جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

حكمت در عرفان اسلامي به خصوص تا قرن چهارم باتوجه به سابقۀ آن در قرآن وحديث مثبت ودرسده هاي بعدي عمدتا با توجه به اشتراك معنايي‌ آن با فلسفه ‌منفي ارزيابي شده است. دربارۀ حكمت تعريف جامع و واحد ميان عرفا و صوفيان وجود نداشته و بيشترتعاريف آنان ناظر به غايات، اسباب ‌و يا فضيلت‌ حكمت بوده یا به ويژگي‌هاي‌ حكيم پرداخته است.در رسالۀ حاضر ابتدا مفهوم حكمت و ويژگي‌هاي حكيم درعرفان اسلامي، با توجه به نسبت آن با دين و فلسفه ايران و با مطالعۀ اقوال و احوال حكماي ايراني (تا سده چهارم) بيان شده است. آنگاه ترمذي به عنوان چهره شاخص حكيم ; درعرفان اسلامي و نمايندۀ حكمت قديم اسلامي وايراني در ماوراء النهر معرفي و درپايان افكار امام خميني(ره) به عنوان يكي از چهره هاي معاصر عرفان شيعي معرفي وبا انديشه هاي ترمذي مقايسه شده است. بعلاوه در اين پژوهش نشان داده مي شود كه برخي از كساني كه به عنوان صوفي شناخته شده اند، درواقع بهتر است كه درسنت حكمي ايراني- اسلامي قرارداده شوند.

دکتر مظاهر مصفا در این کتاب کوشیده تا نکات تربیتی و اخلاقی عرفان و تصوف اسلامی را از نگاه خود بیان کند. این کتاب شامل ده گفتار در زمینه عرفان و بازتاب آن در شعر و ادب و تأثیر آن در جامعه است. هر بخش با یک شعر یا نثر ادبی شروع میشود و نویسنده کوشیده تا مطلب یا نکته اخلاقی عرفانی را با بیان اشعار و حکایات شرح دهد. نکاتی همچون توکل، خوف، رجا، حیرت آدمی، شهود و طلب و مرگ. نویسنده، این کتاب را به اسدالله اعلم وزیر دانش دوست و ادب پرور وقت تقدیم کرده است. این اثر در سال 1347 ش در پنج هزار نسخه به سرمایه خود مؤلف به چاپ رسیده است.

این نوشتار به‌روش توصیفی‌تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که انواع معرفت، معرفت شهودی و اقسام کشف از دیدگاه نجم رازی باتوجه‌به تفسیر عرفانی التأویلات النجمیة چیست؟ حاصل آنکه، نجم رازی همچون سایر عرفای اسلامی به مباحث معرفتی پرداخته است که البته در این تفسیر به‌صورت کاملاً پراکنده بیان شده است. وی اساس معرفت را الهی و نتیجهٔ حرکت حبّی در اصل آفرینش می‌داند و مقصود خلقت را اساساً کسب معرفت توسط آدمی می‌نامد. او باتوجه‌به تقسیم دوگانهٔ ظاهر و باطن در همهٔ هستی، معرفت را نیز ظاهری و باطنی و دارای ابزارهای حسی پنج‌گانهٔ ظاهری و باطنی عنوان می‌کند. معرفت شهودی را از سایر معرفت‌های دیگری که نام می‌برد (معرفت عقلی و نظری) باارزش‌تر می‌داند و گرچه معرفت عقلی را می‌پذیرد؛ اما آن را به‌تنهایی و به‌دور از نور وحی، راهزن و کفربالمأل می‌خواند و فلسفه و فیلسوفان را تخطئه می‌کند. او کشف را به مراتبی از این دست تقسیم می‌کند: کشف نظری، کشف قلبی، کشف سرّی، کشف روحی، کشف خفی، کشف صفاتی و کشف ذاتی. این تقسیم به یکی از تقسیم‌بندی‌های ابن‌عربی از مراتب کشف، شباهت فراوانی دارد.

یکی از مباحث چالشی میان عرفا و فقها میزان توجه به باطن و حقیقتِ شریعت است. عرفا با طراحی یک نظام متشکل از شریعت، طریقت و حقیقت، نگاهی جامع به احکام، آداب و معارف دین داشته‌اند؛ اما همین دیدگاه مورد انتقادات قرار گرفته است. برای شناخت و قضاوت دقیق‌تر دیدگاه عرفا لازم است ابتدا مفهوم این سه واژه و رابطۀ آن‌ها با یکدیگر مورد بازنگری قرار گیرد. ازاین‌رو هدف از این تحقیق بررسی مفهوم و رابطۀ شریعت، طریقت و حقیقت در دیدگاه عارفان و پاسخ به اشکالات منتقدین با روش توصیفی‌تحلیلی و با استناد به ادلۀ نقلی، عقلی و شهودی است. نتیجه اینکه شریعت شامل احکام فقهی و بُعد ظاهری اخلاق، طریقت شامل سیر باطنی انسان و بُعد باطنی اخلاق و حقیقت مربوط به شهود باطنی حق‌تعالی، اسماء و صفات او می‌شود. رابطۀ شریعت، طریقت و حقیقت نه عرضی، بلکه طولی است و هرکدام باطن مورد قبلی است. بنابراین تعبیر از قشر به شریعت به‌معنای بی‌توجهی به آن نیست و شریعت علت در وصول به حقیقت و بقا در آن است؛ لذا هیچ‌گاه انسان از شریعت بی‌نیاز نیست. حقیقت چیزی بر شریعت نمی‌افزاید و شهود منافی عقل و وحی نیست و معیار شهود نیز شریعت است.

پژوهش حاضر جایگاه عقل و ادراکات عقلی نزد عارفان را بررسی کرده و در این زمینه، دیدگاه‌های صدرالدین قونوی، یکی از پیشگامان عرفان نظری را تحلیل نموده است. وی ازجمله اندیشمندانی است که تندترین و گسترده‌ترین نقدها را نسبت به ارزش ادراکات عقلی ارائه کرده است. مسئلة اصلی این پژوهش نقد و بررسی استدلال‌های قونوی در نفی اعتبار ادراکات عقلانی است. به همین منظور، هشت استدلال او ارزیابی گردیده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد هیچ‌یک از این استدلال‌ها قادر به اثبات مدعای قونوی مبنی‌بر بی‌اعتباری عقل نظری نیست، بلکه تنها نتیجة حاصل از برخی از این استدلال‌ها، محدودیت عقل انسان در شناخت حقیقت و کنه اشیاست؛ امری که فیلسوفان نیز آن را پذیرفته‌اند.

صاحب‌نظران اسلامی، عرفان را به عنوان یک مسیر برای جستوجوی معنویت و درک عمیق حقیقت انسان و خدا به شمار آورده‌اند. از دیدگاه ایشان، عرفان به طور کلی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود: عرفان نظری و عرفان عملی. این دو نوع عرفان به عنوان دو جنبه‌ مکمل در مسیر شناخت و تجربه‌ معنوی تلقی شده است که به آدمی کمک می‌کند تا به درک عمیق‌تری از خود و جهان پیرامون‌ دست یابد. مباحث الهیاتی و تئوری درباره خدا، جهان و انسان در قلمروی عرفان نظری جای می‌گیرد که میراث اسلامی در این حوزه، غنی و پرشمار است. مباحث عرفان نظری را می‌توان در تفاسیر عرفانی نیز سراغ گرفت؛ رویکرد تفسیر عرفانی که حداقل از قرن سوم آغاز شده، تا زمان حال نیز به حیات خود ادامه داده است. نتیجه این گرایش تفسیری، پدید آمدن آثار مهمی همچون «تفسیر تستری»، «حقائق التفسیر سلمی»، «لطایف الاشارات قشیری»، «تأویلات القرآن عبدالرزاق کاشانی»، «اعجاز البیان صدرالدین قونوی»، «المحیط الاعظم سیدحیدر آملی» و ... است. یکی دیگر از این آثار مهم و کهن، «کشف الاسرار و عده الابرار» از ابوالفضل خواجه رشیدالدین میبدی است؛ کامل‌ترین تفسیر عرفانی برجای‌مانده از پنج قرن نخست به زبان فارسی که عنوان «کهن‌ترین تفسیر عرفانی کامل به زبان فارسی» را به خود اختصاص داده است. به گفته بزرگان و سخن‌دانان زبان فارسی، این اثر در زمینه‌های متفاوت، امانت‌دار فرهنگ غنی سرزمین ایران بوده است که نگارنده با بیانی زیبا و کلامی شیوا و رعایت جوانب امانت، اثری بسط یافته بر تفسیر پیر هرات ارائه داده است و به دلیل داشتن نثری بی‌نظیر، لقب شاهکار میراث مکتوب فارسی از قرن ششم را به خود اختصاص داده است تاجایی که آن را هم‌تراز شاهنامه و حتی فراتر از آن خوانده‌اند. این تفسیر پس از گذران دورانی قریب 8 قرن گمنامی، در دوران معاصر، تصحیح و به چاپ رسیده است. این گمنامی اثر در طی اعصار و قرون، به ناشناخته بودن نویسنده‌اش ابوالفضل خواجه رشیدالدین میبدی نیز سایه افکنده و جز اطلاعات پراکنده و مختصر، چیز خاصی از وی دانسته نیست. یکی از سوال‌های مهم درباره این تفسیر آن است که مفسر و نویسنده‌اش، دقیقا چه باورهای عرفانی و صوفیانه داشته و به کدام جرگه از گروه‌های عرفانی، تعلق داشته است؟ در همین راستا، در تفکیک عرفا به «صَحوی» و «سُکری»، رشیدالدین میبدی به کدام گروه گرایش داشته است؟ توضیح آنکه پیروان سکر، آن دسته از عرفا هستند که بر اثر غرق شدن در عوالم روحانی از سر جذبه، سخنانی بر زبان رانده‌اند که با عقاید بقیه مسلمانان تفاوت و حتی گاه تضاد دارد. در مقابل، اهل صحو قرار دارند که بر هوشیاری و بیداری عارف در جریان سلوک تأکید دارند و هرگونه سخن خلاف عرف را با هر بهانه نامعقول می‌شمرند. بنابراین میزان پایبندی مفسر به شریعت در عرفان، باید استخراج شود. از منظر هرمنوتیکی، در اثر دانستن این نکته، می‌توان تفسیر کشف الاسرار و عده الابرار را بهتر تحلیل نمود. همچنین دانستن این نکته که میبدی درباره مفاهیمی همچون کشف و شهود، تجلی و جذبه، غیب، سلوک و در یک کلام حوزه عرفان عملی، چه باوری داشته است و خوانندگان تفسیر را به کدام مسیر دعوت کرده است، بسیار حائز اهمیت، شایان توجه و درخور دقت است. مسأله دیگری که دانستن‌اش در تحلیل تفسیر کشف الاسرار قابل توجه است، نوع نگاه رشیدالدین میبدی به ظاهر و باطن قرآن است؛ اینکه او در دو کرانه ظاهر و باطن، چه مسیری در پیش گرفته و پایبندی‌اش به ظواهر آیات تا کجاست؟ آیا میبدی به مانند دیگر مفسران عرفان سنتی، فهم برتر و عمیق‌تر تفسیر و تأویل را مخصوص عرفا می‌داند؟ سوال مهم دیگر درباره تفسیر کشف الاسرار، علوم و ابزارهایی است که مفسر در تفسیر و تأویل آیات قرآنی لازم شمرده و خود در مقام عمل از آنها سود جسته است. پاسخ این سوال نیز در شناخت گونه عرفانی میبدی اثرگذار است؛ چه آنکه عرفای مفسر در این زمینه، بسیار متفاوت و متمایز از همدیگر عمل کرده‌اند. در پایان باید گفت این پژوهش به دنبال شناسایی گونه عرفان رشیدالدین میبدی از رهگذر نوشته‌های اوست تا از این طریق، ضوابط فهم، نحوه تفسیر و تأویل او استخراج و شناسایی شود و سبک نوشتن او در تفسیر و تأویل آیات قرآنی، بهتر به دست آید. پرواضح است که بیش از همه، گونه‌شناسی عرفان میبدی از رهگذر نوبه ثالثه این تفسیر که به برداشت‌های باطنی، عرفانی و ذوقی اختصاص دارد، به دست خواهد آمد و تمرکز بر همین بخش از تفسیر است. این پژوهش برای نخستین بار، از این منظر به بررسی متنی تفسیری پرداخته و وجوه مختلف عرفانی از یک مفسر را مورد واکاوی قرار می‌دهد.

باورود نظریه «اصالت وجود در تحقق» از عرفان به فلسفه توسط صدرالمتألهین در قرن یازدهم تحول بزرگی در فلسفه شکل گرفت. او مصداق این نظریه را دو مورد قرار داد: اول حقیقت لابشرطی «وجود» که در عرفان هم سابقه داشت؛ دوم وجودات خاص امکانی که در عرفان سابقه نداشت. پس بر اساس تعمیم او وجودات خاص امکانی نیز اصیل و موجود بالذات شدند و این مستلزم پذیرش وجوب ذاتی آنها بود که مقبول و معقول نبود. صدرالمتألهین خود به این اشکال متفطن بود و برای حل اشکال دو پاسخ ارائه کرد: یکی بر اساس فرق بین معنای «بالذات» در دو تعبیر «واجب‎الوجود بالذات» و «موجود بالذات» و دیگر بر اساس فرق بین «ضرورت ذاتی» و «ضرورت ازلی»؛ ولی هیچ یک از دو پاسخ، رافع اشکال نبودند و این، اضطرابی را در آرای خود صدرالمتألهین به وجود آورده است؛ لذا او در برخی آثارش از تعمیم خود عقب‏نشینی کرده است.