌عربی، جامعیّت حداکثری، اشاره آیات قرآن به علوم گذشته و آینده، را می‌پذیرد، در‌حالی‌که در اندیشه امام خمینی، قرآن کتاب هدایت و آدم‌سازی بوده و اشاره به کلیّات و مسلّمات علوم مادّی در آیات قرآن در جهت تربیت و هدایت انسان است.

از جمله نقدهای مهم منتقدان مکتب ابن عربی، تأویلات غریبی است که ابن عربی و برخی تابعان ایشان نسبت به برخی آیات قرآن ارائه داده‌اند و در شمار آنها، مسأله خلود در جهنم، عذاب دائم و جاودان خالدان در دوزخ است.این دسته که نظریه انقطاع عذاب اهل دوزخ را مطرح می‌کنند برای مدعای خویش ادله و مبانی را مطرح کرده‌اند که برخی خلاف ظاهر و نص است. از جمله این افراد ابن عربی است که در مواضع مختلف آثارخود به این موضوع پرداخته است. به باور ابن عربی و برخی شارحان، غایت خلقت برخی انسان‌ها، دوزخ است و براساس همین مبنا چنین استدلال کرده‌اند که مزاج و ساختار وجودی این دسته افراد ملایم با دوزخ و عذاب است، لذا از بودن در دوزخ در عذاب نیستند.. در این نوشتار برآنیم تا ضمن بیان مدعا، باتوجه به آموزه‌ها و اندیشه امام خمینی به بررسی آن بپردازیم. از منظری کلان، غایت انسان سعادت است که تحقق و نزدیک شدن به این غایت به نسبت درجات و کمالات وجودی است که آن دردوزخ نخواهد بود.

توسعه‌ی علمی، ابزار و عامل مهمی در اعتلای تمدن‌ اسلامی بوده است، اما از قرونِ ‌میانه، این امر با موانع و مشکلاتی روبرو شد که با وجود دارا بودن دستاوردهای گران­مایه و پرورش اندیشمندان فراوان، دچار افول گشت و نتوانست با توجه به مقتضیات زمان، زمینه‌های لازم جهت توسعه‌ی‌‌علمی جوامع‌اسلامی را فراهم سازد، از این­رو، شناخت علل افول ‌علمی برای رفع موانع پیشرفت و دستیابی به عمران و توسعه، ضروری است. این موضوع، توجه اندیشمندان حوزه‌ی علم و تمدن را به خود جلب کرده و هریک، با رویکردی ویژه، به بررسی آن پرداخته و علل متنوع و متعددی را برای آن را برشمرده‌اند. در این میان، آشنایی با اندیشه‌های امام‌خمینی(ره) می‌تواند به درک بهتر علل بنیادین افول‌علمی و مواجهه و برخورد با آن­ها کمک نماید، بنابراین، نوشتار حاضر، با روش توصیفی و تحلیلی به واکاوی علل اساسی افول‌علمی جهان‌اسلام از منظر معظم­له می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که امام خمینی(ره) سهم علل ‌درونی از جمله ناخودباوری، عقل و خردگریزی را در افول‌علمی پررنگ­‌تر از علل‌بیرونی دانسته و استعمار را در ابعاد مختلف چون فکری، نفوذ و ... به عنوان علل بیرونی برشمرده است، لذا، بر اتخاذ راه­حل­هایی چون خودکفایی علمی، خودباوری و همراهی علم با ارزش‌های‌اسلامی و همکاری میان مراکز‌‌علمی را برای خروج از این چالش ارائه کرده است.

قرب از دیدگاه اهل معرفت و عرفًا پیروی و بندگی است. این پیروی و بندگی موجب تقرب و اطاعت در بنده می شود. آخرین درجه از کمال است که انسان ها به آن نائل می شوند. در این تحقیق بر آن اند تا دیدگاه امام خمینی(ره) و ابن عربی در باب قرب، که در نزد عرفًا مطرح بوده، مورد بررسی قرار داده است، تا نکات اشتراک و افتراق نظریات این دو اندیشمند بزرگ عرفان اسلامی که هرکدام نظریات آنان در عرفان اسلامی معتبر است، به شیوه توصیفی و تحلیلی بر مبنای کتابخانه ای مورد بررسی قرارگرفته است. با نتایج به دست آمده قرب از دیدگاه هردو اندیشمند از جایگاهی خاص خود برخورداراست، نخست قرب نوافل و بعد آن قرب فرایض حاصل می شود. ازنظر امام خمینی(ره) قرب دو رکن اساسی دارد؛ یکی به واسطه ی پاک و صفای قلب حاصل می شود، رکن دوم آن به واسطه ی نماز میسر می شود به فنای فنا الله است. قرب از دیدگاه این عربی همگانی است، به سه وجه تقسیم می نماید؛ قرب به معرفت، علم و عمل که باالترین مرتبه آن قرب به عمل است. قرب نوافل ظاهری است و قرب فرایض باطنی. از دیدگاه امام خمینی (ره) قرب فرایض را به مقام رسول گرامی اسلام و معصومین علیه السلام می داند. اما ابن عربی به این عقیده است قرب مختص به خلفا است رسالت جز صفات الهی نیست.

استصحاب حکم مخصص از جمله مسائل علم اصول است که درباره آن اختلاف وجود دارد. مفاد این مسأله این است که دلیل عامی توسط دلیل خاص تخصیص خورده و فرد یا افرادی از حکم آن نسبت به زمانی خارج شده لذا این مسئله مطرح می‎شود که نسبت به زمان‎های آینده باید به عام تمسک کرد یا استصحاب حکم مخصص جاری است؟ از آنجا که این مسأله از یک سو دارای آثار فقهی و حقوقی متعددی است و از سوی دیگر بررسی تطبیقی آرای علما موجب شکوفا شدن آن علم می‎شود؛ این مسئله از منظر امام خمینی) و شیخ انصاری بررسی شده است. هرچند شیخ انصاری بین اینکه زمان برای عام قید و موجب تعدد موضوع عام شود یا زمان ظرف برای حکم باشد، تفصیل داده است، اما امام خمینی) چگونگی دخالت زمان در دلیل را ملاک ندانسته و معتقد است همان‎گونه که عموم افرادی تخصیص خورده و بقیه افراد تحت عام باقی می‎ماند در عموم ازمانی نیز پس از تخصیص، بقیه زمانها تحت عام باقی می‎ماند و معتقدند شیخ در این مسئله دچار خلط مبحث شده است. پس از بیان نظرات و ادله این دو عالم اصولی، دلایلی بر تقویت دیدگاه امام خمینی) و علل نسبت خلط به شیخ، ارائه شده در ضمن به علت این که جریان استصحاب حکم مخصص یا تمسک به عموم عام دارای نتایج فقهی در ابواب مختلف فقه است به برخی از آنها اشاره شده است.