جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از دیدگاه‌های منحصر به فرد زبان دین رویکرد ایان توماس رمزی، اسقف و فیلسوف دین آکسفورد دهة 50 میلادی، است. مقالة حاضر به روش توصیفی و تحلیلی به بررسی دیدگاه زبان دین ایان توماس رمزی پرداخته و عمدة مباحث آن دو موضوع است؛ یکی تبیین و توصیف معرفت زبان دین ایان توماس رمزی و دوم زبان سخن گفتن رمزی از خداوند و توجیه گزاره‌های الهیاتی. ایان رمزی دربارة زبان دین معتقد به نوعی تجربة دینی است؛ یعنی با توصیف عبارات و کلمات الهیات می‌توان به امری ماورای تجربی دست یافت. رویکرد معرفتی رمزی دفاع از آموزه‌های دینی در برابر موضع انتقادی آنتونی فلو و آیر مبنی بر ابطال‌ناپذیری و بی‌معنایی گزاره‌های دینی بود. در نتیجه معتقد بود کلمات زبان دین و گزاره‌های دینی همچون گزاره‌های علمی می‌توانند دربردارندة معنا و در موقعیت خاصی حاوی مکاشفه و از نوع تجربة منحصر به فرد باشند. مهم‌ترین مسائل و دغدغه‌های ایان رمزی جایگاه تجربی بخشیدن به زبان دین، درک کاربرد معنایی کلمات، کشف امور واقع جهان با مدل‌سازی و به‌کارگیری استعاره در روش فهم زبان الهیاتی بود.

زبان دین امروزه یکی از مسائل مطرح در مباحث فلسفه دین در غرب است که بیشتر متأثر از کاربردهای آن است: مثلاً وقتی گفته می‌شود خداوند با موسی تکلم کردند، آیا منظور این است که خداوند دارای جسم مادی است که با اندام‌های نطق با موسی سخن گفت یا معنای دیگری مراد است؟ یعنی آیا زبان دین واقع‌نماست یا رازآلود ویا نمادین و... است؟ و به‌تدریج وارد جهان اسلام نیز گردیده است؛ وزمزمه آن هر از گاهی از زبان برخی نویسندگان و روشنفکران شنیده می‌شود؛ و ما چون مسلمانیم و کتاب آسمانی ما قرآن کریم است، بر آن شدیم تا ببینیم زبان دین ما که زبان قرآن کریم است در آثار، گفتار و نوشتجات امام خمینی؟ره؟ چگونه بازتاب یافته است. ازاین‌رو مقاله حاضر را به شکل تطبیقی بین نظریات فلیسوفان غرب در زمینه زبان دین و معتقدات حضرت امام خمینی؟ره؟ در مورد زبان قرآن در زمینه‌های مورد بحث هماهنگ با فیلسوفان غرب است یا با آن‌ها تفاوت دارد؛ بنابراین دیدگاه‌های حضرت امام خمینی؟ره؟ را از آثار پراکنده و مختلفشان جمع‌آوری کردیم و این بحث را سامان دادیم و با قبول کاستی‌های کار خود به این نتیجه رسیدیم که امام خمینی؟ره؟ چنان‌که سادگی بیانش حاکی از ذوب در اسلام و معارف قرآن بود، به صورت خیلی روشن و چشمگیر در وادی فلسفه دین نیز ورود همه‌جانبه داشته و زبان دین ما یعنی قرآن را کاملاً واقع‌نما دانسته، برداشت‌های همه را از قرآن معتبر و غیرحجت دانسته‌اند و الفاظ را موضوع برای روح معانی در نظر گرفته‌اند؛ ازاین‌رو مفهوم حقیقی متن و الفاظ آن را ثابت و فراتاریخی دانسته و مصادیق آن را در چرخه تاریخ متحول می‌دانند.

هدف تحقیق: بررسی دیدگاه ویلیام آلسترون در خصوص تجربه دینی در مقام برهانی بر وجود خدا است. این تحقیق با مقایسه مبانی معرفت شناختی آلستون و نتایج مترتب بر آنها در نظریه ادراک خدا این نتیجه معرفت شناسانه وی را به چالش می کیرد که با داشتند توجیهی از نوع ضعیف تر برای باورهای پایه آیا به صرف اینکه محکم ترین معارف تجربی بشری این چنین هستند می توان در ساختن یک نظام معرفتی بر حق بود یا خیر.

بسیاری از فیلسوفان، متألهان و متفکران مسیحی، داستان طوفان نوح و خلقت انسان و دیگر قصص تاریخی متون مقدس را نه گزارش یک واقعه تاریخی، بلکه طریقه‌ای نمادین و سمبلیک برای ارائه نکات دینی دانسته‌اند، ولی پل تیلیش که تأویل‌گرایی تمام‌عیار است، در تفسیر متون دینی، همه گزاره‌های دینی، ازجمله داستان آفرینش را نیز در قالب زبان نمادین (زبانشناختاری غیرواقع‌گرا) تفسیر می‌کند و به‌همین سبب معتقد است بین علم و دین تعارض وجود ندارد. در مقابل، مرتضی مطهری تنها داستان آفرینش آدم را که در آن امکان تفسیر واقع‌گرایانه ممکن نیست، بر اساس زبان نمادین و سمبلیک تفسیر می‌کند و درباره سایر قصص قرآنی، عموماً سخنی به سلب یا ایجاب نگفته است. مطهری با تکیه بر زبان نمادین در داستان آدم، آن را از زبان توصیفی علم متمایز می‌سازد، زیرا آنچه در زبان علمی جایز نیست، در زبان سمبلیک رواست و آنچه در زبان علمی رعایت آن ضروری است، در زبان نمادین قابل اغماض است. هرچند مطهری در داستان آفرینش آدم بر نمادین بودن زبان قرآن تأکید می‌ورزد، ولی به‌دلیل آنکه نگرش گزاره‌ای به وحی دارد، از این جهت زبان دین را، همچون تیلیش، زبان شناختاری غیرواقع‌گرا نمی‌داند، و اساساً از نظر ایشان، مواد داستان آدم، همه حقیقی است، اما زبان وحی در بیان آفرینش، زبان نمادین است.

نحوه سخن گفتن از خدا یکی از مسایل مهم فلسفه دین است که در طول تاریخ تفکر، فیلسوفان و الاهی دانان نظریه‌های گوناگونی درباره آن اظهار داشته‌اند. در دوره جدید این مسئله با عنوان معناشناسی صفات الاهی مطرح شده است. در این کتاب ضمن بررسی این نظریه‌ها، بر مسئله فهم این صفات تکیه شده است و بر مبنای تقدم فهم بر زبان، بر این نکته تأکید شده است که هر چند متفکران مختلف این بـحث‌ را در حـوزه مـعنا و معـناشناسی بـررسی کرده‌اند اما بحث معرفتشناختی است زیرا در واقع مسئله معنا، مسئله‌ای معرفتی است.

بحث از جامعیت دین و اثبات آن برای دینی خاص، یکی از مباحث بنیادین دین‌شناختی به‌شمار می‌رود که در حوزه‌های گوناگون مرتبط با دین، مانند استنباط احکام، طراحی نظام‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسیِ مبتنی بر دین و تولید علوم انسانی دینی، نقشی تعیین‌کننده دارد. اثبات جامعیت دین، پیش‌تر بر اثبات امکان جامعیت دین مبتنی است و این امکان به وجود ویژگی‌هایی در عرصه‌هایی مانند پدیدآور، محتوا و زبان دین وابسته است. این پژوهش با ارائه سازوکاری نو برای تحلیل جامعیت دین، با بهره گرفتن از روش عقلی و تحلیلی به بررسی این ویژگی‌ها در عرصه‌های نام‌برده پرداخته و با تطبیق ویژگی‌های نام‌برده بر دین اسلام، امکان جامعیت آن را نتیجه گرفته است. این نوع نگاه به جامعیت آثار و نتایجی در «علم دینی» به‌دنبال خواهد داشت که در بخش پایانی نوشتار به برخی از آنها اشاره شده است.

این پژوهش به بررسی تطبیقی دیدگاه‌ ویتگنشتاین و علامّه طباطبائی در باب زبان دین می‌پردازد. فصل اول به کلیات و مفاهیم تحقیق پرداخت می‌کند. فصل دوم دیدگاه و مبانی ویتگنشتاین بررسی شده است. فصل سوم دیدگاه و مبانی علامّه طباطبائی بررسی شده است. فصل چهارم بررسی تطبیقی مبانی و نظرات این دو فیلسوف در باب زبان دین پرداخت شده است. ویتگنشتاین اول در رساله منطقی ـ فلسفی می‌گوید: زبان ابزاری برای تصور واقعیت است و قبل از زبان باید واقعیتی باشد تا گزاره‌ایی معنا دار تحقق یابد. وی در مباحث خداشناسی و مباحث اخلاق و متافیزیکی سکوت را بهترین مسیر در این وادی پیشنهاد می‌دهد. اما در فلسفه متاخر خود در کتاب پژوهش‌های فلسفی دین را امر معنادار می‌داند، وی می‌گوید دین در بازی‌های زبانی که تحت یک صورت زندگی معین است معنادار تلقی می شود. اما علامّه طباطبائی واقعگرا می‌باشد وامور دینی را معنادار می‌داند وی معتقد به صدق و عینیت گزاره‌های دینی و خصوصـاً گـزاره‌هـایی درباره ذات و صفات خداوند است. در مسئله زبان دین وی قائل به عرفی بودن گزاره های دینی است یعنی همانگونه که آحاد مردم برای استفاده از تفهیم و تفهّم مطلبی از یک نظام ادبیاتی و ساختار جمله بندی صحیح و واژگانی موجود استفاده می‌کنند، خداوند حکیم هم در انتقال این معارف به وسیله قرآن از این ابزار برای انتقال معانی استفاده کرده است.

بعد از قرون اولیه اسلامی به تدریج جنبه‌های هنری کلام خداوند تحت عنوان اعجاز قران مورد اهمیت جامعه مسلمانان قرار گرفت و راز اعجاز قران در اسلوب زبانی آن دانسته شد. برای نمونه، سیدرضی با نگارش کتاب "تلخیص البیان فی مجازات القران" با پیگیری این پروژه، تلاش می‌کند استعاره‌های قرآنی را استخراج و آنها را تفسیر کند (رضی در کتاب "مجازات النبویه" این کار را در مورد احادیث پیامبر اکرم ص نیز پی می‌گیرد. او در نگارش این دو اثر (تلخیص و مجازات) خود را پیشگام می داند. در دوره جدید با پیشرفت دانش نقد ادبی وجوه هنری زبان قرآن بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت. سید قطب مفسر و ادیب معاصر مصری پس از آنکه مقالات متعددی در مجله المُقتَطَف مصر درباره تصویر هنری در قرآن نگاشت، با انتشار کتاب "التصویر الفنی فی القرآن" (1945م) ضمن بررسی آرای گذشتگان گامی جدید در فهم و بررسی اسلوب زبانی قرآن از حیث هنری برداشته و نظریه خویش یعنی تصویر فنی (هنری) در باب زبان قرآن را ارائه کرده است. این کتاب بازتاب وسیعی در دنیای نقد و ادبیات داشت و ادیبانی چون نجیب محفوظ، عبدالمنعم خلاف و علی الطنطاوی کتاب را دستاوردی بزرگ در زمینه راز زیبایی بیان قرآن دانستند و آن را ستودند (خالدی 1999: 216). قطب دو سال بعد کتاب "مشاهد القیامه فی القرآن" (1947م) را منتشر کرد و در آن تصویر پردازی هنری در مورد مناظر قیامت در قرآن را مورد بررسی قرار میدهد. او رهیافت خود در این دو کتاب را مکتبه القران الجدیده یا سبک جدید قرآن پژوهی می نامد. پروژه قطب در نهایت در تفسیر او بر قرآن (فی ظلال القرآن) به کمال خود رسیده و او تمام آیات قرآن را با همین روش شناسی تفسیر می کند. متفکر مصری دیگری که مساهمت مهمی در امر پژوهش در باب زبان دین انجام داده احمد خلف الله است. اثر مهم او با عنوان "الفن القصصی فی القران الکریم" در سال 1948 میلادی انتشار یافت. این کتاب در واقع رساله دکتری او بود که با استاد راهنمایی امین الخولی بنیان گذار مکتب ادبی در تفسیر قران به انجام رسید. خلف الله معتقد است اسطوره ای دانستن قصص قرآن هرچند به غیرشناختی بودن آیات منجر می شود ولی به غیروحیانی بودن قرآن نمی انجامد. هدف قران از بیان قصص آموزش تاریخ نیست. قصص قرآنی در این نگاه شاهکار هایی ادبی هستند که در خدمت انتقال مفاهیم و پیام قرآن قرار گرفته اند. به اعتقاد خلف الله پایبندی به نگرش تاریخی در قصه های قران با سه مشکل بزرگ روبروست: الف ) ناسازگاری برخی از اشارات تاریخی قصه های قران با واقعیات مورد پذیرش تاریخ نگاران ب) تکرار صحنه ها و گفتگو ها و اوصاف از یک قصه به شکل های گوناگون در ایات مختلف ج) ناهماهنگی بعضی از حقایق قصص قران با عقل سلیم خلف الله همچنین زبان دین (که در این جا منظور زبان قران کریم است) در مورد قیامت را ناشناختی گرایانه دانسته و هدف آن را القای ترس و نگرانی از عاقبت زندگی گناه آلوده میداند. تفاوت سید قطب با خلف الله در آن است که سید قطب در عین اینکه قران کریم را در بیان قصص قرانی یک شاهکار ادبی میداند به واقعی بودن ان قصص باور دارد و هنری بودن را مستلزم عدول از شناختی گرایی نمیداند. به نظر نگارنده نیز پذیرش هنری بودن زبان قرآن مستلزم ناشناختی گرایی نیست و می‌توان به معنایی از شناختی گرایی ملتزم بود. با توجه به آنکه دیدگاه های این دو متفکر در باب زبان قرآن مبتنی بر پیش فرض های فلسفی در باب زبان دین است، داوری در باب اندیشه های این دو متفکر معاصر در باب نسبت زبان هنری قران و استعاره های قرآن (که به آیات ناظر به الهیات مربوط می شود) و شناختی گرایی و ناشناختی گرایی در حوزه قصص (که به آیات ناظر به قصص مربوط می شود) مسئله پژوهش حاضر است.

یکی از دیدگاه های منحصر به فرد زبان دین، رویکرد ایان توماس رمزی اسقف و فیلسوف دین آکسفورد دهه 80 میلادی است. رویکرد معرفتی ایان رمزی استفاده از روش تجربه گرایی منطقی برای دفاع از آموزه های دینی در برابر موضع انتقادی آنتونی فلو و آیر مبنی بر ابطال ناپذیری و بی معنایی گزاره های دینی بود. از نظر رمزی برخی اصول تجربه گرایی منطقی که اصرار بر شواهد تجربی در معرفت شناسی دارد، می تواند آموزه ها و اعتقادات دینی ما را احیا کند و منافات با توجیه باورهای دینی ندارد. روش تجربه گرایی مدلها و معیارهایی را در اختیار ما قرار می دهد که می توان با بسط آن به تجربه دینی دست یافت. از این رو روش سخن گفتن با خداوند را می توان در روش غیرتوصیفی و مکاشفه ای جستجو کرد و تجربه از نوع دیگر را برای توجیه گزاره های دینی مفید یافت. مبانی معرفت شناختی ایان رمزی درباره زبان دین مبتنی بر تجربه دینی است؛ در زبان دینی سوق یافتن به تجربه دینی شواهدی را در اختیار ما قرار می دهد که می تواند باورهای دینی را توجیه نماید. از سوی دیگر شناخت مبانی زبانی می تواند برای مسائل الهیات راه حل بدیعی ارائه کند و چالش های بی معنایی زبان دین را برطرف سازد. رمزی برای چالش بی معنایی زبان دین و رفع مشکلات معرفتی اش لازمه دستیابی به تجربه دینی را در خلق «موقعیت های بصیرت بخش» می بیند که می تواند لحظه ی شخص را از امور روزمره به امر ورای تجربی بکشاند. موقعیت هایی که در تجربه روزمره قدرت برانگیختن مکاشفه دارند، می تواند بعد عمیقی گرفته و حاکی از امور وراحسی باشد. در این صورت می توان در چنین موقعیتهایی مکاشفه را با استعاره «پرتو نوری شروع به تابیدن کرده» و یا «یخی شکسته» و... برای توجیه باورهای دینی بکار برد. از سوی دیگر رمزی همانند دانشمندان علوم طبیعی، با مدل سازی دینی جریانی را برای لحظه ای بصیرت فراهم می کند. دانشمند از توصیف و بررسی کیفیات شیء به اسرار و ناشناخته های آن پی می برد و در لحظه ای که چیزی دریافت شد، حکایت از آن دارد که رازی از ماهیت اشیا آشکار شده است. به همین سبب رمزی مدل را در گزاره های دینی لازمه کشف و آشکارسازی امور متافیزیکی لحاظ می کند. با توجه به روش، مبانی و لوازم معرفتی زبان دین رمزی، مهترین اشکال بر وی اینست که آن چیزی که آشکار شده چیست. آیا می توان آن را تجربه خداوند نهاد یا خیر. تجربه خداوند با زبان غیرتوصیفی رازآلود است و خلق موقعیت ها می تواند باعث تجربه از چیزی شود که دقیقا نمی دانیم چیست. اگر سه شق سخن گفتن(اشتراک لفظی، اشتراک معنوی و مدل تمثیلی) نزد رمزی از خداوند را در نظر بگیریم، وی به نوعی بر زبان توصیف یافته تاکید دارد و زبان مبتنی بر اشتراک لفظی را یادآوری می کند. تاکید بر بیان زبان غیرتوصیفی و برانگیزاننده ای به خاطر اینست که خداوند از طریق مکاشفه درک شود که بر مبنای نسبی گری در فرهنگ های مختلف می تواند متفاوت به نظر رسد. هدف رساله حاضر تحلیل و بررسی و نقد دیدگاه زبان دین ایان توماس رمزی به نگارش درآمده که عمده مباحث اش شامل دوموضوع خواهد بود؛ اولا تبیین و توصیف معرفت زبان دین و ثانیا؛ زبان سخن گفتن رمزی از خداوند و توجیه گزاره های الهیات. مهمترین مسائل پیش روی رمزی جایگاه تجربی بخشیدن به زبان دین، کشف امور واقع جهان با مدل سازی و بکارگیری استعاره جهت فهم زبان الهیات بود. در نتیجه معتقد بود کلمات زبان دین و گزاره های دینی همچون گزاره های علمی می توانند دربردارنده معنا و در موقعیت خاصی مکاشفاتی را آشکار سازند.