جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مفهوم «انسان‌کامل» گمگشته‌ای تاریخی در بین تمامی ادیان و مکاتب بشری است که برحسب تفاوت در جهان‌بینی و هدف از آفرینش انسان و سرانجام او، تعاریف متفاوتی‌ دارد. دین زرتشتی و دین اسلام، از ادیان الهی رایج در ایران بوده و هستند که فرقه‌های عرفانی متعددی از آن¬ها نشأت گرفته‌¬است. با توجه به این مسئله که ادیان الهی دارای وجوه مشترک با یکدیگر هستند، در این مقاله تلاش¬شده¬است با مطالعۀ تطبیقی، وجوه مشترک این دو دین در باب انسان کامل با تکیه بر دو کتاب الهی گاهانِ اوستا و قرآن و دو کتاب دینکرد هفت و مثنوی معنوی به¬عنوان آثاری که رگه‌های عرفانی در آن¬ها دیده¬می‌شود، شناسایی¬شود و مسیر شناخت سیر تاریخی تفکر ایرانیان در مفهوم عرفانی انسان‌کامل هموارگردد. وجوه ارائه¬شده در این مقاله عبارتند از14 مورد وجوه مشترک در مفهوم انسان کامل: اعتقاد به توحید، عشق، قرب الهی، خلیفه اللهی، فنا فی‌الله و... و 4 وجه مشترک در مفاهیم عرفانی: عهد الهی(الست)، وحدت وجود، عالم مُثُل، نور. بررسی یافته‌ها ما را به این نتیجه می‌رساند که تنها دلیل فراوانی وجوه مشترک در مفهوم «انسان کامل» در این دو آیین این است که هردو از یک سرچشمه الهی بهره‌مند¬شده‌اند. ناگفته نماند که وجوه مشترک به¬دست¬آمده در سیر مطالعات فراتر از موارد مطرح¬شده¬است که به اقتضای محدودیت فضای مقاله، از ارائۀ آن صرف¬نظر شده¬است. این مقاله بر مبنای روش کیفی و مطالعة کتابخانه‌ای با رویکرد توصیفی تحلیلی به بیان یافته‌های خود می‌پردازد.

ارباب کیخسرو شاهرخ، از شخصیت‌هایی است که نقشی مؤثر در شناساندن دین زرتشت به ایرانیان معاصر و تعمیق گرایش ملی‌گرایان به این دین ایفا کرده‌است. پرسش این مقاله آن است که او در معرفی آیین زرتشت چگونه عمل کرده است که توانسته چنین تأثیری در محیط ایران داشته باشد. برای پرداختن به این پرسش، به سراغ مهم‌ترین اثر او در معرفی دین زرتشت، کتاب «فروغ مزدیسنی» رفته‌ایم و کوشیده‌ایم محتوای آن را تحلیل کیفی کنیم. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که او در مواجهه با ایران در آستانه مدرن شدن، از چهار استراتژی کلیدی بهره گرفته‌است: نخست، با تأکید بر پیوند آیین زرتشت با هویت ملی و باستانی ایرانیان، زمینه را برای بازگشت ملی‌گرایان به این آیین فراهم آورد. دوم، با رویکردی نوآورانه، دین زرتشت را به‌عنوان یک دین توحیدی و یکتاپرست معرفی کرد و با استفاده از اصطلاحات الهیات اسلامی، درک آن را برای عموم تسهیل نمود. سوم، بر تعالیم اخلاقی و عملی این آیین، به‌ویژه اصل پندار، گفتار و کردار نیک، تمرکز کرد تا آن را به‌عنوان یک راهنمای کاربردی برای زندگی مدرن ارائه دهد. سرانجام، با استناد به توجه غربیان به دین زرتشت، آن را دینی همسو با یافته‌های علمی و تمدن نوین غرب معرفی کرد. در نتیجه، موفقیت در احیای آیین زرتشت، نه به دلیل ارائه یک قرائت سنتی، بلکه با ارائه یک خوانش نوین، ملی، اخلاقی و همسو با مدرنیته بوده‌است. این پژوهش، سهم ارباب کیخسرو را در شکل‌گیری گفتمان نوگرای زرتشتی در ایران معاصر برجسته می‌کند.

در درازنای تاریخ و گستره جغرافیایی زیست بشر، قوانین و احکام کیفری هماره تجسم پیمانهای اجتماعی نوشته و نانوشته در ساختار جامعه بوده‌اند که برحسب آنها، مردمان بخشی از آزادی‌های خود را، خواسته یا به ناچار، وامی گذارند تا به آرمان‌هایی مانند: امنیت، عدالت، همسازی ستیزها و سودها و باورها، رفاه اجتماعی و …. نایل آیند. نهاد قانون‌ها و احکام‌نانوشته در میان ایرانیان باستان نیز وجود داشته و نوشته‌های برجای مانده هم پیشگامی ایرانیان را در پایبندی به«داد» و قانون می‌رساند.این مقاله با بررسی منابع اصلی حقوقی زرتشتیان (اوستا، متون پهلوی، روایات داراب هرمزدیار) که بازه زمانی حدود 2500 سال (800 ق. م. تا 1700 م.) را دربر می‌گیرد، به روش تطبیقی به گزارش و تطبیق مجازات جرایم و گناهان خاص اجتماعی مانند قتل، زنا، لواط، ارتداد، جادوگری، درمانگری طبیعی پزشکان، سقط جنین و … می‌پردازد که در قوانین زرتشتی مرگ‌ارزان (مستحق اعدام در این جهان) و عذاب همیشگی در آن جهان به شمار می‌آمده‌اند. البته بجز این‌ها، جرایم دیگر مرگ‌ارزان نیز وجود دارند که به بدرفتاری افراد با طبیعت ارتباط دارد و موضوع این مقاله نیست.مروری برمنابع مزداپرستان نشان می‌دهد انگیزه یا فرجام گذاردن قوانین یادشده، ایجاد و حفظ خانواده گسترده و تحکیم خویشاوندی و نیز پایداری نظام اجتماعی جوامع عشایری و کشاورزی و یا باورهای اساطیری بوده و در بیشینه این‌ها، نشانه‌های پدرتباری و پدرسالاری هویداست. شگفتا در این بازه 2500 ساله دگرگونی مهمی در این قوانین پدید نیامده‌است

یکی از عناصر بنیادین، اثرگذار و مورد اجماع در شکل‌گیری آرمان‌شهر، حضور شاه ‌آرمانی یا حاکمِ حکیم است. در دین زرتشتی، شاه ‌آرمانی و نظام شاهی، جایگاهی قدسی و الهی دارند. در آیین کنفوسیوس، شاه آرمانی با پرورش فضیلت‌های اخلاقی و حکمت، پیوندی ناگسستنی برقرار می‌کند. این مقاله با هدف بررسی بایسته‌ها و صفات شاه آرمانی در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس، با رویکردی تحلیلی-نظری و به روش کتابخانه‌ای-توصیفی نگاشته شده است. مسئلۀ اصلی پژوهش، بررسی و مقایسهٔ بایسته‌ها و صفات شاه آرمانی و نقش او در جامعه و در شکل‌گیری آرمان‌شهر، با تأکید بر حکومت حاکم حکیم در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس است. بر پایهٔ یافته‌های پژوهش؛ تربیت، خرد، عدالت، عمل به فضایل اخلاقی و گسترش آن در جامعه، و نیز انجام مناسک توسط شاه ‌آرمانی، از وجوه اشتراک به ‌شمار می‌رود؛ در مقابل، فرّه ایزدی، اصالتِ نژاد و موروثی بودن پادشاهی، از وجوه افتراق به ‌حساب می‌آید. پرسش اصلی این است که بایسته‌ها و صفات شاه ‌آرمانی در دین زرتشتی و آیین کنفوسیوس کدام است. همچنین این پرسش مطرح است که وجوه افتراق و اشتراک صفات و بایسته‌های شاه‌ آرمانی در این دو سنت دینی و فلسفی چیست.

شیخ شهاب الدین سهروردی فیلسوف حکیم عارف و خردمندی است که با بهره گیری از اندیشه اشو زرتشت و حکمت پهلوانان پارسی باستانٍ وهمچنین حکمت اسلامی دستگاه فلسفی خود را بنا نهاده است. در باب مسئله آفرینش و چگونگی شکل گیری آن این دو حکیم نظرات نزدیک به هم دارند، شیخ اشراق همه هستی را فیض نورالانوار می‌داند و می‌گوید تمام جهان با اضافه اشراقی او پدید آمده است که به ترتیب از اعلی به اسفل نزول پیدا می‌کند و همه جهان معلول انوار مدبر هستند که آن هم معلول نورالانوار است و اشو زرتشتی نیز در این باره به همین شکل می‌فرماید جهان از هستی اهورامزدا هستی یافته است او نخست شش ایزد را فرا می-خواند و ایزدان به همراه اهورامزدا مجموعه کل هستی را به وجود می‌آورد در نتیجه کل هستی را اهورامزدا افریده است. در میان اندیشمندان و فیلسوفان ایرانی به کسانی بر می-خوریم که قصد اصلاح امور به وسیله فلسفه را دارند، به جز فارابی که اندیشه‌های خود را در مورد مدینه فاضله و ویژگی‌های حاکم آن مطرح می‌کند، به اخوان الصفا نیز بر می‌خوریم (که این گروه از نویسندگان پنجاه و دو مقاله منسجم فلسفی نگاشته بودند و هدف ان ها نجات دین به کمک فلسفه بود) ( فنایی و همکاران، 1396). این گروه از اندیشدمندان مسلمان این قابلیت و ویژگی را در فلسفه اسلامی اثبات می‌کنند که این فلسفه توانایی نظرورزی در زمینه ی اصلاح امور دینی و تئوری پردازی‌های سیاسی را دارد. این که گروهی از اندیشمندان مسلمان به کمک فلسفه قصد نجات دین را دارند و سعی می‌کنند که به وسیله‌ عقل خرافات را از ساحت دین بزدایند، کار امدی و ظرفیت فلسفه اسلامی را نشان می‌دهد و این خود نشان دهنده‌ی جایگاه بالای عقل و خرد در میان مسلمانان است. در اینجا عقل ناجی دین است و عقلانیت و تعقل منافاتی با دین ندارد. یک مسئله‌ای که امروزه مطرح شده است در جامعه تقابل بین فرهنگ اصیل ایرانی و فرهنگ غنی اسلامی ،ایا چنین تقابلی صحت دارد؟ در میان اندیشمندان و متفکران مسلمان ازجمله فیلسوف برجسته جناب سهروردی که ایشان خود را به نوعی احیاگرحکمت پهلوانی می‌دانستند با استفاده از حکمت و اندیشه ایران باستان فلسفه اسلامی خود را بنا نهادند، این مسئله گویای ظرفیت فرهنگی ایران باستان و عدم مغایرت آن با فرهنگ اسلامی است، بلکه در این جا به نوعی این فرهنگ و اندیشه غنی ایرانی مکمل دین است چرا که اگر دین در بستر فرهنگی مناسبی قرار بگیرد زمینه رشد و شکوفایی و بسط آن فراهم می‌شود. (شایگان و همکاران،1373) شیخ اشراق در بسیاری از آثار فلسفی خود از زرتشت تاثیر پذیرفته از جمله اعتقاد به نور و ظلمت در آثار سهروردی بسیار نزیک به نیروی سپنتامینو و انگره مینو در دین زرتشتی است و این امر البته دلیل ثنویت نیست چرا که واقعا اگر دین زرتشت را فهمیده باشیم زرتشت مظاهر نیک و بد عالم را منسوب به این دو می‌داند و در دین او اهورامزدا خدای واحد است (حلبی و همکاران،1381) در جایی دیگر حسن پیرنیا نیز بیان می‌کند هیچ شکی ندارم که اساس عقیده سهروردی به نور و ظلمت یک سره برگرفته از آیین زرتشت و مانی است اگرچه از ترسی نعل وارونه زده و از این عقیده تحاشی کرده است(پیرنیا و همکاران،1389)

طلاق جزو مسائل خانوادگی و حقوقی هر دین است و لازم و ملزوم ازدواج محسوب می‌شود. حتی در زمانه امروز، نادیده گرفتن طلاق موجب تحمیل آسیبی اجتماعی بر افراد می‌شود؛ چون ناچار به استدامه و گذران زندگی‌ای خواهند شد که هیچ میل و رغبتی به آن وجود ندارد. گاهی از اوقات شرایط و ویژگی‌‌های زوجین موجب کدورت و در نهایت منجر به طلاق بین آن‌ها می‌شود؛ اما در دین زرتشت و مسیحیت، ظاهر گفته بزرگان این دو دین، پافشاری زیاد برای عدم باورمندی به طلاق است و اگر ازدواجی صورت گرفت، دیگر پایانی به‌عنوان طلاق ندارد. ازاین‌رو برای روشن شدن این مطلب، براساس متون مقدس این دو دین، ماهیت وجود طلاق و شرایط آن بررسی می‌شود. نتیجه مقایسه دو دسته از متون دینی آن است که در هر دو دین، طلاق وجود داشته و جدای از شرایط مختص هر دو گروه برای طلاق، شرط زنا برای اجرای طلاق، مشترک در هر دو گروه است. این مقاله به‌شیوه مقایسه‌ای و کتابخانه‌ای به نگارش آمده است.

شهاب الدین سهروردی از میراث عرفانی ایران باستان و حکمت خسروانی آن در طرح عظیم فلسفه اشراق خود استفاده کرده است. دو قرن پس از او، خواجه حافظ شیرازی نیز از عبارات متعددی بهره گرفت که به همان فرهنگ تعلق دارد. نویسنده این مقاله واژه‌های متعددی از نظام فکری این دو متفکر را، بررسی نموده است تا میزان تأثیر پذیری حافظ از شیخ اشراق را نشان دهد. در این بررسی، مراجعه به کتب دینی مربوط به فرهنگ ایران باستان، آثار شیخ اشراق و دیوان اشعار حافظ مورد توجه بوده است. نویسنده با استفاده از چگونگی کاربرد آن واژه‌ها، رابطه‌ی جانشینی (paradigmatic) و رابطه‌ی هم‌نشینی (syntagmatic) و در نهایت معرفی درون متنی این کلمات و کلمات وابسته طرحی کلّی از حکمت خسروانی در اندیشه‌ی حافظ ارائه کرده و نشان داده است که حکمت خسروانی او، با وجود مشترکاتی که با اندیشه‌های شیخ اشراق دارد، از استقلال و استحکام ویژه‌ای برخوردار است.