جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اصطلاح تفسیر انفسی که در آثار بعضی اندیشمندان معاصر مانند علامه حسن زاده آملی استفاده شده، با ابهاماتی روبروست. چرا که از یک‌سو سخن از تفسیر است و از سوی دیگر مصادیق تفسیر انفسی در آثار ایشان، تداعی‌کننده روش تاویل قرآن در رویکرد عرفانی است. لذا این پرسش ایجاد می شود که حقیقت تفسیر انفسی چیست و چه رابطه‌ای با تاویل قرآن دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی _ تحلیلی، پس از تبیین تفسیر انفسی از میان کاربردهای آن در آثار علامه حسن زاده آملی، به رابطه آن با تاویل در نظر ایشان، می پردازد. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که تفسیر انفسی همان تاویل است که بیشتر به مبانی انسان‌شناسی تاکید دارد. البته تفاوت‌هایی نیز میان این دو وجود دارد؛ مانند این که تفسیر انفسی، که نوعی تفسیر وجودی است، به معنای بیان مقامات عروجی انسان است، درحالی‌که تاویل لزوما وجودی نیست. تفسیر انفسی موجب ارتقاء نفس انسان و دریافت حقایق قرآن، در مقامات شامخ آن‌ها می‌شود.

اثرى است حاوى صد مطلب در معرفت نفس، به منظور تهييج و تحريص نفوس مستعده به خودشناسى و تعالى و ترقى نفسانى و تحصيل معارف حقه الهى.

اين رساله، حاوى مطالبى در بعضى از امهات و عيون مسائل معارف علمى و عملى ساير بين اهل تحقيق و اهل نظر، حول دو محور حق و نفس است.

صدرا، بسیاری از یافته ­ها و نوآوری­ های موجود در حکمت متعالیه را مدیون بهره ­مندی از دین و شهود دانسته است. او، تأثیر دین بر حکمت و حکما را در دو مرحله بررسی کرده است. در مرحله اول، دین، حکمت و حکما را از نگاه ماهیت ­بین و کثرت­ بین می­ رهاند و به نگاه وجودی ارتقا می ­دهد. بر این اساس، نگاه وجودی این مطلب را برای حکیم میسّر می ­کند که به فهم صحیحی از بعضی آموزه ­های دین که بدواً با احکام عقلی معارض دیده، دست ­یابد. این فهم صحیح موجب می­ شود که حکیم، به تثبیت عقلیِ بسیاری از آموزه ­های دینی موفّق گردد. در مرحله دوم، تأثیر دین بر حکمت موجب ارتقاء مجدّد نظرگاه حکیم و مبانی حکمت می­ شود، و صدرا نتیجه این ارتقا را در دو بُعد برشمرده است: از یک سو، حاصلِ این ارتقاء، فهم تأویلات قرآنی است؛ و از سوی دیگر، حاصلِ این ارتقاء، دست­یابی به اوج حکمت است؛ یعنی فهم واقع آن چنان­که هست. عبارات صریح ملاصدرا نشان از آن دارد که او، در حیات فلسفی خود همین سیر را پیموده و حکمت متعالیه نیز متناسب با همین سیر شکل گرفته است. نهایتاً این مطلب مورد تأکید قرار می­ گیرد که صدرا، در استفاده از دین و شهود، از الگوی پژوهشی فلسفی صحیح بهره ­برده و بدین ترتیب، هر چند حکمت متعالیه کاملاً مرهون دین است، اما قواعد حکمت و روش عقلی ـ برهانی را رعایت کرده است.

هدف مهم تحقیق حاضر شناسایی و بررسی آداب سیر و سلوک از دیدگاه آیت‌الله حسن زاده آملی با محوریت آثار و اندیشه‌های مکتوب ایشان و سایر شارحین‌شان می‌باشد که به جهان بینی روشنی نسبت به دیدگاه ایشان در خصوص عرفان و مراتب سیر و سلوک منتج می‌شود و همچنین این تحقیق با عنوان آداب سیر و سلوک عرفانی در آثار علامه حسن زاده آملی به روش توصیفی - تحلیلی با رویکرد اسنادی و کتابخانه‌ای صورت پذیرفته است و همان گونه که نیک می‌دانیم یکی از مقوله‌های اساسی حوزه دین، عرفان است و از جملات امهات این عرصه نیز آداب سیر سلوک که به فرد گام نهاده در این مهم مسیر مشخصی را نمایان می‌سازد تا بواسطه استمداد از این ویژگی‌ها به مقصود یعنی همان سعادت و کمال نهایی دست یازد، از منظر علامه حسن‌زاده در نهایت امر آن نوعی از سیر و سلوک و معرفت نفس معنای حقیقی دارد که منتج به خداشناسی، خودشناسی و در آخر امر فنای فی الله گردد و برای تحقق این مهم به دستورالعمل ها و آدابی چون توبه، طهارت، واعظ نفسانی و ... پرداخته است.

مسأله تکامل برزخی نفس پس از مفارقت از بدن مادی، به‌عنوان یکی از مسائل مهم فلسفی، عرفانی و کلامی است. این مسأله از گذشته تاکنون مورد توجه جدی اندیشمندان قرار داشته است. پژوهش حاضر به بررسی این مسأله از منظر دو اندشمند عارف و فیلسوف معاصر، امام خمینی (ره) و علامه حسن‌زاده آملی (ره)، پرداخته است. از نگاه این دو، تکامل برزخی از منظر آیات و روایات امری مسلم است؛ چالش این دیدگاه، توجیه فلسفی تکامل در عالم مثال (برزخ) است. با این فرض که ماده و حرکت جوهری در عالم مثال و عقل جریان ندارد. راه حل این دو فیلسوف و عارف در تصویر تکامل برزخی با تمسک به دیدگاه «تجدد امثال» است. به عبارتی دیگر، تبیین رابطه تکامل برزخی و تجدد امثال براساس دیدگاه امام خمینی (ره) و علامه حسن‌زاده (ره) از مهمترین مباحث پژوهش است. بر مبنای تجدد امثال، فرض تکامل در گرو خروج تدریجی از قوه به فعل و در بدن مادی نیست، بلکه، با ایجاد صورت اقوی از طرف فاعل در نفس جداشده از جسم رخ می‌دهد؛ چنین فرضی باعث طرح حرکت جوهری در عالم مثال نمی‌شود. گرچه نمی‌توان ادعا کرد این دیدگاه تنها بهترین توجیه فلسفی و عرفانی این معضل است، اما شاید از بهترین توجیه‌های عرفانی مسأله تکامل برزخی است که سازگاری با مبانی فلسفی دارد. براساس نظریه «تجدد امثال» و با توجه به برتری و تقدّم وجودی عالم برزخ (=عالم مثال یا ملکوت و یا عالم تجرّد غیرتام) و عالم عقل (= عالم جبروت و تجرّد تام ) می‌توان نتیجه گرفت که صور وجودی که در برزخ و قیامت برای افراد حاصل می‌شوند، کامل‌تر از صوری است که در جهان مادی بر نفس آدمی عارض می‌گردند. و البته نفس، قابلیت پذیرش صور بی‌انتهایی را دارد. در این تحقیق شیوه پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با ارجاع مستقیم به اندیشه‌های فلسفی عرفانی مورد نظر این دو فرهیخته معاصر بوده است.یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که استناد هردو اندیشمند به متون دینی شامل آیات و روایات در اصل مطرح شدن و اثبات مسأله، تببین مراتب عالم، انطباق آن با مراتب نفس، رابطه نفس و بدن و ابطال تناسخ از مهمترین نقاط مشترک نظرات آن‌ها می‌باشد؛ اما در بحث میزان و نوع استناد به آیات و روایات نیز، روش‌شناسی و رابطه تکامل برزخی با ضروریات دینی بخشی از تفاوت دیدگاه‌های هردو اندیشمند می‌باشد.

مسئله اصالت وجود و یا اصالت ماهیت از جمله مباحث مهم در فلسفه اسلامی است؛ به نظر می‌رسد این مسئله نخستین‌بار توسط میرداماد و پس از وی توسط ملاصدرا مطرح شده است. با این تفاوت که میرداماد قائل به اصالت ماهیت ولی ملاصدرا جانب اصالت وجود را گرفت. اصالت وجود نزد ملاصدرا نقش کلیدی و راهبردی دارد؛ به‌طوری که عمده نظریات فلسفی او مبتنی بر همین اصل است و از این جهت این نظریه نزد شارحان و مروّجان فلسفه صدرایی مقام و موقعیت ویژه‌ای دارد. ازاین‌رو پژوهش در خصوص آرا شارحان حکمت صدرایی در بررسی این مسئله امری شایسته است. همچنین از جمله مباحث قابل‌توجه در فلسفه اسلامی مبحث «اصالت در جعل» است. این مسئله از طرفی به بحث اصالت وجود و از طرف دیگر به بحث علیت مرتبط می‌شود. میان فلاسفه اسلامی در خصوص اثر صادر از جاعل اختلاف‌نظر وجود دارد. ملاصدرا معتقد است اثر صادر از جاعل، وجود است و بر همین اساس تقریری مبتنی بر اصالت وجود از جعل ارائه داده است. در این پژوهش تلاش شده است تا دیدگاه فلاسفه صدرایی (ملاهادی سبزواری، حکیم هیدجی، میرزا مهدی آشتیانی و علامه حسن‌زاده آملی) در هر دو مسئله (اصالت وجود و اصالت در جعل) بررسی و مورد تحقیق قرار گیرد. در این بررسی به‌بیان نقاط اشتراک و افتراق فیلسوفان صدرایی پرداخته‌ایم. از جمله یافته‌های این پژوهش، این است که شارحان حکمت صدرایی ضمن پذیرفتن نظریات ملاصدرا در هر دو مسئله در مواردی نیز به‌بیان نظرات اختصاصی خود پرداخته‌اند. به همین سبب میان نظریات آنها - باوجود شباهت بسیار - اندک اختلاف روشی دیده می‌شود. آنچه این پژوهش را از سایر پژوهش‌های در این زمینه متفاوت می‌کند؛ پرداختن به لوازم کلامی مسئله اصالت وجود و اصالت در جعل است. اثبات واجب تعالی، اثبات توحید ذاتی، صفاتی و افعالی پروردگار به‌واسطه‌ی اصالت وجود، رد و ابطال قول به ثابتات ازلی به‌واسطه‌ی اثبات اصالت وجود، از جمله لوازم کلامی اصالت وجود و اصالت در جعل است. مطلب دیگری که به آن پرداخته شده است بحث ارتباط فاعلیت پروردگار با مسئله جعل و نحوه سازگاری حقایق ازلی با نظریه اصالت در جعل از نظر فلاسفه صدرایی است.